Xã Tri Lễ là nơi có đơn vị công binh xưởng sản xuất, chế tạo vũ khí, khí
tài trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ:

Để chuẩn bị đánh đồn Vạn Linh, châu Bằng Mạc, cuối tháng 4 đầu tháng
5 năm 1945 một lực lượng vũ trang thuộc đội Cứu quốc quân 1 đã di chuyển từ
Châu Bắc Sơn sang tập kết tại Hang Lũng Phòn thôn Nà Bó, xã Tri Lễ để sản
xuất và pha chế thuốc súng. Thực hiện chủ trương của Ban Việt Minh liên khu
Cao – Bắc – Lạng, vào khoảng tháng 02 năm 1947 có một đội Cứu quốc quân
117 từ Bắc Sơn sang xã Tri Lễ để mở một công binh xưởng chuyên sản xuất, pha chế thuốc súng, tại hang Lũng Phòn (thôn Nà Bó) và một tổ chuyên sản xuất chế
tạo súng kíp đặt ở hang Thẳm Liêm (thôn Nà Chầu) để kịp thời chi viện cho các
đơn vị vũ trang trong huyện Bằng Mạc và các huyện Điềm He, huyện Bình Gia,
huyện Bắc Sơn… Hàng ngày có khoảng hơn 100 người dân địa phương cùng
tham gia hỗ trợ (Trích biên bản xác minh ngày 15/6/2022 tại nhà Ông Chu
Sang, thôn Lũng Phúc xã Tri Lễ (Ông Chu Sang sinh năm 1932 tham gia thanh
niên cứu quốc xã Tri Lễ từ năm 1948 đến năm 1953 tham gia bộ đội chống
Pháp); hiện nay vẫn còn một số dấu tích của xưởng pha chế thuốc súng, tại
hang Lũng Phòn và xưởng sản xuất chế tạo súng kíp đặt ở hang Thẳm Liêm).
Cuối năm 1947, quân Pháp căn bản đã chiếm các huyện Cao Lộc, Lộc
Bình, Văn Uyên, Thoát Lãng, Tràng Định. Thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy
Lạng Sơn về thành lập các trạm quân y, Ban Chỉ huy Tỉnh đội dân quân Lạng
Sơn đã chỉ đạo thành lập một trạm Quân y của trung đoàn 28 do đồng chí Hoàng
Long Xuyên đây là đơn vị Bộ đội chủ lực của tỉnh đóng tại đình Bản Lạc,
thôn Nà chuông xã Tri Lễ, đây là tuyến đầu đón tiếp, chăm sóc, cứu chữa
thương binh. Đầu năm 1948 thực dân Pháp đã dùng máy bay ném bom bắn phá
đình Bản Lạc, nơi chăm sóc thương binh của ta, do bị máy bay oanh tạc nên
trạm quân y di chuyển vào xã Hữu Lễ một thời gian ngắn, sau đó lại chuyển ra
khu Khòn Xè, thôn Bản Châu xã Tri Lễ tiếp tục cứu chữa, thương, bệnh binh Để chuẩn bị đánh đồn Vạn Linh, châu Bằng Mạc, cuối tháng 4 đầu tháng
5 năm 1945 một lực lượng vũ trang thuộc Đội cứu quốc quân 1 do Trung ương
thành lập đã di chuyển từ châu Bắc Sơn sang tập kết. Đến tháng 02 năm 1947
mở một công binh xưởng chuyên sản xuất, pha chế thuốc súng, tại hang Lũng
Phòn (thôn Nà Bó) và một tổ chuyên sản xuất chế tạo súng kíp đặt ở hang Thẳm
Liêm (thôn Nà Chầu).

Xã Tri Lễ đã được đồng chí Hà Khai Lạc (là một trong 32 chiến sỹ Đội
cứu quốc quân 1 Bắc Sơn do Trung ương Đảng thành lập) và đồng chí Lý Thế
Kim (Đội trưởng Đội tuyên truyền giải phóng quân Cao – Bắc – Lạng) chỉ đạo
xây dựng nơi đây trở thành căn cứ địa cách mạng trong thời kỳ kháng chiến
chống thực dân Pháp:

Sau khi Nhật đảo chính Pháp ngày 09 tháng 3 năm 1945 để độc chiếm
Đông Dương, trước tình hình đó ngày 12 tháng 3 năm 1945 Ban Thường vụ
Trung ương Đảng đã họp và ra Chỉ thị: “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động
của chúng ta”, đồng thời phát động một cao trào kháng Nhật, cứu nước mạnh mẽ
làm tiền đề cho cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước.Thực
hiện chủ trương của Trung ương Đảng và Ban Việt Minh liên khu Cao – Bắc –
Lạng, công tác xây dựng và phát triển lực lượng đánh đồn Vạn Linh và giải
phóng Châu Bằng Mạc được gấp rút chuẩn bị về mọi mặt, các đơn vị vũ trang
tích cực tập luyện sẵn sàng chiến đấu. Lúc này, trên địa bàn các xã của châu
Bằng Mạc nói chung và xã Tri Lễ nói riêng, nhiều thanh niên đã xin ra nhập giải
phóng quân, tham gia lực lượng tự vệ của địa phương, các tổ chức hội của Việt
Minh.
        Để chuẩn bị mọi mặt về lực lượng chuẩn bị cho đánh đồn Vạn Linh, giải
phóng châu Bằng Mạc. Sau khi cho người đi thị sát địa bàn, đồng chí Hà Khai
Lạc và đồng chí Lý Thế Kim nhận thấy địa bàn xã Tri Lễ có vị trí chiến lược
quan trọng, cách đồn Vạn Linh, châu Bằng Mạc khoảng 19 km, đồng thời giáp
với căn cứ địa cách mạng Bắc Sơn thuận tiện cho quân ta cơ động và tiếp ứng;
địa hình, địa thế thì hiểm trở, xung quanh có núi cao bao bọc, nhiều hang
động…“đánh có thể tiến, lui có thể thủ”; người dân nơi đây có tinh thần giác
ngộ, một lòng theo cách mạng,nên đã chọn nơi đây làm căn cứ địa cách mạng
tập kết và phát triển lực lượng. Tháng 3 năm 1945 một đơn vị vũ trang do đồng
chí Hà Khai Lạc, cùng đồng chí Lý Thế Kim chỉ huy từ căn cứ địa Bắc Sơn qua
các xã Lương Năng, Hữu Lễ để đến Tri Lễ và đóng quân tại thôn Nà Chầu.
Trong thời gian này, lực lượng giải phóng quân vừa tuyên truyền xây dựng
phong trào cách mạng, vừa tập hợp phát triển lực lượng vũ trang, chờ thời cơ sẽ
tiến đánh đồn Vạn Linh, giải phóng châu Bằng Mạc.

Bước sang năm 1947, thực dân Pháp liên tiếp cho quân đánh chiếm nhiều
địa bàn trọng điểm ven trục quốc lộ 4 từ thị xã Lạng Sơn, Đồng Đăng, Na Sầm.
Trước yêu cầu cấp bách ngày 15/02/1947, Tỉnh ủy Lạng Sơn triệu tập hội nghị
quân – dân – chính – Đảng toàn tỉnh tại Ba Xã. Hội nghị đã phân tích tình hình,
bàn bạc, thảo luận và đề ra một số chủ trương:

Phát động Nhân dân tích cực tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm, chuẩn
bị lương thực phục vụ bộ đội chiến đấu, sẵn sàng tham gia phục vụ chiến đấu;
triệt để tiêu thổ kháng chiến để chặn bước tiến của địch, những nơi thực dân
pháp đã và đang chiếm đóng, phải làm ngay, làm triệt để; xây dựng các đại đội
độc lập, củng cố tự vệ chiến đấu, tích cực đánh du kích để tiêu hao sinh lực địch;
củng cố cơ sở quần chúng, giữ vững cơ sở; giáo dục nhân dân chống bắt phu, bắt
lính.
      Xây dựng hai khu căn cứ chiến lược của tỉnh: Khu 1 gồm các huyện Bắc
Sơn, Bình Gia, Bằng Mạc, Điềm He; khu 2 gồm các huyện Cao Lộc, Lộc Bình.
Căn cứ đặc điểm tình hình và vị trí chiến lược quan trọng lâu dài, Tỉnh uỷ Lạng
Sơn đã chỉ đạo xây dựng địa bàn xã Tri Lễ, châu Bằng Mạc trở thành khu căn cứ
địa an toàn trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Các đồng chí Hà Khai Lạc và đồng chí Lý Thế Kim chỉ huy đã đến tập
kết, đóng quân tại thôn Nà Chầu và xây dựng nơi đây trở thành khu căn cứ địa
kháng chiến, chờ thời cơ sẽ tiến đánh đồn Vạn Linh, giải phóng châu Bằng Mạc.
Ngày 15/02/1947, Tỉnh ủy Lạng Sơn đề chủ trương xây dựng hai khu căn
cứ chiến lược của tỉnh: Khu thứ nhất, gồm các huyện: Bắc Sơn, Bình Gia, Bằng
Mạc, Điềm He.Khu thứ hai, gồm các huyện: Cao Lộc, Lộc Bình.Như vậy, xã Tri
Lễ, thuộc huyện Bằng Mạc là khu căn cứ địa chiến lược trong thời kỳ kháng
chiến chống Pháp.

Địa bàn xã Lương Năng với vị trí chiến lược quan trọng, nơi địa thế núi rừng hiểm trở, là lá chắn an toàn bảo vệ cho lực lượng cách mạng, bộ đội vũ trang của ta. Vì vậy, nơi đây đã được các đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng, của Tổng bộ Việt Minh chọn để xây dựng căn cứ địa cách mạng để tập kết và phát triển lược lượng. Đặc biệt, là đơn vị vũ trang do đồng chí Hà Khai Lạc, đồng chí Lý Thế Kim chỉ huy, cùng một số đồng chí cán bộ liên Tỉnh ủy Cao – Bắc – Lạng đã tập kết đóng quân tại đây. Song song với công tác xây dựng, phát triển lực lượng vũ trang, thì công tác chính trị tuyên truyền gây dựng phong trào cách mạng cũng được các đồng chí Hà Khai Lạc, đồng chí Lý Thế Kim quan tâm đặt hàng đầu. Từ đây ánh sáng của đảng đã đến được với vùng quê Lương Năng, cùng với phong trào cách mạng nơi đây đã phát triển từ rất sớm, người dân lại có tinh thần giác ngộ, một lòng theo đảng, nên căn cứ địa Lương Năng ngày càng được củng cố, là hậu phương vững chắc cho quân ta, góp phần quan trọng vào thắng lợi trong cuộc khởi nghĩa đánh đồn Vạn Linh, giải phóng hoàn toàn châu Bằng Mạc.

Thực hiện chủ trương của Trung ương Đảng, của Tổng bộ Việt Minh. Đầu tháng 5 năm 1945, đơn vị vũ trang do đồng chí Lê Huyền Trang chỉ huy, trên chặng đường tiến quân từ Bình Gia sang Tân Đoàn (châu Điềm He) chuẩn bị đánh đồn Điềm He, khi đến địa bàn xã Lương Năng đơn vị đã tập kết đóng quân tại thôn Bản Đú trong một thời gian, để tuyên truyền, tập hợp củng cố thêm lực lượng giải phóng quân và các tổ chức hội của mặt trận Việt Minh, đã có hàng trăm thanh niên giác ngộ cách mạng tham gia ủng hộ cách mạng. Sau đó, ngày 19 tháng 5 năm 1945 đơn vị rời Lương Năng tiến sang Tân Đoàn.

Cuối năm 1947, thực dân Pháp âm mưu tập kích vào các cơ quan đầu não của tỉnh đóng tại Ba Xã (Tân Đoàn, châu Điềm He), để đảm bảo an toàn, Tỉnh ủy Lạng Sơn đã quyết định chuyển một số các cơ quan của tỉnh đến những nơi an toàn. Do có vị trí chiến lược quan trọng, lại nằm trong vùng an toàn, giao thông thuận lợi dễ di chuyển, nên một số cơ quan như: Tòa án tỉnh, Bệnh viện tỉnh, Bưu điện tỉnh… đã chuyển đến đặt trụ sở tại thôn Bản Đú.

Đồng thời, trong thời gian này Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Lạng Sơn cũng chuyển một bộ phận của đơn vị thư tín đến Nà Đắc, thôn Bản Đú và 03 đơn vị công binh xưởng sản xuất vũ khí, 01 đơn vị sản xuất gang đến đóng tại Bó Luông, thôn Bản Kình, để kịp thời chi viện cho các đơn vị vũ trang trong huyện Bằng Mạc và các huyện Điềm He, Bình Gia, Bắc Sơn… Hằng ngày có khoảng 150 – 200 người dân địa phương cùng tham gia hỗ trợ khuân vác, vận chuyển.

Trong thời gian các cơ quan của tỉnh, của Bộ chỉ huy quân sự tỉnh chuyển đến, cán bộ và Nhân dân trên địa bàn xã che chở, đùm bọc và bảo vệ góp phần tăng cường, củng cố phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, tiêu biểu như gia đình ông Triệu Quốc Sang, Ông Đàm Văn Phúc ở thôn Bản Đú, gia đình các ông Mã Văn On, ở thôn Bản Kình. Ông Hoàng Khải Liêu, thôn Nà Thang, ông Nông Quốc Kiến, thôn Bản Chầu.

Thực hiện Chỉ thị: “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” của Ban Thường vụ Trung ương Đảng 12 tháng 3 năm 1945. Để chuẩn bị đánh đồn Vạn Linh, giải phóng châu Bằng Mạc, đầu tháng 4 năm 1945 đồng chí Hà Khai Lạc, đồng chí Lý Thế Kim dẫn một đội công tác từ xã Trấn Yên (châu Bắc Sơn) vượt qua đèo “Canh Dàn” trở lại căn cứ địa Pá Hà, xã Lương Năng. Tại đây, các đồng chí Hà Khai Lạc, Lý Thế Kim và lược lượng vũ trang cách mạng, vừa cùng người dân địa phương tham gia lao động sản xuất, vừa tuyên truyền giác ngộ cách mạng cho quần chúng, đồng thời tổ chức huấn luyện về quân sự, học tập về chính trị, về chủ trương, đường lối cách mạng của Đảng cho cho cán bộ, lực lượng tự vệ tại địa phương.

Theo người dân địa phương kể lại, mặc dù lúc đó đời sống rất khó khăn “cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc”, nhưng đồng bào vẫn một lòng tin tưởng theo đảng, theo cách mạng. Nhân dân đã che trở, nuôi dấu, bảo vệ an toàn cho các đồng chí Hà Khai Lạc, Lý Thế Kim, cùng lực lượng vũ trang cách mạng. Sau một thời gian hoạt động đồng chí Hà Khai lạc và đồng chí Lý Thế Kim, cùng đơn vị vũ trang tiếp tục hành quân sang Hữu Lễ, Tri Lễ, rồi vượt qua Đèo Cướm tiến đánh đồn Vạn Linh, giải phóng châu lỵ Bằng Mạc.

Cùng thời gian này, tháng 4 năm 1945 còn có đoàn công tác gồm các đồng chí Hoàng Trung Long, Trần Minh Tước, Kim Tiến, đồng chí Thanh và đồng chí Nhị người Cao Bằng được cấp trên cử đến để tuyên truyền, vận động cách mạng, hướng dẫn thành lập các tổ chức của mặt trận Việt Minh. Trên cơ sở đó, mặt trận Việt Minh xã Lương Năng đã được thành lập do ông Hoàng Khải Liêu (Hoàng Văn Thư) làm chủ nhiệm, các ông Nông Quốc Kiến (Nông Văn Dũng), Triệu Hồng Vân (Triệu Văn Nam), Hoàng Ngọc Liên (Hoàng Văn Khải) Âu Đức Phượng (Âu Văn Sim), Hoàng Long Vân (Hoàng Văn Lỵ) và bà Hoàng Thị Xuân là hội viên. Mặt trận Việt Minh xã sau khi được thành lập đã tích cực, chủ động tuyên truyền những chính sách của Việt Minh, vận động Nhân dân hưởng ứng tham gia các tổ chức quần chúng như: “Hội Nông dân cứu quốc”, “Thanh niên cứu quốc”, “Phụ nữ cứu quốc”. Trong thời gian hoạt động cách mạng tại đây, các đồng chí cán bộ của Tổng bộ Việt Minh ở tại nhà ông Nông Quốc Kiến (thôn Bản Chầu), nhiều gia đình và Nhân dân trong xã, đã đùm bọc, nuôi dưỡng quyên góp gạo, lương thực, thực phẩm, đồng thời ngày đêm chia nhau canh gác, bảo vệ, giữ bí mật an toàn cho đoàn công tác.

Để chuẩn bị lực lượng đánh đồn Điềm He, giải phóng hoàn toàn châu lỵ, đầu tháng 5 năm 1945 một đơn vị vũ trang do đồng chí Lê Huyền Trang chỉ huy từ Bình Gia tiến qua các xã Lương Năng, Tú Xuyên, Xuân Mai, Đại An, Tràng Sơn để sang Tân Đoàn (châu Điềm He). Trên chặng đường tiến quân, khi đến địa bàn xã Lương Năng, đơn vị đã tích cực khẩn trương làm công tác võ trang, tuyên truyền, xây dựng các hội cứu quốc của Mặt trận Việt Minh. Ở những nơi đồng chí Lê Huyền Trang, cùng đơn vị vũ trang đã ở và hoạt động, được Nhân dân trong xã quyên góp lương thực, thực phẩm để nuôi quân. Nhiều gia đình, tuy rất khó khăn nhưng cũng hết mình ủng hộ cho cách mạng từng cân ngô, bát gạo, củ sắn.. Sau đó, khoảng cuối tháng 5 năm 1945 đơn vị rời Lương Năng tiến sang Tân Đoàn.