นิทานพื้นบ้าน คือ เรื่องราวที่เล่าสืบทอดกันมาด้วยปากต่อปาก จากความทรงจำโดยไม่อาจสืบสาวได้ว่าใครเป็นผู้แต่งหรือผู้เล่าเป็นครั้งแรก บอกได้แต่เพียงว่าเป็นเรื่องเก่าที่เล่าสืบกันมา ภายหลังจึงได้มีการถ่ายทอดเรื่องเล่านั้นเป็นลายลักษณ์อักษรด้วยการเขียนหรือการพิมพ์
แม้เนื้อหาของนิทานจะมีหลายรูปแบบ แต่จุดประสงค์ดั้งเดิมของการเล่านิทาน คือ เพื่อเป็นสิ่งบันเทิงใจในยามว่างจากการทำงาน
นิทานพื้นบ้านหลายเรื่องอาจมีความรู้สอดแทรกอยู่ เช่น ความรู้เกี่ยวกับจารีต ประเพณี พิธีกรรม ศาสนา และประวัติศาสตร์
นิทานพื้นบ้านโดยทั่วไปมักมีแก่นสารหรือแนวคิดสำคัญของเรื่องอิงอยู่กับหลักธรรมในทางพระพุทธศาสนา ดังนั้น การเล่า การอ่าน หรือการแสดงนิทานพื้นบ้าน จึงมีส่วนปลูกฝังจริยธรรมพร้อม ๆ กับความบันเทิงแก่ผู้ฟัง
นิทานพื้นบ้านบางส่วนมีเนื้อหาเป็นตำนาน หรืออธิบายความเป็นมาของชุมชนเผ่าพันธ์ที่ตั้งรกรากอยู่ในแต่ละท้องถิ่นของไทย เช่น เรื่อง ท้าวแสนปม เป็นนิทานที่อธิบายความเป็นมาของ
บรรพบุรุษของชาวภาคกลาง
ชาวไทยในอดีตนิยมไปวัดเพื่อฟังธรรม ซึ่งมักมีนิทานสอดแทรกอยู่ เพราะเชื่อว่าการฟังธรรมเป็นกุศลผลบุญอย่างหนึ่งที่มีอานิสงส์สูงมาก
การละเล่นและการแสดงพื้นบ้านในแต่ละท้องถิ่น ส่วนหนึ่งมักสัมพันธ์กับนิทานพื้นบ้าน เนื่องด้วยนักแสดงหรือนักเล่านิทานย่อมได้รับอิทธิพลหรือได้เนื้อเรื่องบางส่วนบางตอนมาจากนิทานพื้นบ้าน
นิทานพื้นบ้านมีอิทธิพลต่อศิลปกรรมท้องถิ่น โดยเฉพาะนิทานพื้นบ้านที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาและชาดก เช่น ภาพจิตรกรรมฝาผนังเรื่อง คันธกุมารหรือ คัชนาม ที่วิหาร-จัตุรมุช วัดภูมินทร์ จังหวัดน่าน