TITO LIVIO, HISTORIAE, XXII, 35
Tum experta nobilitas parum fuisse uirium in competitoribus eius, L. Aemilium Paulum, qui cum M. Liuio consul fuerat et damnatione collegae sui prope ambustus euaserat, infestum plebei, diu ac multum recusantem ad petitionem compellit. Is proximo comitiali die concedentibus omnibus, qui cum Varrone certauerant, par magis in aduersandum quam collega datur consuli. I nobili allora, avendo constatato che i suoi avversari si erano mostrati deboli, indussero L. Emilio Paolo, già console con Marco Livio e a stento scampato alla condanna da cui era stato colpito il collega ed ostilissimo alla plebe, a candidarsi per il consolato; si oppose fermamente e a lungo. Nei comizi del giorno seguente, essendosi ritirati tutti coloro che avevano aspirato ad ottenere la carica assieme a Varrone, egli (L. Emilio Paolo) fu affiancato al consolo più in qualità di avversario che di collega.
TITO LIVIO, HISTORIAE, XXII, 39
"Si aut collegam, id quod mallem, tui similem, L. Aemili, haberes aut tu collegae tui esses similis, superuacanea esset oratio mea; nam et duo boni consules, etiam me indicente, omnia e re publica fide uestra faceretis, et mali nec mea uerba auribus uestris nec consilia animis acciperetis. Nunc et collegam tuum et te talem uirum intuenti mihi tecum omnis oratio est, quem uideo nequiquam et uirum bonum et ciuem fore, si altera parte claudente re publica malis consiliis idem ac bonis iuris et potestatis erit. erras enim, L. Paule, si tibi minus certaminis cum C. Terentio quam cum Hannibale futurum censes “se tu, Lucio Emilio, avessi, come io ben vorrei, un collega simile a te, o se tu fossi simile al tuo collega, il mio discorso sarebbe superfluo; giacché, se foste entrambi consoli assennati operereste in tutto secondo il bene dello Stato e secondo la vostra devozione nei suoi confronti anche se io mi tacessi e se invece foste entrambi dissennati né dareste orecchio alle mie parole né porreste mente ai miei consigli. Ora, poiché vedo chi è il tuo collega e chi sei tu, mi rivolgo solo a te e dico che un uomo e un cittadino valente invano se, quando la repubblica è così in affanno, avranno egual diritto e potere così i buoni come i cattivi consigli.
EUTROPIO, BREVIARUM A URBE CONDITA, III, 5-
L. Aemilio consule ingentes Gallorum copiae Alpes transierunt. Sed pro Romanis tota Italia consensit, traditumque est a Fabio historico, qui ei bello interfuit, multa milia hominum parata ad id bellum fuisse. Sed res per consulem tantum prospere gesta est. XL mila hostium infecta sunt et triumphus Aemilio derectus est. Durante consolato di L. Emilio numerose truppe di Galli attraversarono le Alpi. E' stato raccontato dallo storico Fabio che prese parte a quello scontro, che ci fossero ottocentomila uomini preparati per quella guerra. Perirono quarantamila avversari ed Emilio fu condotto in trionfo.
EUTROPIO, BREVIARUM A URBE CONDITA, III, 10
Quingentesimo et quadragesimo anno a condita urbe L. Aemilius Paulus P. Terentius Varro contra Hannibalem mittuntur Fabioque succedunt, qui abiens ambo consules monuit, ut Hannibalem, callidum et inpatientem ducem, non aliter vincerent, quam proelium differendo. Verum cum inpatientia Varronis consulis contradicente altero consule (id est Aemilio Paulo) apud vicum, qui Cannae appellatur in Apulia, pugnatum esset, ambo consules ab Hannibale vincuntur. (In ea pugna tria milia Afrorum pereunt; magna pars de exercitu Hannibalis sauciatur. Nullo tamen proelio Punico bello Romani gravius accepti sunt. Periit enim in eo consul Aemilius Paulus, consulares aut praetorii XX, senatores capti aut occisi XXX, nobiles viri CCC, militum XL milia, equitum III milia et quingenti. In quibus malis nemo tamen Romanorum pacis mentionem habere dignatus est. Servi, quod numquam ante, manumissi et milites facti sunt.)
Nell’anno 540 dalla fondazione di Roma L. Emilio Paolo e P. Terenzio Varro vengono mandati a combattere contro Annibale e succedono a Fabio, il quale, andandosene ammonì i due consoli che non cercassero di vincere Annibale, capitano astuto e impaziente, se non disseminando battaglia. Tuttavia, quando combatterono in Puglia, a Canne, a causa dell’insofferenza di Varrone nei confronti dell’altro console, che lo contraddiceva, entrambi furono vinti da Annibale.
EUTROPIO, BREVIARUM A URBE CONDITA, IV, 6
Philippo, rege Macedoniae, mortuo, qui et adversum Romanos bellum gesserat et postea Romanis contra Antiochum auxilium tulerat, filius eius Perseus in Macedonia rebellavit et ingentes copias, quibus bellum gereret, comparavit; tum qui populi Romanis infesti erant, eos sibi socios adscivit. Nam adiutores habebat Cotyn, Thraciae regem, et regem Illyrici, cui nomen Gentius erat. Romanis autem in auxilio erant Eumenes, Asiae rex, Ariaratus Cappadociae, Antiochus Syriae, Ptolomaeus Aegypti, Masinissa Numidiae, qui ingentes copias miserunt. Prusias autem Bithyniae, qui sororem Persei uxorem habebat, utrisque se aequum praebuit. Dux Romanorum P. Licinius consul, qui pugnaret in Macedoniam, a senatu missus est et a rege gravi proelio victus est. Tunc rex, quamquam victor erat, ad Licinium legatos misit, qui pacem peterent. Quibus responsum est ut, si rex pacem conciliare cuperet, se et suos senatui et populo Romano dederet. Cum Perseus non accepisset, missus est contra eum L. Aemilius Paulus consul, qui eum vicit apud Pydnam, et in Illyricum C. Anicius praetor contra Gentium. Sed Gentius, facile uno proelio victus, mox se dedidit; mater eius et uxor et duo filii, frater quoque simul in potestatem Romanorum venerunt. Morto Filippo, re di Macedonia, il quale pure aveva guerreggiato contro i Romani e poi aveva recato aiuto ai Romani contro Antioco, il figlio di lui Perseo si ribellò in Macedonia avendo apprestate immense forze per la guerra. Giacché aveva in suo aiuto Coti, re della Tracia e il re dell'Illirio, chiamato Genzio. In aiuto poi ai Romani c'erano Eumene, re dell'Asia, Ariarato della Cappadocia, Antioco di Siria, Tolomeo dell'Egitto, Masinissa della Numidia, Orusia poi della Bitinia, quantunque avesse in moglie la sorella di Perseo, si mostrò neutrale fra le due parti. Il duce Romano P. Licinio console fu mandato contro Perseo e dal re fu vinto in grave battaglia. Né però i Romani, sebben vinti, vollero conceder pace al re che la chiedeva, se non a questi patti: che ponesse in mano del senato e del popolo Romano se stesso e i suoi. Poi fu mandato contro di lui il console L. Emilio Paolo e nell'Illirico il pretore C. Anicio contro Genzio. Ma Genzio, vinto facilmente in una sola battaglia, si arrese subito; la madre, la moglie, i due figli e anche il fratello furono sottoposti alla giurisdizione dei Romani.
EUTROPIO, BREVIARUM A URBE CONDITA, IV, 7
Cum Perseo autem Aemilius Paulus consul III Nonas Septembres dimicavit vicitque eum viginti milibus peditum eius occisis. Equitatus cum rege integer fugit. Romanorum centum milites amissi sunt. Urbes Macedoniae omnes, quas rex tenuerat, Romanis se dediderunt; ipse rex, cum desereretur ab amicis, venit in Pauli potestatem. Sed honorem ei Aemilius Paulus consul non quasi victo habuit. Nam et volentem ad pedes sibi cadere non permisit et iuxta se in sella conlocavit. Macedonibus et Illyriis hae leges a Romanis datae: ut liberi essent et dimidium eorum tributorum praestarent, quae regibus praestitissent, ut appareret, populum Romanum pro aequitate magis quam avaritia dimicare. Itaque in conventu infinitorum populorum Paulus hoc pronuntiavit et legationes multarum gentium, quae ad eum venerant, magnificentissime convivio pavit, dicens eiusdem hominis esse debere et bello vincere et in convivii apparatu elegantem esse.
Contro Perseo combatté il cinque settembre il console Emilio Paolo e lo sconfisse dopo aver ucciso ventimila suoi fanti. Dei Romani furono perduti cento soldati. Tutte le città della Macedonia, che il re aveva tenuto, si arresero ai Romani; il re stesso, essendo abbandonato dagli amici, cadde in potere di Paolo. Ma a lui il console Emilio Paolo fece onore come se non fosse stato battuto. A lui infatti, che voleva prostrarsi ai suoi piedi, non lo permise e lo mise nel seggio di fianco a sè. Furono date queste condizioni ai Macedoni e agli Illiri: di essere liberi e versare la metà di quei tributi, che avevano pagato ai re, perché fosse evidente che il popolo Romano combatteva per la giustizia più che per l'avidità. E così al congresso di numerosissimi popoli Paolo dichiarò ciò e fece imbandire con grande magnificenza un banchetto per le rappresentanze di molti popoli, che erano venute da lui, sostenendo che era proprio di uno stesso uomo sia vincere in guerra sia essere raffinato nella preparazione di un banchetto.