TRIGON

— Agro-Climatic Requirements and Soil Preparation —

— Climate: Fenugreek (Metha) can be cultivated in both tropical and temperate regions. It thrives best in a cool, relatively dry, and frost-free climate. 

— Soil: Well-drained loamy soils are optimal, though the crop can tolerate a range of soils if drainage is adequate. For rainfed cultivation, black cotton soils are suitable. The preferred soil pH is 6.0–7.5. 

— Land Preparation: The field should be ploughed 3–4 times to achieve a fine tilth. Incorporate 20–25 tons/ha of well-decomposed farmyard manure (FYM) during the final ploughing. Form beds and channels (3.5 x 1.5 m) for efficient irrigation and drainage.

— Seed Details —

— Seed Rate: 12 kg/acre for seeds harvest and 50 kg/acre for green leaves harvest. 

— Seed Treatment: Treat seeds with Azospirillum (1.5 kg/ha) and Trichoderma viride (50 g/ha for 12 kg seed) to enhance germination and disease resistance.

— Soaking: Soak seeds in water for 6–8 hours before sowing to improve germination. 

— Sowing Time: Kharif and Rabi

— Sowing Distance: Variable. 20 cm between rows and 15 cm between plants or  20–30 cm x 10–15 cm. 

— Sowing Method: For green-leaf harvest, use the broadcasting method of sowing. For seeds harvest,  Line sowing is preferred for uniform plant population and ease of intercultural operations.

— Nutrient Management: —

— “PRECAUTION: Farmers are advised to test their soil before applying fertilizers. Use the soil test results to apply only the required nutrients for healthy crops and sustainable soil management.”

Basal Application: Apply 20–25 t/ha farmyard manure (FYM) before the last ploughing. 

— Fertilizer Dose: Apply 30 kg N, 25 kg P, and 40 kg K per hectare as basal dose. 

— Some recommendations suggest 60 kg N, 40 kg P₂O₅, and 50 kg K₂O per hectare. 

— Top Dressing: Apply an additional 20 kg N/ha at 30 days after sowing. 

— Biofertilizers: Seed treatment with Azospirillum enhances nitrogen fixation and plant vigor.

— Irrigation Management — 

— First Irrigation: Immediately after sowing to ensure proper seed germination. 

— Subsequent Irrigations: Second irrigation on the third day after sowing, then at 7–10 day intervals as needed based on soil moisture. 

— Total Irrigations: About 5–7 irrigations are required during the crop cycle, especially at key growth stages (seedling, branching, flowering, pod formation, and pod development). 

— Irrigation Methods: Surface, drip, or sprinkler irrigation can be used. Drip irrigation offers the highest water use efficiency and yield.

— Weed Management —

— Pre-Emergence: Apply Fluchloralin or Pendimethalin as per the label-recommended dosage. 

— Manual Weeding: First weeding and thinning should be done 20–25 days after sowing. Additional weeding as required. 

— After cultivation: Pinching at about 10 cm plant height encourages branching and better yield.

— Integrated Pest & Disease Management — 

— “Plant Protection Measures: Apply any of the following pesticides for respective pest and disease as per recommended dosage for all mentioned pesticides as specified on their label. Caution: To prevent pest resistance, avoid repeated use of the same insecticide. Always rotate or combine different insecticides as needed.” 

— Seed Treatment: Use Trichoderma viride for protection against soil-borne diseases.

— Major Insect Pests —

— Aphids (Aphis craccivora): Symptoms: Yellowing, curling of leaves, honeydew and sooty mold on plants. Control: Spray Dimethoate 30% EC @ 1 ml/litre or Thiamethoxam 30% FS @ 2 ml/litre of water.

— Serpentine Leaf Miner (Liriomyza trifolii): Symptoms: White, serpentine mines on leaves. Control: Spray Chlorpyrifos 20% EC @ 2 ml/litre or Abamectin 1.9% EC @ 0.5 ml/litre.

— Thrips (Scirtothrips dorsalis): Symptoms: Silvery streaks, curling, and distortion of leaves. Control: Spray Fipronil 5% SC @ 1 ml/litre or Spinosad 45% SC @ 0.3 ml/litre.

— Lucerne Weevil (Hypera postica): Symptoms: Notching of leaf margins. Control: Spray Chlorpyrifos 20% EC @ 2 ml/litre.

— Spotted Pod Borer (Maruca testulalis): Symptoms: Boring into pods, webbing and feeding on seeds. Control: Spray Indoxacarb 14.5% SC @ 1 ml/litre.

— Mites (Tetranychus cucurbitae): Symptoms: Yellow speckling, webbing on leaves. Control: Spray Dicofol 18.5% EC @ 2.5 ml/litre or use neem oil. Propargite 57% EC or Fenazaquin 10% EC as per labor-dosage recommendation.

— Major Diseases —

— Cercospora Leaf Spot (Cercospora traversiana): Symptoms: Brown, irregular spots on leaves. Control: Spray Mancozeb 75% WP @ 2 g/litre or Carbendazim 50% WP @ 1 g/litre.

— Charcoal Rot (Macrophomina phaseolina): Symptoms: Wilting, blackening of stem base. Control: Seed treatment with Trichoderma viride @ 4 g/kg seed; soil drenching with Carbendazim.

— Powdery Mildew (Erysiphe polygoni, Leveillula taurica): Symptoms: White powdery growth on leaves and stems. Control: Spray Sulphur 80% WP @ 2 g/litre or Hexaconazole 5% EC @ 1 ml/litre.

— Downy Mildew (Peronospora trigonellae): Symptoms: Yellow patches on upper leaf surface, downy growth below. Control: Spray Metalaxyl + Mancozeb @ 2 g/litre.

— Rust (Uromyces trigonellae): Symptoms: Orange pustules on leaves and stems. Control: Spray Mancozeb 75% WP @ 2 g/litre.

— Root Rot/Collar Rot/Foot Rot (Rhizoctonia solani, Sclerotium rolfsii): Symptoms: Wilting, rotting at collar region. Control: Seed treatment with Trichoderma viride; soil drenching with Carbendazim.

— Damping Off (Pythium aphanidermatum): Symptoms: Seedling collapse, water-soaked lesions at base. Control: Seed treatment with Trichoderma viride or Metalaxyl.

— Fusarium Wilt (Fusarium oxysporum): Symptoms: Yellowing, wilting of plants. Control: Seed treatment with Carbendazim or Trichoderma viride.

— Yellow Mosaic Virus (Bean yellow mosaic virus): Symptoms: Yellow mosaic patterns on leaves. Control: Rogue infected plants; control aphids as vectors with Imidacloprid.

— Harvesting and Post-Harvest Management —

— For Leafy-Greens: Harvest 20–25 days after sowing by cutting the plants at ground level. 

— For Seeds: Harvest 90–100 days after sowing when lower leaves shed and pods turn yellow-brown. 

— Post-Harvest: Uproot or cut plants, dry in the sun for 5–7 days, and thresh to extract seeds. Clean and grade seeds before storage. 

— Important Note: Adjustments may be needed based on local soil tests or climatic conditions.

कृषि-जलवायु आवश्यकताएँ और मृदा तैयारी

— जलवायु: मेथी (मेथा) की खेती उष्णकटिबंधीय और समशीतोष्ण दोनों क्षेत्रों में की जा सकती है। यह ठंडी, अपेक्षाकृत शुष्क और पाला रहित जलवायु में सबसे अच्छी तरह पनपती है। 

— मृदा: अच्छी जल निकासी वाली दोमट मिट्टी इष्टतम होती है, यद्यपि यदि जल निकासी पर्याप्त हो तो फसल विभिन्न प्रकार की मिट्टी को सहन कर सकती है। बारानी खेती के लिए, काली कपास मिट्टी उपयुक्त होती है। पसंदीदा मृदा पीएच 6.0−7.5 है। 

— भूमि की तैयारी: खेत की 3−4 बार जुताई करनी चाहिए ताकि मिट्टी भुरभुरी हो जाए। अंतिम जुताई के दौरान 20−25 टन/हेक्टेयर अच्छी तरह से सड़ी हुई गोबर की खाद (FYM) मिलाएं। कुशल सिंचाई और जल निकासी के लिए क्यारियाँ और नालियाँ (3.5×1.5 मीटर) बनाएं। 

— बीज विवरण —

— बीज दर: बीज की फसल के लिए 12 किलोग्राम/एकड़ और हरी पत्तियों की फसल के लिए 50 किलोग्राम/एकड़। 

— बीज उपचार: अंकुरण और रोग प्रतिरोधक क्षमता बढ़ाने के लिए बीजों को एज़ोस्पिरिलम (1.5 किलोग्राम/हेक्टेयर) और ट्राइकोडर्मा विरिडी (50 ग्राम/हेक्टेयर प्रति 12 किलोग्राम बीज) से उपचारित करें। 

— भिगोना: अंकुरण में सुधार के लिए बुवाई से पहले बीजों को 6−8 घंटे तक पानी में भिगोएँ। 

— बुवाई का समय: खरीफ और रबी 

— बुवाई की दूरी: परिवर्तनशील। पंक्तियों के बीच 20 सेमी और पौधों के बीच 15 सेमी या 20−30 सेमी × 10−15 सेमी। 

— बुवाई की विधि: हरी पत्तियों की फसल के लिए, बुवाई की छिटकवां विधि का प्रयोग करें। बीज की फसल के लिए, समान पौध संख्या और अंतर-कृषि कार्यों में आसानी के लिए कतार बुवाई को प्राथमिकता दी जाती है। 

— पोषक तत्व प्रबंधन — 

—“सावधानी: किसानों को उर्वरक डालने से पहले अपनी मिट्टी का परीक्षण कराने की सलाह दी जाती है। स्वस्थ फसलों और टिकाऊ मृदा प्रबंधन के लिए केवल आवश्यक पोषक तत्वों को ही मिट्टी परीक्षण के परिणामों के आधार पर डालें।” 

आधारभूत अनुप्रयोग: अंतिम जुताई से पहले 20−25 टन/हेक्टेयर गोबर की खाद (FYM) डालें। 

— उर्वरक की खुराक: आधारभूत खुराक के रूप में 30 किलोग्राम नाइट्रोजन, 25 किलोग्राम फॉस्फोरस, और 40 किलोग्राम पोटैशियम प्रति हेक्टेयर डालें। कुछ सिफारिशें 60 किलोग्राम नाइट्रोजन, 40 किलोग्राम P2​O5​, और 50 किलोग्राम K2​O प्रति हेक्टेयर का सुझाव देती हैं। 

— ऊपरी ड्रेसिंग: बुवाई के 30 दिन बाद अतिरिक्त 20 किलोग्राम नाइट्रोजन/हेक्टेयर डालें। 

— जैव उर्वरक: एज़ोस्पिरिलम के साथ बीज उपचार नाइट्रोजन स्थिरीकरण और पौधे की शक्ति को बढ़ाता है। 

— सिंचाई प्रबंधन — 

— पहली सिंचाई: उचित बीज अंकुरण सुनिश्चित करने के लिए बुवाई के तुरंत बाद। 

— बाद की सिंचाईयाँ: बुवाई के तीसरे दिन दूसरी सिंचाई, फिर मिट्टी की नमी के आधार पर आवश्यकतानुसार 7−10 दिन के अंतराल पर। 

— कुल सिंचाईयाँ: फसल चक्र के दौरान लगभग 5−7 सिंचाईयों की आवश्यकता होती है, विशेष रूप से प्रमुख विकास चरणों (अंकुर, शाखाकरण, फूल आना, फली बनना और फली का विकास) में। 

— सिंचाई के तरीके: सतही, टपक या छिड़काव सिंचाई का उपयोग किया जा सकता है। टपक सिंचाई उच्चतम जल उपयोग दक्षता और उपज प्रदान करती है। 

— खरपतवार प्रबंधन  —

— अंकुरण-पूर्व: फ्लुक्लोरालिन या पेंडीमेथालिन का लेबल-अनुशंसित खुराक के अनुसार प्रयोग करें। 

— मैनुअल निराई: पहली निराई और विरलन बुवाई के 20−25 दिन बाद किया जाना चाहिए। आवश्यकतानुसार अतिरिक्त निराई करें। 

— खेती के बाद: लगभग 10 सेमी पौधे की ऊंचाई पर पिंचिंग (नोचना) शाखाकरण और बेहतर उपज को प्रोत्साहित करता है। 

— एकीकृत कीट एवं रोग प्रबंधन — 

“पौध संरक्षण उपाय: सभी उल्लिखित कीटनाशकों के लिए उनके लेबल पर निर्दिष्ट अनुशंसित खुराक के अनुसार संबंधित कीट और रोग के लिए निम्नलिखित में से किसी भी कीटनाशक का प्रयोग करें। — सावधानी: कीट प्रतिरोध को रोकने के लिए, एक ही कीटनाशक का बार-बार उपयोग करने से बचें। आवश्यकतानुसार हमेशा विभिन्न कीटनाशकों को बारी-बारी से या मिलाकर प्रयोग करें।” 

— बीज उपचार: मिट्टी जनित रोगों से बचाव के लिए ट्राइकोडर्मा विरिडी का प्रयोग करें। 

— प्रमुख कीट पतंगे — 

— माहू (एफिस क्रेसीवोरा): लक्षण: पत्तियों का पीला पड़ना, मुड़ना, पौधों पर मधु ओस और कालिख फफूंद। नियंत्रण: डाइमेथोएट 30% ईसी @ 1 मिलीलीटर/लीटर या थायमेथोक्सम 30% एफएस @ 2 मिलीलीटर/लीटर पानी का छिड़काव करें। 

— सर्पिलाकार पर्ण सुरंगक (लिरियोमाइज़ा ट्राइफोली): लक्षण: पत्तियों पर सफेद, सर्पिलाकार सुरंगें। नियंत्रण: क्लोरपाइरीफॉस 20% ईसी @ 2 मिलीलीटर/लीटर या एबामेक्टिन 1.9% ईसी @ 0.5 मिलीलीटर/लीटर का छिड़काव करें। 

— थ्रिप्स (सिर्टोथ्रिप्स डोर्सलिस): लक्षण: चांदी जैसी धारियाँ, पत्तियों का मुड़ना और विकृत होना। नियंत्रण: फिप्रोनिल 5% एससी @ 1 मिलीलीटर/लीटर या स्पिनोसैड 45% एससी @ 0.3 मिलीलीटर/लीटर का छिड़काव करें। 

— लूसर्न वीविल (हाइपेरा पोस्टिका): लक्षण: पत्ती के किनारों का कटना। नियंत्रण: क्लोरपाइरीफॉस 20% ईसी @ 2 मिलीलीटर/लीटर का छिड़काव करें। 

— चित्तीदार फली बेधक (मारुका टेस्टुलालिस): लक्षण: फलियों में छेद करना, जाला बनाना और बीजों को खाना। नियंत्रण: इंडोक्साकार्ब 14.5% एससी @ 1 मिलीलीटर/लीटर का छिड़काव करें। 

— माइट्स (टेट्रानाइकस कुकुरबिटे): लक्षण: पीला धब्बा, पत्तियों पर जाला। नियंत्रण: डाइकोफॉल 18.5% ईसी @ 2.5 मिलीलीटर/लीटर का छिड़काव करें या नीम के तेल का प्रयोग करें। प्रोपरगाइट 57% ईसी या फेनाज़ाक्विन 10% ईसी का प्रयोग श्रम-खुराक सिफारिश के अनुसार करें। 

— प्रमुख रोग — 

— सर्कोस्पोरा पर्ण चित्ती (सर्कोस्पोरा ट्रैवर्सियाना): लक्षण: पत्तियों पर भूरे, अनियमित धब्बे। नियंत्रण: मैंकोजेब 75% डब्ल्यूपी @ 2 ग्राम/लीटर या कार्बेन्डाजिम 50% डब्ल्यूपी @ 1 ग्राम/लीटर का छिड़काव करें। 

— चारकोल रॉट (मैक्रोफोमिना फेजोलिना): लक्षण: मुरझाना, तने के आधार का काला पड़ना। नियंत्रण: ट्राइकोडर्मा विरिडी @ 4 ग्राम/किग्रा बीज से बीज उपचार; कार्बेन्डाजिम से मिट्टी को भिगोना। 

— चूर्णिल आसिता (एरीसाइफी पॉलीगोनी, लेवेइलुला टौरिका): लक्षण: पत्तियों और तनों पर सफेद चूर्ण जैसा विकास। नियंत्रण: सल्फर 80% डब्ल्यूपी @ 2 ग्राम/लीटर या हेक्साकोनाजोल 5% ईसी @ 1 मिलीलीटर/लीटर का छिड़काव करें। 

— डाउनी मिल्ड्यू (पेरोनोस्पोरा ट्राइगोनेली): लक्षण: ऊपरी पत्ती की सतह पर पीले धब्बे, नीचे की ओर रोमिल वृद्धि। नियंत्रण: मेटलैक्सिल + मैंकोजेब @ 2 ग्राम/लीटर का छिड़काव करें। — रस्ट (यूरोमाइसीस ट्राइगोनेली): लक्षण: पत्तियों और तनों पर नारंगी रंग के फफोले। नियंत्रण: मैंकोजेब 75% डब्ल्यूपी @ 2 ग्राम/लीटर का छिड़काव करें। 

— जड़ सड़न/कॉलर सड़न/पैर सड़न (राइजोक्टोनिया सोलानी, स्क्लेरोटियम रॉल्फसी): लक्षण: मुरझाना, कॉलर क्षेत्र में सड़न। नियंत्रण: ट्राइकोडर्मा विरिडी से बीज उपचार; कार्बेन्डाजिम से मिट्टी को भिगोना। 

— आर्द्र पतन (पिथियम एफानिडरमैटम): लक्षण: अंकुर का गिरना, आधार पर पानी से लथपथ घाव। नियंत्रण: ट्राइकोडर्मा विरिडी या मेटलैक्सिल से बीज उपचार। 

— फ्यूजेरियम विल्ट (फ्यूजेरियम ऑक्सीस्पोरम): लक्षण: पौधों का पीला पड़ना, मुरझाना। नियंत्रण: कार्बेन्डाजिम या ट्राइकोडर्मा विरिडी से बीज उपचार। 

— पीला मोज़ेक वायरस (बीन येलो मोज़ेक वायरस): लक्षण: पत्तियों पर पीले मोज़ेक पैटर्न। नियंत्रण: संक्रमित पौधों को हटा दें; इमिडाक्लोप्रिड के साथ वाहक के रूप में माहू को नियंत्रित करें। 

— कटाई और कटाई उपरांत प्रबंधन —

— पत्तेदार साग के लिए: बुवाई के 20−25 दिन बाद पौधों को जमीनी स्तर पर काटकर कटाई करें। 

— बीज के लिए: बुवाई के 90−100 दिन बाद कटाई करें जब निचली पत्तियाँ झड़ जाएँ और फलियाँ पीली-भूरी हो जाएँ। 

— कटाई उपरांत: पौधों को उखाड़ें या काटें, 5−7 दिनों तक धूप में सुखाएं, और बीज निकालने के लिए थ्रेसिंग करें। भंडारण से पहले बीजों को साफ और श्रेणीबद्ध करें। 

— महत्वपूर्ण टिप्पणी: स्थानीय मिट्टी परीक्षणों या जलवायु परिस्थितियों के आधार पर समायोजन की आवश्यकता हो सकती है।

કૃષિ-આબોહવાકીય જરૂરિયાતો અને જમીનની તૈયારી —

આબોહવા: મેથી (મેથા) ઉષ્ણકટિબંધીય અને સમશીતોષ્ણ બંને પ્રદેશોમાં વાવી શકાય છે. તે ઠંડા, પ્રમાણમાં સૂકા અને હિમમુક્ત વાતાવરણમાં શ્રેષ્ઠ રીતે ઉગે છે. 

— જમીન: સારી નિતારશક્તિવાળી ગોરાડુ જમીન શ્રેષ્ઠ છે, જોકે પાક યોગ્ય નિતારશક્તિ સાથે વિવિધ પ્રકારની જમીનોને સહન કરી શકે છે. વરસાદ આધારિત ખેતી માટે, કાળી કપાસની જમીન યોગ્ય છે. જમીનનો પસંદગીનો pH ૬.૦-૭.૫ છે. 

— જમીનની તૈયારી: ઉત્તમ ખેડ માટે ખેતરને ૩-૪ વાર ખેડવું જોઈએ. છેલ્લા ખેડાણ દરમિયાન ૨૦-૨૫ ટન/હેક્ટર સારી રીતે કોહવાયેલું છાણિયું ખાતર (FYM) ભેળવો. કાર્યક્ષમ સિંચાઈ અને નિકાલ માટે ક્યારા અને નીક (૩.૫ x ૧.૫ મીટર) બનાવો.

બીજની વિગતો 

— બીજનો દર: બીજના ઉત્પાદન માટે ૧૨ કિગ્રા/એકર અને લીલા પાંદડાના ઉત્પાદન માટે ૫૦ કિગ્રા/એકર. 

— બીજ માવજત: અંકુરણ અને રોગ પ્રતિકારકતા વધારવા માટે બીજને એઝોસ્પિરિલમ (૧.૫ કિગ્રા/હેક્ટર) અને ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી (૧૨ કિગ્રા બીજ માટે ૫૦ ગ્રામ/હેક્ટર) સાથે માવજત આપો. 

— પલાળવું: અંકુરણ સુધારવા માટે વાવણી પહેલાં બીજને ૬-૮ કલાક પાણીમાં પલાળો. 

— વાવણીનો સમય: ખરીફ અને રવિ. 

— વાવણીનું અંતર: ચલિત. હાર વચ્ચે ૨૦ સેમી અને છોડ વચ્ચે ૧૫ સેમી અથવા ૨૦-૩૦ સેમી x ૧૦-૧૫ સેમી. 

— વાવણી પદ્ધતિ: લીલા પાંદડાના ઉત્પાદન માટે, પૂંખીને વાવણી કરવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરો. બીજના ઉત્પાદન માટે, એકસમાન છોડની સંખ્યા અને આંતરખેડની કામગીરીમાં સરળતા માટે હારમાં વાવણી પસંદ કરવામાં આવે છે.

પોષકતત્ત્વોનું વ્યવસ્થાપન — "સાવચેતી: ખેડૂતોને ખાતર નાખતા પહેલા તેમની જમીનનું પરીક્ષણ કરાવવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. તંદુરસ્ત પાક અને ટકાઉ જમીન વ્યવસ્થાપન માટે જમીન પરીક્ષણના પરિણામોનો ઉપયોગ કરીને ફક્ત જરૂરી પોષકતત્ત્વો જ આપો."

— પાયાનું ખાતર: છેલ્લા ખેડાણ પહેલાં ૨૦-૨૫ ટન/હેક્ટર છાણિયું ખાતર (FYM) આપો. 

— ખાતરનો ડોઝ: પાયાના ડોઝ તરીકે પ્રતિ હેક્ટર ૩૦ કિલો નાઇટ્રોજન, ૨૫ કિલો ફોસ્ફરસ અને ૪૦ કિલો પોટેશિયમ આપો. કેટલીક ભલામણો પ્રતિ હેક્ટર ૬૦ કિલો નાઇટ્રોજન, ૪૦ કિલો P2​O5​ અને ૫૦ કિલો K2​O સૂચવે છે. — પૂર્તિ ખાતર: વાવણીના ૩૦ દિવસ પછી વધારાના ૨૦ કિલો નાઇટ્રોજન/હેક્ટર આપો. 

— જૈવિક ખાતરો: એઝોસ્પિરિલમ સાથે બીજ માવજત નાઇટ્રોજન સ્થિરીકરણ અને છોડની શક્તિ વધારે છે.

સિંચાઈ વ્યવસ્થાપન —

— પ્રથમ સિંચાઈ: બીજના યોગ્ય અંકુરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે વાવણી પછી તરત જ. 

— પછીની સિંચાઈ: વાવણી પછીના ત્રીજા દિવસે બીજી સિંચાઈ, પછી જમીનના ભેજને આધારે જરૂર મુજબ ૭-૧૦ દિવસના અંતરે. 

— કુલ સિંચાઈ: પાકના જીવનચક્ર દરમિયાન, ખાસ કરીને મુખ્ય વૃદ્ધિના તબક્કાઓ (રોપ, ડાળીઓ ફૂટવી, ફૂલ આવવા, શીંગો બનવી અને શીંગોનો વિકાસ) પર લગભગ ૫-૭ સિંચાઈ જરૂરી છે. 

— સિંચાઈ પદ્ધતિઓ: સપાટી, ટપક અથવા ફુવારા સિંચાઈનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ટપક સિંચાઈ સૌથી વધુ પાણી વપરાશ કાર્યક્ષમતા અને ઉપજ આપે છે.

નિંદામણ વ્યવસ્થાપન —

— ઉગાવા પૂર્વે: લેબલ-ભલામણ કરેલ ડોઝ મુજબ ફ્લુક્લોરાલિન અથવા પેન્ડીમેથાલિનનો ઉપયોગ કરો. 

— હાથ નિંદામણ: પ્રથમ નિંદામણ અને પારવણી વાવણીના ૨૦-૨૫ દિવસ પછી કરવી જોઈએ. જરૂર મુજબ વધારાનું નિંદામણ કરો. 

— ખેડ પછી: છોડની ઊંચાઈ લગભગ ૧૦ સેમી હોય ત્યારે ટોચ ચૂંટવાથી ડાળીઓ ફૂટવાને પ્રોત્સાહન મળે છે અને સારી ઉપજ મળે છે. 

સંકલિત જીવાત અને રોગ વ્યવસ્થાપન —

—"વનસ્પતિ સંરક્ષણના ઉપાયો: નીચે જણાવેલ કોઈપણ જંતુનાશકનો ઉપયોગ સંબંધિત જીવાત અને રોગ માટે તેમના લેબલ પર નિર્દિષ્ટ ભલામણ કરેલ ડોઝ મુજબ કરો. સાવધાની: જીવાતોમાં પ્રતિકારકતા અટકાવવા માટે, એ જ જંતુનાશકનો વારંવાર ઉપયોગ ટાળો. હંમેશા જરૂર મુજબ જુદા જુદા જંતુનાશકોને ફેરબદલી કરીને અથવા સંયોજિત કરીને ઉપયોગ કરો."

બીજ માવજત: જમીનજન્ય રોગો સામે રક્ષણ માટે ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડીનો ઉપયોગ કરો.

મુખ્ય કીટકો —

— મોલો (એફિસ ક્રેસીવોરા): લક્ષણો: પાંદડા પીળા પડવા, વળી જવા, છોડ પર મધ જેવો પદાર્થ અને કાળી ફૂગ. નિયંત્રણ: ડાયમેથોએટ ૩૦% EC @ ૧ મિલી/લિટર અથવા થાયોમેથોક્ઝામ ૩૦% FS @ ૨ મિલી/લિટર પાણીમાં છંટકાવ કરો. 

— નાગપંચમી પાન કોરિયું (લિરિયોમાયઝા ટ્રાઇફોલી): લક્ષણો: પાંદડા પર સફેદ, વાંકીચૂકી ખાણો. નિયંત્રણ: ક્લોરપાયરીફોસ ૨૦% EC @ ૨ મિલી/લિટર અથવા એબામેક્ટીન ૧.૯% EC @ ૦.૫ મિલી/લિટર છંટકાવ કરો. 

— થ્રીપ્સ (સાયર્ટોથ્રીપ્સ ડોર્સાલિસ): લક્ષણો: પાંદડા પર રૂપેરી રેખાઓ, વળી જવું અને વિકૃતિ. નિયંત્રણ: ફિપ્રોનિલ ૫% SC @ ૧ મિલી/લિટર અથવા સ્પિનોસાડ ૪૫% SC @ ૦.૩ મિલી/લિટર છંટકાવ કરો. 

— લ્યુસર્ન વીવીલ (હાયપેરા પોસ્ટીકા): લક્ષણો: પાંદડાની ધાર પર કાપા પડવા. નિયંત્રણ: ક્લોરપાયરીફોસ ૨૦% EC @ ૨ મિલી/લિટર છંટકાવ કરો. 

શીંગ કોરી ખાનાર ઇયળ (મારુકા ટેસ્ટુલાલિસ): લક્ષણો: શીંગોમાં કાણું પાડવું, જાળા બનાવવા અને બીજ ખાવા. નિયંત્રણ: ઇન્ડોક્સાકાર્બ ૧૪.૫% SC @ ૧ મિલી/લિટર છંટકાવ કરો. — કથીરી (ટેટ્રાનિકસ કુકુરબીટી): લક્ષણો: પાંદડા પર પીળા ટપકાં, જાળા. નિયંત્રણ: ડાયકોફોલ ૧૮.૫% EC @ ૨.૫ મિલી/લિટર છંટકાવ કરો અથવા લીમડાના તેલનો ઉપયોગ કરો. પ્રોપરગાઇટ ૫૭% EC અથવા ફેનાઝાક્વીન ૧૦% EC લેબલ-ડોઝ ભલામણ મુજબ.

મુખ્ય રોગો —

— સર્કોસ્પોરા પાનના ટપકાં (સર્કોસ્પોરા ટ્રાવર્સિયાના): લક્ષણો: પાંદડા પર ભૂરા, અનિયમિત ટપકાં. નિયંત્રણ: મેન્કોઝેબ ૭૫% WP @ ૨ ગ્રામ/લિટર અથવા કાર્બેન્ડાઝીમ ૫૦% WP @ ૧ ગ્રામ/લિટર છંટકાવ કરો.

— કાળો સુકારો (મેક્રોફોમિના ફેઝિઓલિના): લક્ષણો: છોડ સુકાઈ જવો, થડના નીચેના ભાગે કાળાશ. નિયંત્રણ: ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી @ ૪ ગ્રામ/કિલો બીજ સાથે બીજ માવજત; કાર્બેન્ડાઝીમ વડે જમીનમાં રેડવું.

— ભૂકીછારો (એરિસાઇફી પોલીગોની, લેવેઇલુલા ટૌરિકા): લક્ષણો: પાંદડા અને થડ પર સફેદ પાવડર જેવી વૃદ્ધિ. નિયંત્રણ: સલ્ફર ૮૦% WP @ ૨ ગ્રામ/લિટર અથવા હેક્ઝાકોનાઝોલ ૫% EC @ ૧ મિલી/લિટર છંટકાવ કરો.

— તળછારો (પેરોનોસ્પોરા ટ્રાઇગોનેલી): લક્ષણો: પાંદડાની ઉપરની સપાટી પર પીળા ડાઘા, નીચે રુવાંટીવાળી વૃદ્ધિ. નિયંત્રણ: મેટાલેક્સિલ + મેન્કોઝેબ @ ૨ ગ્રામ/લિટર છંટકાવ કરો. 

— ગેરુ (યુરોમાયસીસ ટ્રાઇગોનેલી): લક્ષણો: પાંદડા અને થડ પર નારંગી ફોલ્લીઓ. નિયંત્રણ: મેન્કોઝેબ ૭૫% WP @ ૨ ગ્રામ/લિટર છંટકાવ કરો. 

— મૂળનો સડો/કોલર રોટ/ફૂટ રોટ (રાઇઝોક્ટોનિયા સોલાની, સ્ક્લેરોટિયમ રોલ્ફસી): લક્ષણો: છોડ સુકાઈ જવો, કોલર પ્રદેશમાં સડો. નિયંત્રણ: ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી સાથે બીજ માવજત; કાર્બેન્ડાઝીમ વડે જમીનમાં રેડવું. 

— ધરુનો કોહવારો (પાયથિયમ એફેનીડર્મેટમ): લક્ષણો: રોપા તૂટી પડવા, નીચેના ભાગે પાણીપોચા ડાઘ. નિયંત્રણ: ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી અથવા મેટાલેક્સિલ સાથે બીજ માવજત.

— ફ્યુઝેરિયમ સુકારો (ફ્યુઝેરિયમ ઓક્સિસ્પોરમ): લક્ષણો: છોડ પીળા પડવા, સુકાઈ જવા. નિયંત્રણ: કાર્બેન્ડાઝીમ અથવા ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી સાથે બીજ માવજત. 

— પીળો મોઝેક વાયરસ (બીન યલો મોઝેક વાયરસ): લક્ષણો: પાંદડા પર પીળા મોઝેક ભાત. નિયંત્રણ: ચેપગ્રસ્ત છોડને ઉખેડી નાખો; ઇમિડાક્લોપ્રીડ વડે વાહક તરીકે મોલોનું નિયંત્રણ કરો.

કાપણી અને કાપણી પછીનું વ્યવસ્થાપન —

— લીલી ભાજી માટે: વાવણીના ૨૦-૨૫ દિવસ પછી છોડને જમીન સ્તરેથી કાપીને કાપણી કરો.

— બીજ માટે: વાવણીના ૯૦-૧૦૦ દિવસ પછી જ્યારે નીચેના પાંદડા ખરી પડે અને શીંગો પીળી-ભૂરી થાય ત્યારે કાપણી કરો. 

— કાપણી પછી: છોડને ઉખેડી અથવા કાપી લો, ૫-૭ દિવસ તડકામાં સૂકવો, અને બીજ કાઢવા માટે થ્રેસિંગ કરો. સંગ્રહ કરતા પહેલા બીજને સાફ અને ગ્રેડ કરો.

મહત્વપૂર્ણ નોંધ: સ્થાનિક જમીન પરીક્ષણો અથવા આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓના આધારે ગોઠવણો જરૂરી હોઈ શકે છે.