Ring sor puniki iraga pacang malajahin indik Anggah-Ungguhing Basa Bali.
Durus resepang materinnyane, raris saurin soal-soal, prasida raris kacingak pikolihannyane!
Sane pacang prasida kacingak iriki :
1. Materi Anggah-Ungguhing Basa Bali
2. Video Youtube Anggah-Ungguhing Basa Bali
3. PPT Anggah-Ungguhing Basa Bali
4. Tes Formatif ring Google Form
5. Rekap Nilai Tes Formatif Anggah-Ungguhing Basa Bali
Uratiang Materi ring Sor!
1. Anggah-Ungguhing Kruna Basa Bali
Malarapan antuk kawéntenan linggih krama Baliné sané masios-siosan kadi kabaos ring ajeng mawinan kruna-kruna basa Baliné taler maderbé wirasa sané masios-siosan. Manut wirasannnyané, kruna-kruna basa Baliné kapalih dados pitung soroh, inggih punika: (1) kruna alus mider, (2) kruna alus madia, (3) kruna alus singgih, (4) kruna alus sor, (5) kruna andap, (6) kruna mider, miwah (7) kruna kasar.
a. Kruna Alus Mider (Ami)
Kruna Alus Mider inggih punika kruna-kruna alus sané rasa basan-nyané madué wiguna kekalih, dados kanggén nyinggihang sang singgih, miwah kanggén ngesorang sang sor. Tiosan ring punika kruna alus mider taler maderbé wangun andap (Suasta, 1997:26).
Ring sor katurang lengkara kanggén imba nyantenang Kruna Alus Mider.
(a) Jero Mekel sampun rauh saking Jawi.
(b) Reraman titiangé sampun rauh saking Jawi.
(c) Ia suba teka uli Jawa.
Sajeroning tetiga lengkara ring ajeng (lengkara a, b, c) makanten pisan wénten patpat kruna sané maderbé wirasa Alus Mider inggih punika:
- kruna sampun, - kruna rauh,
- kruna saking - kruna Jawi.
Conto tiosan:
Kruna Andap Kruna Alus Mider
- nawang - uning
- engsap - lali
- inget - éling
- meli - numbas
- sanget - banget
- ngadep - ngadol
- tusing - nénten
b. Kruna Alus Madia (Ama)
Kruna Alus Madia inggih punika kruna-kruna Basa Bali Alus sané rasa basannyané magenah ring pantaraning rasa basa Alus Singgih (Asi) miwah Alus Sor (Aso) lan nue nue wangun kruna andap lan alus mider. Kruna Alus Madia puniki makanten pinaka variasi kruna alus tiosan (Bagus, 1979:179). Tiosan ring puniki, kamulan wénten kruna-kruna sané rasa basannyané alus madia, alus sané menengah, utawi kirang becik yaning anggén mabebaosan sané alus. Kruna-kruna puniki sering keangge majeng sang wau kenal utawi durung kenal.
Pinaka conto prasida katurang minakadi:
Kruna Andap Kruna Ama Kruna Ami
- ene, ento - niki, nika - puniki, punika
- suba - ampun - sampun
- iang - tiang - titiang
- nah - nggih - inggih
- kéto - kénten - sapunika
- tusing - ten - nénten
- dini, ditu - driki, drika - iriki, irika
Umpami yan genahang ring lengkara : Sira nue tas niki?, Jero napi nggih wenten drika? Miwah sane lianan
c. Kruna Alus Singgih (Asi)
Kruna alus sané kanggen nyinggihang sang sané patut singgihang kawastanin Kruna Alus Singgih. Kruna Alus Singgih puniki pinaka panegep Kruna Alus Mider, santukan Kruna Alus Singgih nenten maderbe wangun Alus Mider, kemaon nue wangun kruna andap lan alus sor.
Conto-conto Kruna Alus Singgih kadi ring sor!
Kruna Andap Kruna Asi Kruna Aso
- mati - séda - padem
- beling - mobot - abot
- Ia - ida, dané - ipun
- nepukin - manggihin - ngantenang
- adan - pesengan - wasta
- padidian - ngraga - néwék.
d. Kruna Alus Sor (Aso)
Kruna Alus Sor inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané mawirasa alus, kanggén ngasorang raga utawi ngasorang anaké siosan sané linggih-nyané sor utawi andap. Ring sajeroning lengkara kruna puniki sering keangge ngortiang sameton sane siosan. Makadi conto kruna alus sor:
Kruna Andap Kruna Aso Kruna Asi
- mati - padem - séda, mantuk
- ngenceh - mabanyu - mawarih
- ningeh - miragi - mireng
- keneh - manah - pikayun
- ngomong - mapajar, matur - mabaos
- ngemaang - ngwéhin - ngicén
- gelem - sinengkaon - sungkan
- ngaba - muat - makta
- baan - antuk - olih
- awak - déwék - angga
Umpami yan genahang ring lengkara:
- Sayuakti Ipun Pan Kaler sampun padem.
- Kamanah antuk titiang, sane mangkin titiang jagi mapajar sareng I Luh Asih.
e. Kruna Mider
Wirasan Kruna Mider yening imbangang ring wirasan Kruna Alus Mider sering ngwetuang pikayunan sané bingung, duaning inggian Kruna Mider miwah Alus Mider pacang dados kanggén nyinggihang sang sané patut kasinggihang taler dados kanggén ngasorang sang sané patut sorang. Pabinayannyané, Kruna Alus Mider pastika maderbé wangun Andap, Kruna Mider nénten maderbé wangun andap utawi wangun sané tiosan.
Dadosnyané, Kruna Mider inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané maderbé wangun wantah asiki, nénten maderbé wangun alus, nénten maderbé wangun tiosan, mawinan dados maideran sajeroning bebaosan. Kruna-kruna punika makehan ngranjing ring sajeroning kruna sandang, kruna dui samatra lingga, kruna dui maya lingga, kruna kahanan lan kruna barang.
Pinaka conto Kruna Mider, sakadi ring sor.
- Kunang-kunang, - Tundak-tundik,
- Awig-awig, - enggak-enggok,
- spidol, - radio,
- bunter, - gilik,
- sendeh, - galak,
- sepatu, - pulpen, msl.
f. Kruna Andap
Duké riin, Kruna Andap puniki kawastanin kruna lepas hormat utawi Kruna Kapara, inggih punika kruna-kruna sané rasa basannyané andap (endep), nénten alus miwah nénten kasar. Kruna-kruna puniki kanggén mabaos antuk anaké sané sesamén wangsa, sasamén linggih utawi olih sang singgih ring sang sor. Manut J. Kérsten, S.V.D. kanggén mabaos antuk Golongan Atas ring Golongan Bawah. Kruna Andap matiosan ring Kruna Mider. Yening Kruna Mider nénten maderbé wangun tiosan, Kruna Andap maderbé wangun Alus. Conto Kruna Andap:
- suba - teka
- mara - aba
- dingeh - ngenceh
- ngigel - madaar
- panak - alih
- eda - beli
- mémé - bapa
- mai - malali, msl.
g. Kruna Kasar
Kruna kasar inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané rasa basannyané kaon, saha ketah kanggén mabaos ri kalaning brangti, ri kalaning marebat utawi mamisuh.
Conto sajeroning lengkara minakadi:
a) Madak ba pang bangka polonne.
b) Nyen kaden ngamah bene telah?
d) Cicing Ih, delikang matan ibane?
Uratiang Conto Kruna Kasar tiosan:
Kruna Andap Kruna Kasar
- mati - bangka
- madaar - nidik, ngleklek, ngamah,mantet
- icang - aké
- cai/nyai - iba
2. Anggah-Ungguh Lengkara
Malarapan antuk wirasanipun, lengkara basa Baline kaepah dados nemnem inggih punika : lengkara alus singgih, lengkara alus madia, lengkara alus sor, lengkara alus mider, lengkara andap, lan lengkara kasar. Soroh-soroh lengkara punika pacang katlatarang ring sor puniki.
a. Lengkara Alus Singgih
Lengkara alus singgih inggih punika lengkara basa Bali sane mawirasa alus, kaanggen nyinggihang sang singgih. Ceciren utama lengkara alus singgih nganggen kruna pangentos Ida, Ratu, Dane.
Umpami : a. Dane sampun numbas mobil.
b. Bapak Bupati kantun madue oka alit-alit.
b. Lengkara Alus Madia
Lengkara alus madia inggih punika lengkara basa Bali alus sane maderbe wirasa makanten kirang alus utawi kantun madia. Ciri utama lengkara alus madia nganggen kruna tiang, jerone, lan ragane.
Umpami: a. Tiang nunasang antuk linggih jerone?
c. Lengkara Alus sor
Lengkara alus sor inggih punika lengkara sane ngawetuang wirasa alus saha kaanggen ngasorang raga utawi ngasorang anake tiosansane linggihnyane soran. Ceciren utama lengkara alus sor nganggen kruna pangentos titiang lan ipun.
Umpami : a. Ipun kantun nguwug bale Bali
b. Titiang sampun nunas i wau
d. Lengkara Alus mider
Lengkara alus mider inggih punika lengkara sane kaanggen mabaos olih sang kairing mabaos. Ceciren utama lengkara alus mider madaging kruna pangentos iraga miwah druene.
Umpami : a. Ngiring iraga sinarengan ngastiti Hyang Widhi
b. Wantah iraga sane patut ngrajegang budaya Baline.
e. Lengkara Andap
Lengkara andap inggih punika lengkara basa Bali sane maderbe wirasa biasa, nenten kasar taler nenten alus. Ceciren utama lengkara andap nganggen kruna pangentos icang, iang, cai, nyai, raga, bena, I bapa.
Umpami : a. I Bapa mara pesan majalan ngebah tiing tali.
b. Icang lakar ngecet tembok malu.
f. Lengkara Kasar
Lengkara kasar inggih punika lengkara basa Bali sane madue wirasa kaon. Yadiastun asapunika nenten ja makasami kruna-kruna sane ngwangun lengkara kasar punika kruna kasar. Ceciren utama lengkara kasar madaging kruna pangentos iba, ake, kai, cicinge, polone lan bangsate.
Umpami : a. Depang suba apang Bangka polone
b. Men iba ngleklek di sanggah ngae WC
3. Anggah Ungguhing Basa
Sané kabaos basa ring paplajahan puniki inggih punika bebaosan sané kawangun antuk pupulan kruna-kruna sané panjang, lintangan ring napi sané kabaos lengkara. Yéning mirengang anak mabaos, bebaosan punika pacang makanten sor-singgih, wénten sané alus, wénten sané ma- dia, wénten sané andap, taler wénten sané ,mawirasa kasar.
Punika sami wantah sangkaning linggih sang sané mabaos, sapasira sané kairing mabaos miwah sapasira sané kabaosang. Malarapan ring wirasannyané, basa Baliné kapalih dados: (1) basa kasar, (2) basa andap, (3) basa basa madia, miwah (4) basa alus.
1) Basa Kasar
Manut Suwija (2014:57) basa kasar inggih punika basa Baliné sané wirasannyané kaon, sering kanggén marebat miwah mamisuh. Kanggén mabaos antuk anaké ri sedek duka, brangti, wiroda (jengah), miwah kroda. Basa kasar kapalih malih dados kekalih: (1) basa kasar pisan, mi- wah (2) basa kasar jabag.
a. Basa Kasar Pisan
Basa kasar pisan inggih punika basa Baliné sané wirasannyané yukti-yukti kaon, saha sering kanggén marebat utawi mamisuh.
Conto Basa Kasar Pisan:
“Ih cicing, delikang matan ibané! Apa léklék iba mai ah? Awak beduda pangkah nagih nandingin geruda.
b. Basa Kasar Jabag
Basa kasar jabag inggih punika basa Baliné sané kawangun antuk basa andap, taler ring asapunapiné maweweh kruna-kruna alus madia, nanging kanggén mabaos ring sang singgih utawi kanggén maosang indik sang singgih. Dadosnyané, basa andap sané kanggén mabaos ring sang singgih miwah kanggén maosang sang singgih punika sané kabaos basa kasar jabag. Conto Basa Kasar Jabag:
“Ih Désak, payu malali bin mani? Yén Sak kal payu milu, ingetang liunang ngaba bekel nah! Saya sing kal ngaba apa. Désak kar cagerang. Yén Sak sing ngelah pis, raga lakar meliang malu.
2) Basa Andap
Manut Suwija (2014: 60-62) basa andap inggih punika basa Bali sané wirasannyané biasa, nénten kasar taler nénten halus. Basa andapé puniki kanggén mabebaosan antuk anake sané ling- gihnyané pateh utawi papadan (sesamén wangsa), miwah antuk anaké sané linggihnyané singgi- han ring sang sané soran.
Minakadi:
• Reraosan I bapa sareng I mémé,
• Bebaosan ida aji sareng Ida biang,
• Raos I bapa miwah I mémé ring pianaknyané,
• Raos embok/beli ring adinipun,
• Raos bapak/ibu guru ring muridnyané, Conto Basa Andap:
“Luh ……. Luh Sunari. Tegarang ja tolih i padang, liglig ia kameranan, angajap-ajap kri-
tisan ujan ané marupa tresnan luhé. Bedak layah ia ngulatiang sukalegan idep luhé apanga ia sida nu maurip dini di guminé. Tan péndah ia i tuké anyud, patigrépé ngalih paenjekan.
3) Basa Madia
Basa madia inggih punika basa Baliné sané makanten sakadi basa alus, nanging wirasannyané kantun madia, santukan akéh kawangun antuk kruna-kruna alus madia. Basa madia puniki pinih akéh katemuang ring bebaosan Bali sajeroning pagubugan maparajana. Sapatutnyané maosang sampun, kabaos ampun, patutnyané maosang inggih kabaos nggih, patutnyané maosang nénten kabaos ten, miwah selanturnyané. Sajaba punika, basa madiané puniki sering kanggén mabebaosan antuk sameton Baliné sané durung pada kenal, sané ketah mabaos matiang-jero (Suwija, 2014:64).
Pinaka conto basa madia pacang kaunggahang kekalih lagu pop Bali ring sor puniki, inggih punika lagu Pop Bali Rajapala.
RAJAPALA
Jero-jero …
anak lanang bagus genjing, wantah titiang widiadari, Kén Sulasih parab titiang.
Napi wénten …
ngambil busanan tiangé, titiang nyadia mangentosin,
antuk jinah mas tur mirah. Rajapala parab titiang truna lara, yéning suéca pakayunan makronan, ratu ayu sareng titiang truna lara.
Mangkin wénten … pinunas tiang ring beli, yéning wénten putra adiri,
titiang mapamit ring beli.
4) Basa Alus
Basa Bali alus inggih punika basa Baliné sané wirasannyané alus utawi nyinggihang. Ma- nut tata krama mabaos Bali, basa alusé puniki kanggén mabebaosan antuk anaké sané linggihnyané sor ring sang singgih.
Minakadi:
• atur parekan ring raja • atur panyeroan ring patih
• atur murid ring guru • atur pegawé ring pejabat
• atur buruh ring majikan
Basa Baliné sané wirasannyané alus puniki malih kapalih dados tigang soroh, inggih punika: (1) basa alus singgih, (2) basa alus sor lan (3) basa alus mider.
a. Basa Alus Singgih
Basa alus singgih inggih punika basa Baliné sané wirasannyané alus saha kanggén nying- gihang sang singgih sané kairing mabaos utawi sané sedek kabaosang. Wangsa jaba sané mabaos ring tri wangsa utawi maosang indik tri wangsa patut nganggén basa alus singgih.
Conto Basa Alus Singgih:
“Ratu déwa agung, makadi pranagata, nadak sara cokoridéwa ngeséngin sikian titiang mangda titiang pedek tangkil rahinané mangkin. Samaliha sapamedal cokoridéwa makanten ucem remrem tatwadana druéné, tan péndah kadi sekar pucuké kaulet. Punapi manawi wénten sané sungsutang cokoridéwa ring sajeroning pikayunan? Inggih durus- durus cokoridéwa mawecana, mabaos ring panjaké sami!”. (Suwija, 2014: 71-72).
b. Basa Alus Sor
Basa alus sor inggih punika basa Baliné sané mawirasa alus, kanggén ngasorang raga uta- wi ngasorang sang sané patut kasorang. Sang sapasira ugi sané sedek mabebaosan ring bebaosan pakraman (resmi) kapatutang ngasorang raga nganggén basa alus sor.
Conto basa alus sor:
“Ida Dané sané baktinin titiang, sadurung titiang nglantur matur ring Ida Dané sareng sami, lugrayang riin titiang nyinahang déwék. Mungguing wastan titiang I Wayan Jatiyasa. Tit- iang wit saking Banjar Tumingal, Désa Tiyingtali, Kecamatan Abang, Kabupaten Karan- gasem. Titiang manyama sareng lelima samaliha durung maderbé somah”.
c. Basa Alus Mider
Basa alus mider inggih punika basa Baliné sané mawirasa alus, sering kanggén mabe- baosan sajeroning peparuman, matur-atur ring sang sareng akéh. Bebaosan punika ngeninin sang mabaos miwah sang sané kairing mabaos. Kruna pangentos sané kanggén lumrahnyané kruna iraga utawi druéné.
Conto basa alus mider kadi ring sor puniki:
“Inggih ida dané krama banjar sané dahat wangiang titiang, duaning panamayané sampun nepek ring sané kacumawisang, ngiring mangkin kawitin paparuman druéné. Sakéwanten sadéréngé, ngiring sinarengan ngastiti bakti ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, nunas pa- suécan Ida mangda asung ngicénin iraga karahajengan, gumanti punapa-punapi sané pa- cang kabaosang malih ajebos prasida sidaning don miwah labda karya. Ngiring sinarengan nyakupang kara kalih saha ngojarang pangastungkara, Om Suastiastu”.
Mangda sayan tatas, ngiring piarsayang video puniki!
Durusang uratiang taler slide PPT ring sor!
Nglantur saurin Tes Formatif puniki!
Pikolih Pakaryan Sisis