"Trang sử Việt - cũng là trang sử Phật 

Trải bao độ hưng suy - dẫu nguy mà chẳng mất"

Câu thơ của Vũ Hoàng Chương như một lời khẳng định về sức sống bền bỉ của những mái già lam trên dải đất hình chữ S. Đối với mỗi người con Hà Cảng, ngôi chùa Tường Quang không chỉ là một cơ sở thờ tự, mà là linh hồn, là nhân chứng cho cuộc thiên di vạn dặm của cha ông.

Ngược dòng thời gian về những năm 1665, những đoàn di dân từ vùng Đức Thọ (Nghệ An) bắt đầu cuộc hành trình xuôi Nam đầy gian khó. Họ dừng chân tại Hà Tĩnh, rồi tiến bước vào Phủ Thừa Thiên, đi ngang qua Phú Hải, Thanh Lương trước khi tìm thấy bến đỗ bình yên bên dòng sông Bồ hiền hòa. Tại vùng gò đồi đắc địa thuộc huyện Đan Điền, tổng Phù Lê thuở ấy, làng Hải Hà đã được khai khẩn vào năm 1735, tiền thân của làng Hà Cảng ngày nay.

Chùa làng Hà Cảng và Đình làng cũng được dựng nên trong chính khoảng thời gian lập làng ấy. Dẫu so với các ngôi cổ tự trong vùng thì không phải là sớm nhất, nhưng mái chùa mộc mạc đã sớm trở thành bến đỗ bình yên cho những tâm hồn xa xứ. Một dấu mốc vàng son diễn ra vào năm Thiệu Trị thứ V (1846), khi Thuận Thiên Cao Hoàng Hậu – một người con Phật thuần thành – cưỡi hạc về trời. Vì sự sùng đạo của bà, Ngài Ngự đã ban sắc phong cho các đền chùa trong phủ, từ đó chùa làng chính thức mang tên chữ cao quý: Sắc Tứ Tường Quang Tự.

Trải qua bao biến thiên, chiến tranh và thiên tai nghiệt ngã, dấu tích kiến trúc xưa nay đã không còn, nhưng hồn cốt của Tường Quang Tự vẫn vẹn nguyên qua những bảo vật vô giá. Đó là bộ tượng Tam Thế Phật trầm mặc, tượng Sơ Sanh tinh xảo, tượng Hộ Pháp uy nghiêm và bộ tượng Quan Thánh được tạo tác bằng đất đắp phủ sơn – kỹ thuật độc bản của nghệ nhân cố đô. Vang vọng giữa xóm làng là tiếng Đại Hồng Chung được đúc từ thời vua Thành Thái (1890), tiếng chuông thức tỉnh lan xa an ủi mọi mái tranh nghèo, là sợi dây kết nối giữa thực tại và quá khứ thiêng liêng.

Hành trình giữ đạo giữa lòng đời của chùa Tường Quang ghi dấu công đức của bao bậc tiền nhân "bán thế xuất gia" nối tiếp nhau kế thế trú trì. Đến năm 1957, Đạo hữu Nguyễn Bụi đã đặt viên gạch đầu tiên thành lập Gia Đình Phật Hóa Phổ Hà Cảng, đặt nền móng cho việc giáo dục hàng ngũ Thanh - Thiếu - Đồng niên theo tinh thần Phật giáo. Những năm 1960, Hòa thượng Thích Lưu Thanh về cố vấn giáo hạnh, thổi luồng sinh khí mới cho đạo tràng.

Dẫu trải qua bao cơn bão dữ, khi chùa xuống cấp, lớp lớp người con Phật lại đứng ra trùng kiến. Năm 2005, Hòa thượng Thích Lưu Thanh đứng ra kêu gọi đại trùng tu, để đến năm 2006, một ngôi Đại Hùng Bửu Điện trang nghiêm sừng sững mọc lên. Tầm nhìn ấy tiếp tục kết tinh vào năm 2013 với việc xây dựng Giảng đường Phật A Di Đà, tạo không gian tu học cho Phật tử gần xa. Sau khi Hòa thượng viên tịch năm 2020, Hòa thượng Thích Thanh Toàn (sư đệ của Ngài) kế nhiệm vào năm 2021. Và đến năm 2025, Đại đức Thích Tâm Quả – đệ tử của Hòa thượng Thanh Toàn – chính thức trú trì, tiếp nối ngọn đèn chánh pháp giữa lòng quê hương.

Từ huyện Đan Điền xưa đến xã Quảng Phú (huyện Quảng Điền) sau năm 1975, và nay chính thức thuộc xã Đan Điền (thành phố Huế), ngôi chùa vẫn đứng đó soi bóng bên dòng sông Bồ xanh mát. Với mỗi người dân Hà Cảng, chùa Tường Quang luôn là "chùa chung". Dù đường đời có nhọc chuyện hơn thua, dù bao biến thiên, mỗi tối mười bốn hay ba mươi, dân làng lại tắm gội lên chùa lễ Phật, nguyện cho mái già lam vững bền để Đạo Pháp trường tồn và quê hương mãi sống trong niềm mến yêu, thái bình.