มวยไทยสมัยรัตนโกสินทร์

กีฬามวยไทยได้รับความนิยมมากในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ยุคที่นับว่าเฟื่องฟูที่สุดคือ รัชกาลที่ 5 พระองค์ได้ศึกษาฝึกฝนการชกมวยไทยและโปรดให้จัดการแข่งขันชกมวยหน้าพระที่นั่งโดยคัดเลือกนักมวยฝีมือดีจากภาคต่างๆ มาประลองแข่งขัน และพระราชทานแต่งตั้งให้มีบรรดาศักดิ์ ทั้งยังโปรดให้กรมศึกษาธิการ บรรจุการสอนมวยไทยเป็นวิชาบังคับ ในโรงเรียนฝึกหัดครูพลศึกษา มีการชกมวยถวายหน้าพระที่นั่งเป็นประจำจนถึงสมัย รัชกาลที่ 6 ที่วังสวนกุหลาบ ทั้งการต่อสู้ประลองระหว่างนักมวย กับครูมวยชาวไทยด้วยกัน และการต่อสู้ระหว่างนักมวย กับครูมวยต่างชาติ ในการแข่งขันชกมวยในสมัยรัชกาลที่ 6 ระหว่างมวยเลี่ยะผะ (กังฟู) ชาวจีนโพ้นทะเล ชื่อนายจี่ฉ่าง กับ นายยัง หาญทะเล ศิษย์เอกของ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ มีท่าจรดมวยแบบมวยโคราช ซึ่งเน้นการยืดตัวตั้งตระหง่านพร้อมที่จะรุกและรับโดยเน้นการใช้เท้าและหมัดเหวี่ยง และต่อมาได้เป็นแบบอย่างในการฝึกหัดมวยไทยในสถาบันพลศึกษาส่วนใหญ่ สมัย รัชกาลที่ 7 ในยุคแรกการแข่งขันมวยไทยใช้การพันมือด้วยเชือก จนกระทั่งนายแพ เลี้ยงประเสริฐ นักมวยจากท่าเสา จังหวัดอุตรดิตถ์ ต่อยนายเจียร์ นักมวยเขมร ด้วยหมัดเหวี่ยงควายถึงแก่ความตาย จึงเปลี่ยนมาสวมนวมแทน ต่อมาเริ่มมีการกำหนดกติกาในการชก และมีเวทีมาตรฐานขึ้นแห่งแรกคือเวทีมวยลุมพินีและเวทีมวยราชดำเนินจัดแข่งขันมวยไทยมาจนปัจจุบัน

แต่คำว่า มวยไทย มีมาใช้ในยุคหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 เพื่อให้สอดคล้องกับนโยบายชาตินิยม ในยุคที่มี น.ต.หลวงศุภชลาศัย ร.น. เป็นอธิบดีกรมพลศึกษา มีการออกพระราชบัญญัติมวยไทย ซึ่งแต่เดิมมวยไทยจะมีชื่อเรียกแตกต่างกันออกไปตามท้องถิ่น เช่น มวยโคราช, มวยไชยา และรวมถึงการก่อสร้างเวทีมวยมาตรฐานจวบจนปัจจุบัน คือ เวทีมวยลุมพินี และเวทีมวยราชดำเนิน

ครูมวยไทยที่มีชื่อเสียงในแต่ละยุค

ยุคอดีต

• กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์
• ยัง หาญทะเล
• นิล ปักษี
• หลวงวิศาลดรุณกร (อั๋น สาริกบุตร)
• ครูสุนทร (กิมเส็ง) ทวีสิทธิ์ ค่ายทวีสิทธิ์
• ปรมาจารย์ตันกี้ ยนตรกิจ (เตี่ย) ค่ายยนตรกิจ
• ครูเขตร ศรียาภัย

ยุคปัจจุบัน

• ครูแสวง ศิริไปล่ (ว.พลศึกษา) - เสียชีวิตแล้ว
• ครูบัว วัดอิ่ม (วัดอิ่ม) - เสียชีวิตแล้ว
• ครูสนอง รักวานิช (ค่ายเมืองสุรินทร์) - เสียชีวิตแล้ว
• ครูไฉน ผ่องสุภา (ค่ายศศิประภายิม) - เสียชีวิตแล้ว
• ครูทองหล่อ ยาและ^[15]
• ครูชาติชาย (สำนักดาบอาทมาฎนเรศวร)
• ครูแปรง ประธานมูลนิธิมวยไทยไชยาแห่งประเทศไทย
• ครูตุ๊ย ยอดธง เสนานันท์
• ครูผจญ เมืองสนธิ์
• ครูจรวย แก่นวงษ์คำ
• ครูวิชิต ชี้เชิญ
• ครูสงวน มีระหงษ์
• ครูปราโมทย์ หอยมุกข์ (ค่ายหนองกี่พาหุยุทธ์) บุรีรัมย์
• ครูเลาะห์ มะลิพันธ์ (ค่ายศิษย์ขุน) สงขลา
• ครูครื้น อรัญดร (ค่ายชำณาญวารี) หาดใหญ่
• ครูโพธิ์สวัสดิ์ แสงสว่าง
• ครูหมู ผุดผาดน้อย วรวุฒิ
• ครูชาญณรงค์ สุหงษา
• ครูอำนวย เกษบำรุง (โรงเรียนมวยไทยนานาชาติ) รังสิต
• ครูวิชิต ไพรอนันต์ (ฉลามขาว)
• ครู สุรัตน์ เสียงหล่อ (ค่ายเดชรัตน์)
• ครูยุทธนา วงษ์บ้านดู่
• ครูเล็ก (บ้านช่างไทย)
• ครูเจริญทอง เกียรติบ้านช่อง
• ครูมัด (บ้านภูวศักดิ์)
• ครูอาจารย์ชัย ศิริสูตร
• ครูอำนาจ พุกศรีสุข
• ครูทวีพงษ์ ชัยกูล ลุงรักชาติราชบุรี (ศูนย์ศึกษาพาหุยุทธ์ชาวสยาม)
• ครูโด่ง รางพิกุลน้องโด่ง ดึงดาว