Augustinus - OVER DE DRIE-EENHEID 1019
Spoor van de Drie-eenheid ook in de uiterlijke mens.
1101
Niemand twijfelt eraan dat, net zoals de innerlijke mens met verstand is begiftigd, de uiterlijke mens ook met lichamelijke zintuigen is begiftigd. Laten we daarom, indien mogelijk, ook in deze uiterlijke mens een spoor van de Drie-eenheid zoeken, niet omdat hij zelf op dezelfde manier naar Gods beeld is geschapen. 1 Want de apostolische uitspraak is duidelijk, die verklaart dat de innerlijke mens vernieuwd wordt in de kennis van God naar het beeld van Hem die hem geschapen heeft; 2 want hij zegt ook elders: En als onze uiterlijke mens vergankelijk is, dan wordt de innerlijke mens dagelijks vernieuwd. 3 Laten we daarom in deze vergankelijke mens, indien mogelijk, een bepaald beeld van de Drie-eenheid zoeken, en zo niet meer uitdrukkend, dan toch wellicht gemakkelijker te herkennen. Want het is niet voor niets dat deze mens ook mens wordt genoemd, tenzij er in hem een gelijkenis van de innerlijke mens is. En juist door de aard van onze bestaansvorm, waarin we sterfelijk en vleselijk zijn gemaakt, gaan we gemakkelijker en als het ware meer vertrouwd om met zichtbare dingen dan met intellectuele dingen; de eerste zijn immers extern, de laatste intern, en we nemen de eerste waar met de zintuigen van ons lichaam en begrijpen de laatste met ons verstand; en wijzelf, zielen, zijn geen zintuiglijke, dat wil zeggen lichamen, maar intellectueel, aangezien we leven zijn; toch, zoals ik al zei, is er zo'n grote gewoonte ontstaan in lichamen, en zo wonderbaarlijk genoeg werpt onze aandacht zich op deze dingen naar buiten, dat wanneer zij eenmaal is bevrijd van de onzekerheid van lichamen en in de geest is gefixeerd door een veel zekerder en stabieler besef, zij haar toevlucht zoekt in deze dingen en daar verlangt naar de rust waaruit zij haar zwakte heeft ontleend. Om deze ziekte te bestrijden, is het alsof we, als we ooit zouden proberen om gemakkelijker en eenvoudiger innerlijke, spirituele dingen te onderscheiden, bewijs zouden moeten halen uit uiterlijke, lichamelijke dingen. De uiterlijke mens, begiftigd met het lichaamsgevoel, neemt dus lichamen waar; en dit zintuig, dat gemakkelijk te herkennen is, is vijfvoudig: zien, horen, ruiken, proeven en voelen. Maar het is zowel te veel als niet nodig dat we al deze vijf zintuigen raadplegen over wat we zoeken. Want wat één ervan ons vertelt, geldt ook voor de andere. Laten we daarom vooral het getuigenis van de ogen gebruiken. Want dit lichaamsgevoel is het meest uitmuntende en staat dichter bij het gezichtsvermogen van de geest vanwege de diversiteit van zijn aard.
Een zekere Drie-eenheid in het zien.
1102
Wanneer we dus iets waarnemen, moeten we deze drie dingen, die het gemakkelijkst te onderscheiden zijn, in overweging nemen. Ten eerste, het ding zelf dat we zien, of het nu een steen is, een vlam of iets anders dat met de ogen gezien kan worden; dat natuurlijk al zou kunnen bestaan voordat het gezien werd. Ten tweede, het zien, dat er niet was voordat we dat ding als een object met onze zintuigen waarnamen. Ten derde, dat in datgene wat gezien wordt, zolang het gezien wordt, het zintuig van de ogen behouden blijft, dat wil zeggen, de intentie van de geest. In deze drie is er dus niet alleen een duidelijk onderscheid, maar ook een afzonderlijke aard. Ten eerste, omdat dat zichtbare lichaam van een heel andere aard is dan het zintuig van de ogen, waardoor het zien eraan verbonden is. En het zien zelf, dat iets anders lijkt te zijn dan een zintuig dat wordt gevormd door datgene wat gevoeld wordt? Hoewel er geen dergelijk zien is wanneer het zichtbare ding wegvalt, en er überhaupt geen dergelijk zien kan zijn als het lichaam niet iets is dat gezien kan worden; Toch is het lichaam waardoor het zintuig van de ogen wordt gevormd geenszins van dezelfde substantie, aangezien hetzelfde lichaam wordt gezien, en de vorm die daardoor op het zintuig wordt afgedrukt, noemen we zien. Want het lichaam is van nature scheidbaar van het zicht; maar het zintuig dat al in het levende wezen aanwezig was, zelfs voordat het zag dat het kon zien, wanneer het iets zichtbaars tegenkwam, of het zien dat door het zintuig wordt gevormd vanuit het zichtbare lichaam, wanneer het er al mee verbonden is en wordt gezien; daarom behoort zintuig of zien, dat wil zeggen een zintuig dat niet van buitenaf wordt gevormd of een zintuig dat van buitenaf wordt gevormd, tot de natuur van het levende wezen, die volkomen verschilt van dat lichaam dat we waarnemen door te zien, waardoor het zintuig niet zo wordt gevormd dat het een zintuig is, maar dat het zien is. Want als het zintuig niet in ons aanwezig was en niet voor het object van het waarneembare ding zou bestaan, zouden we niet ver van blinden verwijderd zijn, aangezien we niets zien, noch in het donker, noch met de lichten uit. Maar dit verschilt van wat in ons en in de niet-zienden aanwezig is, waardoor wij kunnen zien, wat zintuig wordt genoemd; maar het is niet in hen aanwezig, noch komt het van enige andere bron dan omdat zij het missen, daarom worden zij blind genoemd. Evenzo verschilt de intentie van de geest, die het zintuig vasthoudt in datgene wat wij zien, en beide verbindt, niet alleen van de zichtbare aard van datgene; aangezien deze geest dat lichaam is, maar ook van het zintuig en het zien zelf; aangezien deze intentie alleen aan de geest toebehoort. Maar het zintuig van de ogen wordt niet om een andere reden een lichamelijk zintuig genoemd dan omdat de ogen zelf leden van het lichaam zijn, en hoewel het lichaam het levenloze lichaam niet waarneemt, neemt de ziel, vermengd met het lichaam, het wel waar als een instrument van het lichaam, en dit instrument wordt een zintuig genoemd. Ook wanneer iemand blind is, wordt dit onderbroken door de hartstocht van het lichaam en gedoofd, aangezien de geest hetzelfde blijft en de intentie, die het licht heeft verloren, geen besef meer heeft van het lichaam dat het, door van buitenaf te zien, aan het lichaam kan hechten en zijn blik erop kan richten wanneer het gezien wordt. Toch toont het door zijn eigen inspanning aan dat het, nu het besef van het lichaam is weggenomen, noch kan vergaan noch kan afnemen. Want een zekere drang om te zien blijft intact, of dat nu mogelijk is of niet. Deze drie, het geziene lichaam, het zien zelf en de intentie die beide verenigt, zijn daarom duidelijk te onderscheiden, niet alleen vanwege de eigenschappen van elk, maar ook vanwege de verschillen in aard.
Hoe het zien voortkomt uit een zichtbaar ding.
1103
En aangezien de zintuigen niet voortkomen uit het lichaam dat gezien wordt, maar uit het lichaam van het voelende levende wezen, waarop zijn ziel op een wonderbaarlijke wijze gericht is, wordt het zien niettemin voortgebracht uit het lichaam dat gezien wordt, dat wil zeggen, de zintuigen zelf worden gevormd; zodat nu niet alleen de zintuigen, die zelfs in het donker intact kunnen blijven zolang de ogen veilig zijn, maar ook de zintuigen worden geïnformeerd, wat zien wordt genoemd. Daarom wordt het zien voortgebracht uit een zichtbaar ding, maar niet alleen daaruit, tenzij de ziener ook aanwezig is. Het zien wordt dus voortgebracht uit het zichtbare en de ziener, zodat van de ziener het zintuig van de ogen en de intentie van degene die kijkt en staart afkomstig is; toch wordt die zintuiglijke informatie, die zien wordt genoemd, uitsluitend ingeprent door het lichaam dat gezien wordt, dat wil zeggen, door een zichtbaar ding. Wanneer dit wordt weggenomen, blijft er geen vorm over die in de zintuigen aanwezig was toen het geziene aanwezig was; toch blijft het zintuig zelf bestaan zoals het was voordat er iets werd waargenomen; Een spoor blijft in water bestaan zolang het lichaam dat erin is afgedrukt zich erin bevindt; wanneer dit wordt weggenomen, is er geen spoor meer, aangezien het water overblijft, dat er was voordat het die vorm van het lichaam aannam. Daarom kunnen we niet zeggen dat een zichtbaar ding betekenis produceert; het produceert echter wel vorm als zijn eigen gelijkenis, die in de zintuiglijke waarneming ontstaat wanneer we iets waarnemen door te zien. Maar we onderscheiden de vorm van het lichaam dat we zien en de vorm die daaruit ontstaat in de zintuiglijke waarneming van de waarnemer niet door dezelfde zintuiglijke waarneming; omdat de samenhang zo groot is dat er geen ruimte is voor onderscheidingsvermogen. Maar we concluderen door redenering dat we onmogelijk zouden kunnen waarnemen, tenzij er een gelijkenis van het geziene lichaam in onze zintuiglijke waarneming zou ontstaan. Want wanneer een ring in was wordt afgedrukt, ontstaat er geen afbeelding, omdat deze niet wordt waargenomen, behalve wanneer de ring is gescheiden. Maar aangezien na het scheiden van de was datgene wat gedaan is om het zichtbaar te maken, blijft bestaan, is het daarom gemakkelijk aan te nemen dat de vorm die van de ring is afgedrukt, zich al in de was bevond voordat deze ervan werd gescheiden. Maar als de ring aan het lichaamsvocht zou worden toegevoegd, zou er bij verwijdering geen beeld verschijnen. De rede zou daarom ook niet moeten nalaten te erkennen dat er in dat lichaamsvocht, vóórdat het werd verwijderd, een vorm van een ring aanwezig was, gemaakt van een ring, die te onderscheiden is van de vorm die zich in de ring bevindt, waaruit die is gemaakt, en die er niet meer zal zijn wanneer de ring wordt verwijderd, hoewel die wel in de ring blijft waaruit die is gemaakt. Zo heeft het oog geen beeld van het lichaam dat wordt gezien zolang het wordt gezien, omdat het niet blijft bestaan wanneer het wordt verwijderd. En op deze manier is het voor minder intelligente geesten erg moeilijk te overtuigen dat er een beeld van een zichtbaar ding in onze zintuigen wordt gevormd wanneer we het zien, en dat diezelfde vorm een visioen is.
De zaak wordt duidelijker geïllustreerd door een voorbeeld.
1104
Maar wie wellicht heeft opgemerkt wat ik hierna zal beschrijven, zal zich niet zozeer hoeven inspannen voor dit onderzoek. Over het algemeen lijken bepaalde lichtkleuren, wanneer we onze aandacht richten op een lichtbron en vervolgens onze ogen sluiten, in ons gezichtsveld te bewegen, te veranderen en steeds minder te schijnen, totdat ze helemaal verdwijnen. Dit moet worden opgevat als overblijfselen van de vorm die in de zintuigen was ontstaan toen het object lichtgevend leek, en die geleidelijk en op een bepaalde manier vervaagden. Zelfs de tralies van de ingezette ramen, als we daar toevallig naar keken, vertoonden vaak die kleuren. Het is dus duidelijk dat deze invloed op onze zintuigen werd uitgeoefend door hetgeen we zagen. Het was daarom ook zo dat wanneer we zagen, en dat was helderder en scherper, maar zozeer verenigd met de verschijning van hetgeen we zagen, dat het helemaal niet te onderscheiden was; en het was zelf een visioen. Sterker nog, zelfs wanneer de vlam van een lamp op een bepaalde manier wordt verdubbeld door de uiteenlopende stralen van de ogen, ontstaan er twee visioenen, aangezien er één ding wordt gezien. Dezelfde stralen, afkomstig van elk oog, worden afzonderlijk beïnvloed, terwijl ze niet gelijkmatig en eensgezind samenkomen op het object waarnaar gekeken wordt, zodat er vanuit beide ogen hetzelfde wordt gezien. Daarom zullen we, als we één oog sluiten, geen dubbel vuur zien, maar alsof het één is. Maar waarom, wanneer het linkeroog gesloten is, het soort dat in het rechteroog zichtbaar was niet meer zichtbaar is, en waarom, wanneer het rechteroog gesloten is, het soort dat in het linkeroog zichtbaar was niet meer zichtbaar is, en waarom, wanneer het rechteroog gesloten is, het soort dat in het linkeroog zichtbaar was niet meer zichtbaar is, is een lang en onnodig onderwerp om in dit geval te onderzoeken en te bespreken. 4 Want dat is voldoende voor de gestelde vraag; tenzij er een bepaald beeld, dat sterk lijkt op hetgeen we waarnemen, in onze zintuigen zou worden gevormd, zou het soort vlam niet verdubbeld worden naar het aantal ogen, aangezien er een of andere manier van zien zou bestaan die de samenkomst van de stralen zou kunnen scheiden. Want als het ene oog op de een of andere manier wordt uitgetrokken, ingedrukt of verdraaid, en het andere oog gesloten is, kan iets dat één is, onmogelijk twee keer worden gezien.
De drie die we zien, verschillen van nature, maar toch komen ze samen tot één.
1105
Laten we daarom bedenken hoe deze drie, hoewel verschillend van aard, verenigd zijn in een zekere eenheid; namelijk de vorm van het lichaam die we zien, en het beeld ervan dat in de zintuigen wordt geprojecteerd, oftewel het zien of de zintuiglijke waarneming, en de wil van de geest die de zintuigen naar het waarneembare object brengt en het beeld zelf daarin vasthoudt. Het eerste, het zichtbare object zelf, behoort niet tot de aard van de bezieler, behalve wanneer we ons lichaam waarnemen. Maar het tweede behoort er wel toe, omdat het zowel in het lichaam als door het lichaam in de ziel wordt gevormd; het wordt immers gevormd in de zintuigen, die noch zonder het lichaam noch zonder de ziel bestaan. Het derde behoort echter alleen tot de ziel, omdat het de wil is. Omdat deze drie dus zo verschillend van substantie zijn, komen ze niettemin samen in een zodanige eenheid dat de eerste twee nauwelijks van elkaar te onderscheiden zijn zonder de tussenkomst van de rede, namelijk de vorm van het lichaam die we zien, en het beeld ervan dat in de zintuigen wordt gevormd, oftewel het zien. De wil heeft nu zo'n vermogen om deze twee te verenigen, dat hij zowel de te vormen betekenis aan het waargenomene geeft als deze gevormde betekenis erin vasthoudt. En als de wil zo heftig is dat hij liefde, verlangen of lust genoemd kan worden, beïnvloedt hij ook de rest van het lichaam van het levende wezen sterk; en waar hij geen weerstand biedt, verandert hij de tragere en hardere materialen in een soortgelijk uiterlijk en kleur. Het is mogelijk om het kleine lichaam van een kameleon door een zeer gemakkelijke transformatie te zien veranderen in de kleuren die hij ziet. Maar bij andere dieren, omdat hun lichamelijkheid niet gemakkelijk te transformeren is, onthullen de foetussen vaak de lusten van hun moeders, die ze met groot genoegen hebben aanschouwd. Want hoe tederder en, om zo te zeggen, kneedbaarder de beginselen van de zaden zijn, hoe effectiever en bekwaamer ze de intentie van de moederziel volgen, en de verbeelding die daarin is gevormd door het lichaam waarnaar ze zo gretig heeft gekeken. Er zijn talloze voorbeelden te noemen; Maar één volstaat uit de meest betrouwbare boeken die Jakob maakte, namelijk dat schapen en geiten nakomelingen van verschillende kleuren zouden baren, door te veronderstellen dat er verschillende struiken in de waterbakken stonden, waarnaar ze keken terwijl ze dronken op het moment dat ze zwanger werden. 6.
Drie in de gedachte van het geheugen.
1106
Maar de rationele ziel leeft misvormd wanneer zij leeft volgens de drie-eenheid van de uiterlijke mens; dat wil zeggen, wanneer zij zich aanpast aan de dingen die het lichaamsgevoel van buitenaf vormen, niet door de prijzenswaardige wil waarmee zij deze tot iets nuttigs verbindt, maar door het lage verlangen waarmee zij zich eraan vastklampt. Want zelfs wanneer de vorm van het lichaam die lichamelijk werd ervaren verdwijnt, blijft de gelijkenis ervan in het geheugen bestaan, waarop de wil zich opnieuw richt, zodat deze van binnenuit gevormd kan worden, net zoals het lichaamsgevoel vanuit het externe object werd gevormd. En zo bestaat die drie-eenheid uit geheugen en innerlijk inzicht, en verbindt deze beide door de wil. Wanneer deze drie tot één worden gedwongen, wordt het denken genoemd, juist door de kracht van die dwang. En er is in deze drie geen sprake meer van een verschillende substantie. Want noch is daar dat zintuiglijk waarneembare lichaam, dat volledig onderscheiden is van de aard van de bezieler, noch is daar het lichaamsgevoel gevormd zodat er een visioen kan ontstaan, noch is de wil zelf actief om het te vormen zintuig naar het zintuiglijk waarneembare lichaam te brengen en het gevormde daarin vast te houden. Maar in plaats van die vorm van het lichaam die van buitenaf werd ervaren, treedt het geheugen in de plaats, dat die vorm vasthoudt die de ziel combineert door middel van het lichaamsgevoel; en voor dat visioen dat van buitenaf was, toen het zintuig werd gevormd vanuit het zintuiglijk waarneembare lichaam, treedt een soortgelijk visioen van binnenuit op, wanneer uit wat het geheugen vasthoudt, het geestesoog wordt gevormd en er aan afwezige lichamen wordt gedacht; en net zoals de wil zelf het te vormen zintuig naar het lichaam bracht als een object van buitenaf, en het verenigde met het gevormde, zo richt hij het geestesoog van de herinnering op het geheugen, zodat uit wat het vasthield, dit zintuig wordt gevormd en een soortgelijk visioen in de gedachte ontstaat. Maar net zoals de zichtbare vorm waarmee het lichaamsbesef werd gevormd, door de rede werd onderscheiden, en de gelijkenis ervan, die in de zintuigen werd gevormd, zodanig werd gevormd dat het een visioen werd (anders waren ze zo met elkaar verbonden dat men zou denken dat het volledig één en hetzelfde was); zo lijkt de fantasie, wanneer de geest denkt aan het uiterlijk van een gezien lichaam, omdat deze bestaat uit de gelijkenis van het lichaam dat het geheugen vasthoudt, en van dat wat daaruit wordt gevormd in de lijn van de herinnerende geest, niettemin zo één en enkelvoudig, dat er geen twee dingen bestaan, behalve door het oordeel van de rede, waarmee we begrijpen dat wat in het geheugen blijft één ding is, zelfs wanneer we vanuit een andere bron denken, en iets anders wordt wanneer we ons herinneren, dat wil zeggen, wanneer we terugkeren naar het geheugen, en daar vinden we dezelfde verschijning. Als die er niet meer zou zijn, zouden we zeggen dat we zoveel vergeten waren dat we het ons helemaal niet meer konden herinneren. Maar als de lijn van het geheugen niet gevormd zou zijn vanuit datgene wat in het geheugen aanwezig was, zou het visioen van de denker op geen enkele manier gevormd worden; Maar de samensmelting van beide, dat wil zeggen van wat het geheugen vasthoudt en van wat daaruit voortkomt om de lijn van de herinnering te vormen, omdat ze zeer gelijkend zijn, doet het lijken alsof het één is. Maar wanneer de lijn van de denker zich ervan afwendt en niet langer kijkt naar wat in het geheugen werd gezien, zal er niets overblijven van de vorm die op diezelfde lijn was gegrift; en van daaruit zal er een nieuwe vorm ontstaan, waarnaar de lijn zich weer zal richten, zodat er een nieuwe gedachte zal ontstaan. Dat wat in het geheugen achterbleef, blijft echter bestaan, waarnaar de lijn zich weer zal richten wanneer we het ons herinneren, en door die wending zal er een vorm ontstaan en zal het één worden met dat waaruit het is ontstaan.
Hoe eenheid zal er ontstaan.
1107
Maar als de wil die de lijn draagt en ernaar verwijst om hier en daar gevormd te worden, en de gevormde lijn verenigt, volledig is samengevallen met de innerlijke fantasie, en de aandacht van de geest volledig heeft afgewend van de aanwezigheid van de lichamen die de zintuigen omringen, en van de zintuigen van het lichaam zelf, en deze volledig heeft gericht op het beeld dat van binnenuit wordt waargenomen, dan wordt een dergelijke gelijkenis van de lichaamsvorm zo overweldigd door het geheugen dat zelfs de rede zelf niet in staat is onderscheid te maken tussen het lichaam zelf dat van buitenaf wordt gezien, of dat iets dergelijks van binnenuit wordt gedacht. Want soms hebben mannen, hetzij verleid of verschrikt door overmatige gedachten aan zichtbare dingen, plotseling zulke woorden uitgesproken, alsof ze werkelijk midden in zulke handelingen of hartstochten verwikkeld waren. En ik herinner me dat ik van een zekere man hoorde dat hij in zijn gedachten zo'n duidelijke en bijna solide verschijning van het vrouwelijk lichaam waarnam, dat hij, zich als het ware ermee vermengd voelend, zelfs met de genitaliën meevloeide. De ziel heeft zoveel macht over haar lichaam, en zoveel macht om de kwaliteit van haar kleding te veranderen en aan te passen, 7 zoals de drager, die zich aan zijn kleding hecht, wordt beïnvloed. Uit dezelfde soort genegenheid komt ook voort datgene wat ons vermaakt door beelden in dromen. Maar het maakt een groot verschil of, wanneer de zintuigen van het lichaam slapen, zoals bij slapenden, of verstoord zijn door hun innerlijke harmonie, zoals bij mensen die gek zijn, of op een andere manier vervreemd zijn, zoals bij waarzeggers of profetieën, de aandacht van de geest noodgedwongen uitgaat naar die beelden die zich voordoen, hetzij uit het geheugen, hetzij uit een andere verborgen kracht, door bepaalde geestelijke mengsels van een soortgelijke geestelijke substantie; of dat, zoals soms gebeurt bij gezonde en wakkere mensen, de wil, bezig met denken, zich afwendt van de zintuigen, en zo de focus van de geest vormt met verschillende beelden van zintuiglijk waarneembare dingen, alsof de zintuiglijk waarneembare dingen zelf worden gevoeld. Maar deze indrukken van beelden ontstaan niet alleen wanneer de wil zich op dergelijke dingen richt door ze te verlangen; maar ook wanneer de geest, om ze te vermijden en zich ertegen te beschermen, wordt meegesleept in de beschouwing van datgene waarvoor hij vlucht. Daarom wordt, niet alleen door verlangen, maar ook door vrees, een gevoel afgeleid van de zintuiglijk waarneembare dingen zelf, of wordt de scherpte van de geest gevormd door de beelden van zintuiglijk waarneembare dingen. Hoe intenser de vrees of het verlangen, hoe duidelijker de scherpte wordt gevormd, zowel bij degene die voelt vanuit het lichaam dat zich in de nabijheid bevindt, als bij degene die denkt vanuit het beeld van het lichaam dat in het geheugen is opgeslagen. Wat voor het gevoel van het lichaam een lichaam in de ruimte is, is voor de scherpte van de geest de gelijkenis van het lichaam in het geheugen; en wat voor het gezichtsvermogen van de waarnemer dat soort lichaam is waaruit het gevoel wordt gevormd, is voor de scherpte van de geest het specifieke lichaam waaruit het gevoel wordt gevormd. Dit is de scherpte van de geest, het visioen van de denker, het beeld van het lichaam dat in het geheugen is vastgelegd, waaruit de scherpte van de geest is gevormd; en wat is de intentie van de wil om het waargenomen lichaam en het visioen te verenigen, zodat er een zekere eenheid van de drie ontstaat, hoewel hun aard verschillend is; dit is dezelfde intentie van de wil om het beeld van het lichaam dat in het geheugen is, te verenigen met het visioen van de denker, dat wil zeggen de vorm die de scherpte van de geest heeft aangenomen bij de terugkeer naar het geheugen; zodat er ook hier een zekere eenheid van de drie ontstaat, niet langer gescheiden door een diversiteit van aard, maar van één en dezelfde substantie; want dit alles is innerlijk.en allen één van gedachten.
De Drie-eenheid van de uiterlijke mens is niet het beeld van God.
1108
Maar net zoals wanneer de vorm en het uiterlijk van het lichaam vergaan zijn, de wil het gevoel van de ziener niet kan terughalen, zo zal er, wanneer het beeld dat het geheugen draagt door vergetelheid is uitgewist, geen manier zijn waarop de wil de scherpte van de geest kan herstellen door zich te herinneren. Maar omdat de geest niet alleen vergeten dingen verzint, maar ook dingen die niet zijn waargenomen of ervaren, door naar believen te vergroten, te verkleinen, te veranderen en te ordenen, verbeeldt hij zich vaak alsof iets zo is, terwijl hij weet dat het niet zo is, of niet weet dat het zo is. In dat geval moet men oppassen dat men niet liegt om te bedriegen, of denkt om bedrogen te worden. Wanneer deze twee kwaden vermeden zijn, zijn ingebeelde fantasieën hem niet van nut; Net zoals ervaren zintuiglijke ervaringen en die in het geheugen zijn opgeslagen hem niet baten als ze niet vurig worden begeerd wanneer ze nuttig zijn, noch schaamtevol worden vermeden wanneer ze aanstoot geven. Maar wanneer de wil, betere dingen hebbend, zich gretig in deze dingen wentelt, wordt hij onrein; en zo worden ze zowel in hun aanwezigheid als in hun afwezigheid als schadelijker beschouwd. Daarom leven we slecht en misvormd volgens de drie-eenheid van de uiterlijke mens; want die drie-eenheid, die weliswaar innerlijk wordt voorgesteld, maar toch uiterlijk, is geschapen om zintuiglijke en lichamelijke dingen te gebruiken. Want niemand zou ze goed kunnen gebruiken als de beelden van zintuiglijke dingen niet in het geheugen werden bewaard; En tenzij het grootste deel van de wil zich richt op hogere en meer innerlijke dingen, en op datgene wat geleend is, hetzij aan uiterlijke lichamen, hetzij aan hun innerlijke beelden, tenzij alles wat het daarin grijpt, verwijst naar een beter en waarachtiger leven, en zich neerlegt bij dat doel waarmee het oordeelt dat deze dingen gedaan moeten worden, wat doen wij dan anders dan wat de apostel ons verbiedt te doen, zeggende: 'Pas u niet aan deze wereld aan'? 8 Daarom is deze drie-eenheid niet het beeld van God. 9 Want uit het ultieme, dat wil zeggen het lichamelijke schepsel, waaraan de ziel superieur is, wordt zij in de ziel zelf gemaakt door de zintuiglijke waarneming van het lichaam. En toch is zij niet in alle opzichten ongelijk. Want wat heeft er niet een gelijkenis met God naar zijn soort en mate, aangezien God alle dingen zeer goed heeft gemaakt, 10 om geen andere reden dan dat Hijzelf het allerhoogste Goed is? Daarom, voor zover iets goed is, heeft het, hoewel ver verwijderd, toch enige gelijkenis met het allerhoogste Goed; En als het natuurlijk is, dan zeker juist en ordelijk; maar als het zondig is, dan zeker laag en verdorven. Want zelfs zielen volgen in hun zonden niets anders dan een zekere gelijkenis van God, trots en onbeschaamd en, om zo te zeggen, met slaafse vrijheid.<sup>11</sup> Zo had de zonde ook niet aan onze eerste ouders kunnen worden overgehaald, tenzij er gezegd was: Jullie zullen als goden zijn.<sup>12</sup> Niet alles in de schepselen dat op enigerlei wijze op God lijkt, moet ook Zijn beeld genoemd worden; maar alleen dat waarin Hij alleen superieur is. Want dat is volledig over Hem uitgedrukt, waartussen en Hem geen tussenliggende natuur bestaat.
Relaties tussen de drie in de eerste Drie-eenheid.
1109
Daarom is de ouder van dat visioen, dat wil zeggen van de vorm die in de zin van de ziener wordt gemaakt, als het ware de vorm van het lichaam waaruit het is ontstaan. Maar die ouder is niet waar; daarom is dat ook geen waar nageslacht; want het is helemaal niet daaruit voortgekomen, aangezien er iets anders op het lichaam wordt toegepast, zodat het daaruit gevormd kan worden, namelijk de zin van de ziener. Daarom is het liefhebben ervan het vervreemden. 13 Daarom is de wil die beide verenigt als ouder en als nageslacht geestelijker dan elk van hen afzonderlijk. Want dat lichaam dat wordt gezien, is helemaal niet geestelijk. Maar het visioen dat in de zin wordt gemaakt, heeft iets geestelijks in zich, omdat het niet zonder ziel kan worden gemaakt, maar het is niet geheel zo, aangezien datgene wat wordt gevormd de zin van het lichaam is. Daarom wordt de wil die beide verenigt, zoals ik zei, als geestelijker erkend en begint zich daarom als een persoon van de Geest in die drie-eenheid te nestelen. Maar het heeft meer betrekking op de gevormde zin dan op het lichaam waaruit het is gevormd. Want het zintuig van de bezieler en de wil van de ziel zijn niet afkomstig van een steen of van een lichaam dat gezien wordt. Daarom komen ze niet voort uit dat als ouder; maar ook niet uit dat als nakomeling, dat wil zeggen, visie en vorm die in de zintuigen aanwezig zijn. Want voordat de visie ontstond, was er al de wil, die de zintuigen tot vorm aanzette door het lichaam te zien; maar er was nog geen genot. Want hoe kan men iets behagen dat nog niet gezien is? Maar genot is een stille wil. En daarom kunnen we niet zeggen dat de wil noch een nakomeling van de visie is, omdat hij er vóór de visie was; noch een ouder, omdat hij niet gevormd en uitgedrukt werd vanuit de wil, maar vanuit het geziene lichaam.
Het einde van de wil.
1110
Misschien kunnen we het doel van de wil en de rust wel terecht zien noemen, alleen al om deze reden? Want de wil wil niets anders, omdat hij iets ziet wat hij gewild heeft. Niet de wil van de mens, wiens doel niets anders is dan geluk, 14 maar om deze ene reden heeft de wil om te zien geen ander doel dan zien, of het nu op iets anders betrekking heeft of niet. Want als het zien niet op iets anders betrekking heeft, maar slechts gewild heeft dat hij zou zien, hoeven we niet te betwisten hoe het doel van de wil als zien wordt aangetoond; want het is duidelijk. Maar als het op iets anders betrekking heeft, wil het zeker iets anders, en zal het dan niet de wil om te zien zijn; of als het wel om te zien gaat, dan niet om dit te zien. Alsof iemand een litteken wil zien, om daarmee te laten zien dat er een wond was; of als het wel om te zien gaat, dan niet om dit te zien. Alsof iemand een litteken wil zien, om daarmee te laten zien dat er een wond was; of als het wel om te zien gaat, om degenen te zien die door het venster voorbijgaan; Al deze en andere dergelijke willen hebben hun eigen doel, dat betrekking heeft op het doel van de wil waarmee we gelukkig willen leven, 15 en dat leven willen bereiken dat nergens anders op gebaseerd is, maar voor de liefhebber op zichzelf volstaat. Daarom heeft de wil om te zien een doel in het zien; en de wil om dit te zien, heeft als doel dit te zien. Daarom zoekt de wil om het litteken te zien zijn doel, namelijk het zien van het litteken, en heeft hij er niet langer betrekking op; want de wil om te bewijzen dat er een wond was, is een andere wil, hoewel hij daaraan gebonden is, waarvan het doel ook het bewijs van de wond is. En de wil om het raam te zien heeft als doel het raam te zien; want er is een andere wil die daaraan gebonden is, de wil om voorbijgangers door het raam te zien, waarvan het doel ook het zien van voorbijgangers is. Maar alle juiste willen zijn met elkaar verbonden, als datgene waarnaar ze allemaal verwijzen goed is; maar als het krom is, zijn ze allemaal krom. Daarom is de verbinding van de juiste wil een soort opwaarts pad naar geluk, dat als het ware in bepaalde stappen wordt afgelegd; maar de verstrengeling van kromme en verdraaide wil is een band waarmee wie dit doet, gebonden zal worden, zodat hij in de buitenste duisternis geworpen kan worden. 16 Zalig zijn zij die het lied van de stappen zingen door hun daden en gedragingen; en wee degenen die zonden meeslepen als een lang touw. 18 Maar de rest van de wil, die wij het doel noemen, is dat, als het nog steeds op iets anders betrekking heeft, net zoals we kunnen zeggen dat de voet rust tijdens het lopen, wanneer hij geplaatst wordt op waar een andere op leunt terwijl men voortgaat. Maar als iets zozeer behaagt dat de wil er met enig genot in rust, maar het is nog niet datgene waarnaar het gericht is, maar ook dit heeft betrekking op iets anders, dan moet het niet beschouwd worden als het thuisland van de burger, maar als de verfrissing, of zelfs de verblijfplaats van de reiziger. Relaties tussen
de drie in de andere drie-eenheid.
1111
Maar nu, in een andere drie-eenheid, inderdaad meer innerlijk dan die welke in zintuiglijk waarneembare dingen en zintuigen besloten ligt, maar die niettemin daaruit voortkomt, wanneer het innerlijke oog niet gevormd wordt uit het lichaam van de lichamelijke zintuigen, maar uit het geheugen, wanneer in het geheugen zelf de soort van het lichaam die we van buitenaf hebben waargenomen zich eraan heeft vastgeklampt, noemen we die soort die in het geheugen aanwezig is, als het ware de ouder van dat wat in de verbeelding van de denker wordt gevormd. Want het was in het geheugen voordat we erover nadachten, net zoals het lichaam er was voordat we het waarnamen, zodat het zien ontstond. Maar wanneer er over nagedacht wordt, vanuit dat wat het geheugen bevat, wordt het uitgedrukt in het innerlijke oog, en door het herinneren wordt die soort gevormd, die als het ware het nageslacht is van dat wat het geheugen bevat. Maar noch is dat de ware ouder, noch is dat het ware nageslacht. Want het innerlijke oog dat gevormd wordt uit het geheugen wanneer we aan iets denken door ons te herinneren, komt niet voort uit die soort die we ons herinneren te hebben gezien; omdat we ze ons niet konden herinneren tenzij we ze hadden gezien; maar het innerlijke oog dat door het herinneren wordt gevormd, bestond ook al voordat we het lichaam zagen dat we ons herinneren; hoeveel te meer dan voordat we het in ons geheugen prenten? Hoewel de vorm die in de lijn van degene die zich herinnert ontstaat, dus is gemaakt van dat wat in het geheugen is, bestaat de lijn zelf niet daaruit, maar bestond al daarvoor. Hieruit volgt echter dat als dat niet de ware ouder is, dat ook niet het ware nageslacht is. Maar zowel dat als ouder als dat als nageslacht suggereren iets, waardoor de meer innerlijke en ware dingen duidelijker en zekerder worden gezien.
1112
Het is nu lastiger te onderscheiden of de wil die visie met geheugen verbindt, niet de ouder of het nageslacht van een van beide is; en deze moeilijkheid wordt veroorzaakt doordat de aard en substantie hetzelfde zijn. Want net zoals het gevormde zintuig gemakkelijk te onderscheiden was van het zintuiglijk lichaam, en de wil van beide, vanwege de inherente diversiteit in de aard van alle drie, waarover we hierboven al voldoende hebben gesproken, zo is dat hier ook niet mogelijk. Want hoewel deze drie-eenheid, die nu ter discussie staat, van buitenaf in de geest is geïntroduceerd, wordt ze toch intern gedragen, en bestaat er niets anders dan de aard van de geest zelf. Hoe kan dan worden aangetoond dat de wil noch een ouder noch een nageslacht is van de lichamelijke gelijkenis die in het geheugen besloten ligt, noch van datgene wat daaruit voortkomt wanneer we ons herinneren, wanneer ze beide in het denken zo verenigt dat ze als één geheel verschijnt en alleen door de rede kan worden onderscheiden? Het eerste wat duidelijk wordt, is dat er geen wil tot herinneren kan bestaan, tenzij we het geheel of een deel van wat we ons willen herinneren in de diepte van ons geheugen bewaren. Want aangezien we het in alle opzichten vergeten zijn, ontstaat de wil tot herinneren niet; want wat we ons willen herinneren, hebben we ons al herinnerd als zijnde of geweest. Als ik bijvoorbeeld wil herinneren wat ik gisteren gegeten heb, of als ik me al herinner dat ik gegeten heb, of zelfs dat nog niet, dan herinner ik me in ieder geval iets over het tijdstip zelf, zo niet meer, dan tenminste over gisteren zelf, en dat deel ervan waarin men gewoonlijk eet, en wat het inhoudt om te eten. Want als ik me niets van dat alles zou herinneren, wat ik gisteren gegeten heb, zou ik het me ook niet kunnen herinneren. Hieruit kan worden afgeleid dat de wil om te herinneren voortkomt uit de dingen die in het geheugen zijn opgeslagen, in samenhang met de dingen die daaruit voortkomen door middel van herinnering, dat wil zeggen, uit de verbinding van iets dat we ons hebben herinnerd en van het visioen dat daaruit voortvloeide in onze gedachten toen we ons dat herinnerden. De wil zelf, die beide verbindt, vereist ook iets anders dat als het ware een buur is van en aansluit op hetgeen we ons herinneren. Daarom zijn er evenveel van dit soort drievuldigheden als er herinneringen zijn, omdat er geen enkele herinnering is waarin deze drie ontbreken: dat wat in het geheugen is opgeslagen nog voordat er aan gedacht wordt, en dat wat in de gedachte ontstaat wanneer het wordt waargenomen, en de wil die beide verbindt, en die voortkomt uit beide en een derde die zichzelf tot iets voltooit. Of is er in dit genre één bepaalde drie-eenheid bekend, zodanig dat we één algemeen iets noemen van alles wat van lichamelijke aard in het geheugen verborgen ligt, en vervolgens één algemeen iets van de visie van de geest die zich zulke dingen herinnert en erover nadenkt, waaraan de vereniging van twee wordt toegevoegd door de derde, de verbindende wil, zodat dit geheel één iets is uit een bepaald drietal?
De ware manier van denken.
Maar aangezien het innerlijke oog niet in één oogopslag alles kan omvatten wat het geheugen bevat, wisselt de drie-eenheid van gedachten elkaar af door plaats te maken voor en elkaar op te volgen, en zo wordt deze ontelbaar talrijke drie-eenheid gevormd; en toch is ze niet oneindig, als het aantal dingen dat in het geheugen is opgeslagen niet wordt overschreden. Want vanaf het moment dat ieder mens lichamen begon waar te nemen met een of ander lichamelijk zintuig, zou het aantal, zelfs als hij de vergeten lichamen zou kunnen toevoegen, zeker vast en bepaald zijn, hoewel ontelbaar. Want we zeggen ontelbaar, niet alleen oneindig, maar ook zo eindig dat het het vermogen van degene die telt te boven gaat.
1113
Maar hieruit kan iets duidelijker worden afgeleid dat wat het geheugen heeft opgeslagen en wat daaruit in de gedachte van degene die zich herinnert tot uitdrukking komt, één en hetzelfde is, hoewel ze, wanneer ze samengevoegd worden, één en hetzelfde lijken; omdat we de soorten lichamen niet kunnen herinneren, behalve zoveel als we hebben waargenomen, en zoveel als we hebben waargenomen, en zoveel als we ze hebben waargenomen; Want de geest combineert ze in het geheugen vanuit de lichaamswaarneming; die visioenen van degenen die denken, komen weliswaar voort uit deze dingen die in het geheugen zijn opgeslagen, maar ze zijn ontelbaar en absoluut oneindig vermenigvuldigd en gevarieerd. Want ik herinner me één zon, omdat ik die als één heb gezien; maar als ik wil, denk ik aan twee, of drie, of zoveel als ik wil, maar vanuit hetzelfde geheugen waarmee ik er één herinner, wordt de gedachtegang van vele gevormd. En ik herinner me alleen datgene wat ik heb gezien. Want als ik me iets groters of kleiners herinner dan ik heb gezien, herinner ik me niet meer wat ik heb gezien, en daarom herinner ik het me niet. Maar omdat ik me herinner, herinner ik me alleen datgene wat ik heb gezien. Of ik denk aan iets groters of kleiners, al naar gelang mijn wil. En ik herinner me zoals ik het heb gezien; maar ik denk eraan dat het beweegt zoals ik wil, staat waar ik wil, vanwaar ik wil en waarheen ik wil. Ik kan me ook een vierkant voorstellen, omdat ik me een rond vierkant herinner, en elke kleur, omdat ik nog nooit een groene zon heb gezien en me die daarom niet herinner; en zoals met de zon, zo ook met de rest. Maar omdat deze vormen van dingen lichamelijk en zintuiglijk waarneembaar zijn, vergist de geest zich inderdaad wanneer hij ze als buiten beschouwt op dezelfde manier als hij ze als binnen beschouwt, of wanneer ze al buiten zijn verdwenen en nog steeds in het geheugen worden vastgehouden, of wanneer wat we ons herinneren op een andere manier wordt gevormd, niet door het vertrouwen in de herinnering, maar door de verscheidenheid aan gedachten.
1114
Hoewel we heel vaak zelfs degenen geloven die de waarheid spreken, die ze zelf met hun zintuigen hebben waargenomen. Wanneer we aan deze dingen denken terwijl ze worden verteld, lijken de beelden niet terug te keren naar het geheugen, zodat ze visioenen van de denkers worden; want we denken er niet aan wanneer we ze ons herinneren, maar wanneer iemand anders ze vertelt. En die drie-eenheid lijkt hier niet vervuld te zijn, wat wel gebeurt wanneer de in het geheugen verborgen verschijning en het visioen van degene die zich herinnert, worden verbonden door een derde wil. Want ik denk niet aan wat in mijn geheugen verborgen was, maar aan wat ik hoor, wanneer iets mij wordt verteld. Ik bedoel niet de eigenlijke woorden van de spreker, opdat niemand zou denken dat ik deel uitmaak van die drie-eenheid die zich buiten ons manifesteert in zintuiglijke dingen en in de zintuigen; maar ik denk aan die verschijningen van lichamen, die de verteller met woorden en geluiden aanduidt; waaraan ik zeker niet denk terwijl ik me herinner, maar terwijl ik hoor. Maar als we er beter over nadenken, wordt zelfs dan de modus van het geheugen niet overschreden. Ik zou de verteller immers niet eens begrijpen als ik eerst had gehoord wat hij zegt, en als ik me vervolgens niet elk detail had herinnerd. Want wie mij bijvoorbeeld vertelt over een berg die van zijn bos is ontdaan en bedekt is met olijfbomen, vertelt dat aan iemand die zich de soorten bergen, bossen en olijfbomen herinnert. Als ik die was vergeten, zou ik helemaal niet weten wat hij zegt, en daarom zou ik dat verhaal niet kunnen bedenken. Zo gebeurt het dat iedereen die aan lichamelijke dingen denkt, of hij nu zelf iets verzint, of iets hoort of leest dat over het verleden vertelt of de toekomst voorspelt,19 zijn toevlucht neemt tot zijn geheugen, en daar de vorm en maat vindt van alle vormen die hij in zijn denken overweegt. Want niemand kan zich een kleur voorstellen die hij nooit heeft gezien, noch een lichaamsvorm, noch een geluid dat hij nooit heeft gehoord, noch een smaak die hij nooit heeft geproefd, noch een geur die hij nooit heeft geroken, noch een aanraking van een lichaam die hij nooit heeft gevoeld. Maar als om deze reden niemand aan iets lichamelijks denkt behalve aan wat hij heeft gevoeld, omdat niemand zich iets lichamelijks herinnert behalve aan wat hij heeft gevoeld, dan is er, net zoals er in lichamen een manier van denken bestaat, ook een manier van denken in het geheugen. Want de zintuigen ontvangen hun verschijningsvorm van het lichaam dat we waarnemen, en uit de zintuigen komt het geheugen, en uit het geheugen komt het denkvermogen.
Een functie van de wil.
1115
Net zoals de wil betekenis toevoegt aan het lichaam, zo voegt het geheugen betekenis toe aan de betekenis, en zo voegt het denkende oog betekenis toe aan het geheugen. Maar datgene wat deze verzoent en verenigt, scheidt en verbreekt ze ook, namelijk de wil. De lichamelijke zintuigen worden echter door de beweging van het lichaam gescheiden van de lichamen die ze moeten waarnemen, opdat we niets voelen of ophouden te voelen; zoals wanneer we onze ogen sluiten voor wat we niet willen zien; zo sluiten onze oren zich af van geluiden, zo sluiten onze neusgaten zich af van geuren. Zo wenden we ons ook af van smaken door onze mond te sluiten of iets uit onze mond te spuwen. Ook bij aanraking trekken we ons lichaam terug om niet aan te raken wat we niet willen aanraken, of als we al aanraakten, stoten we het af. Zo werkt de wil door de beweging van het lichaam, opdat de lichamelijke zintuigen niet verbonden raken met zintuiglijk waarneembare dingen. En hij doet dit zoveel als hij kan. Want wanneer de wil in deze handeling de moeilijkheid van de toestand van slaafse sterfelijkheid ondervindt, is het gevolg kwelling, zodat er voor de wil niets anders overblijft dan verdraagzaamheid. Maar de wil wendt het geheugen af van de zintuigen, wanneer de aanwezigheid, gericht op iets anders, het niet toelaat zich eraan vast te klampen. Dit is gemakkelijk te merken, wanneer we vaak denken dat iemand anders tegen ons spreekt en we hem niet horen. Maar dit is onjuist; want we horen wel, maar we herinneren ons niet, en soms glippen de woorden via het gehoor weg, door de vervreemde knik van de wil, waarmee het geheugen gewoonlijk wordt ingeprent. Daarom zouden we, wanneer zoiets gebeurt, juister moeten zeggen: "We herinneren ons niet" dan: "We hebben niet gehoord." Want het overkomt lezers en mijzelf heel vaak dat ik na het lezen van een pagina of brief niet meer weet wat ik heb gelezen, en ik herhaal het. Want het geheugen is niet op dezelfde manier op het lichaamszintuig gericht als het zintuig zelf op letters, met de wil gericht op één ding. Zo weten ze ook niet waar ze zijn gepasseerd als ze lopen, met hun wil op een ander gericht. Maar als ze niets hadden gezien, zouden ze niet hebben gelopen, of ze zouden met meer intentie en gevoel hebben gelopen, vooral als ze door onbekende gebieden gingen; maar omdat ze gemakkelijk liepen, zagen ze zeker. Maar omdat het geheugen niet verbonden was met de zintuigen zelf, zoals de zintuigen van de ogen niet overal waren waar ze gingen, konden ze zich op geen enkele manier herinneren wat ze hadden gezien, zelfs niet het meest recente. Bovendien is het willen afwenden van de aandacht van de geest van wat in het geheugen is opgeslagen niets anders dan er niet aan denken.
Soorten ontstaan op hun beurt uit soorten.
1116
In deze verdeling vinden we dus, wanneer we beginnen bij de soort van het lichaam en komen bij de soort die voortkomt uit het visioen van de denker, vier soorten, als het ware geleidelijk geboren, de ene uit de andere; de tweede uit de eerste; de derde uit de tweede; de vierde uit de derde. Want uit de soort van het lichaam die gezien wordt, ontstaat dat wat voortkomt uit het zintuig van de ziener, en daaruit dat wat voortkomt uit het geheugen; en daaruit dat wat voortkomt uit het oog van de denker. Daarom koppelt de wil als het ware driemaal ouder met nageslacht: ten eerste de soort van het lichaam met dat wat het voortbrengt in het zintuig van het lichaam; en vervolgens met dat wat daaruit voortkomt in het geheugen; en dit ten derde ook met dat wat daaruit voortkomt in het visioen van de denker. Maar de middelste koppeling, de tweede, hoewel die nauwer is, is niet zo gelijk aan de eerste als aan de derde. Want er zijn twee visioenen: een van het voelende, de andere van de denker. Maar opdat er een visioen van de denker kan ontstaan, wordt iets soortgelijks gemaakt in het geheugen van het gevoelsmatige visioen, waartoe de ogen van de geest zich richten bij het denken, net zoals de ogen van de ogen zich richten op het lichaam bij het zien. Daarom wilde ik twee drievuldigheden in dit genre aanbevelen: een, wanneer het visioen van het gevoelsmatige wezen wordt gevormd vanuit het lichaam; een andere, wanneer het visioen van de denker wordt gevormd vanuit het geheugen. Maar ik wilde geen tussenliggende, omdat visioen daar gewoonlijk niet wordt genoemd, wanneer de vorm wordt aanbevolen aan het geheugen, dat wordt gevormd in de zintuiglijke waarneming van de ziener. Toch verschijnt de wil nergens, behalve als de koppelaar, als het ware, van ouder en kind. En daarom kan hij, waar hij ook vandaan komt, noch ouder noch kind worden genoemd.
Over verbeelding.
1117
Maar als we ons alleen herinneren wat we hebben waargenomen, en alleen denken wat we ons herinneren, waarom denken we dan vaak onjuist, terwijl we ons zeker niet onjuist herinneren wat we hebben waargenomen? Tenzij die wil, die ik al zo goed als ik kon heb aangetoond als een verbindende en scheidende kracht van dit soort zaken, de denklijn van de denker naar believen door de structuren van het geheugen laat vormen, en hem ertoe aanzet om uit de dingen die we ons herinneren, het ene van hier en het andere van daar, dingen te nemen die we ons niet herinneren? Die, samenkomend in één visie, iets vormen dat onjuist wordt genoemd omdat het ofwel niet van buitenaf in de aard van lichamelijke dingen bestaat, ofwel niet lijkt te zijn voortgekomen uit het geheugen, aangezien we ons herinneren dat we niets van dien aard hebben waargenomen. Want wie heeft er ooit een zwarte zwaan gezien? En daarom herinnert niemand zich die. Maar wie kan er niet denken? Want het is gemakkelijk om een zwarte kleur toe te kennen aan een figuur die we hebben gezien, die we niettemin in andere lichamen hebben gezien; en omdat we beide hebben waargenomen, herinneren we ons beide. Ik herinner me ook geen vogel met vier poten, want ik heb hem niet gezien; maar ik kan zo'n fantasie het gemakkelijkst waarnemen, wanneer ik aan een vliegende vorm zoals ik die zag, twee andere poten toevoeg zoals ik die op dezelfde manier zag. 20 Daarom, terwijl we samen denken, wat we ons herinneren als afzonderlijk waargenomen, lijken we niet te denken wat we ons herinneren; omdat we dit doen met de gematigdheid van het geheugen, waaruit we alles putten wat we op vele manieren en op verschillende manieren naar onze wil samenstellen. Want we denken zelfs niet aan de precieze afmetingen van lichamen die we nooit hebben gezien, zonder de hulp van het geheugen. Want zoveel ruimte als onze blik gewend is in te nemen door de grootte van de wereld, in die mate breiden we elke massa van lichamen uit, wanneer we ze als het grootst beschouwen. En de rede gaat inderdaad verder naar grotere dingen, maar de fantasie volgt niet. Dat komt doordat de rede ook de oneindigheid van het getal verwerpt, die geen enkele lichamelijke visie van de denker kan bevatten. Dezelfde rede leert dat zelfs de kleinste deeltjes oneindig deelbaar zijn; Echter, wanneer we die subtiliteiten of details hebben bereikt die we ons herinneren te hebben gezien, kunnen we geen subtielere en kleinere fantasieën meer overwegen, hoewel de rede niet ophoudt te zoeken en te verdelen. Zo denken we aan geen enkele lichamelijke zaak, behalve aan die welke we ons herinneren, of aan die welke we ons herinneren.
Getal, gewicht, maat.
1118
Maar aangezien dingen die individueel in het geheugen gegrift staan, in getallen kunnen worden gedacht, lijkt het erop dat maat bij het geheugen hoort, terwijl getal bij het zien hoort. Want hoewel de veelheid aan dergelijke visioenen ontelbaar is, is er toch een onoverkomelijke vorm in het geheugen voor elk ervan voorgeschreven. Maat verschijnt dus in het geheugen, getal in visioenen; net zoals er in zichtbare objecten zelf een bepaalde maat bestaat, waaraan het zien het meest is aangepast, en uit één zichtbaar object het beeld van vele ziende objecten wordt gevormd; zodat zelfs één persoon, vanwege het aantal van twee ogen, vaak één object in een dubbele vorm ziet, zoals we hierboven hebben uitgelegd. Daarom is er in deze dingen waaruit visioenen voortkomen een bepaalde maat; maar in de visioenen zelf een getal. Maar de wil die deze dingen verenigt en ordent, en ze tot een zekere eenheid verbindt, plaatst de behoefte aan voelen of denken alleen in deze dingen waaruit visioenen worden gevormd, en is vergelijkbaar met gewicht. Daarom zou ik er de voorkeur aan geven dat deze drie dingen: maat, getal en gewicht, ook in alle andere dingen in acht worden genomen. Nu heb ik laten zien hoe ik in staat was en door wie ik in staat was aan te tonen dat de wil die het zichtbare en het zien verenigt, als een ouder en een kind, noch ouder noch kind genoemd kan worden, noch in gevoel noch in denken. De tijd herinnert ons er daarom aan om dezezelfde drie-eenheid in de innerlijke mens te zoeken en ons innerlijk te verzetten tegen datgene waarover ik zo lang heb gesproken, het dierlijke en vleselijke, dat het uiterlijke wordt genoemd. 22 Waar we hopen onszelf te kunnen vinden, overeenkomstig de drie-eenheid, het beeld van God, 23, worden onze inspanningen geholpen door diezelfde die, zoals de dingen zelf aangeven, en waarvan de Heilige Schrift ook getuigt, alle dingen naar maat, getal en gewicht heeft geordend. 24
Vestigium Trinitatis etiam in exteriore homine.
1101
Nemini dubium est, sicut interiorem hominem intellegentia, sic exteriorem sensu corporis praeditum. Nitamur igitur, si possumus, in hoc quoque exteriore indagare qualecumque vestigium Trinitatis, non quia et ipse eodem modo sit imago Dei 1. Manifesta est quippe apostolica sententia, quae interiorem hominem renovari in Dei agnitionem declarat secundum imaginem eius qui creavit eum 2; cum et alio loco dicat: Et si exterior homo noster corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem 3. In hoc ergo qui corrumpitur, quaeramus, quemadmodum possumus, quamdam Trinitatis effigiem, et si non expressiorem, tamen fortassis ad dignoscendum faciliorem. Neque enim frustra et iste homo dicitur, nisi quia inest ei nonnulla interioris similitudo. Et illo ipso ordine conditionis nostrae quo mortales atque carnales effecti sumus, facilius et quasi familiarius visibilia quam intellegibilia pertractamus; cum ista sint exterius, illa interius, et ista sensu corporis sentiamus, illa mente intellegamus; nosque ipsi animi non sensibiles simus, id est corpora, sed intellegibiles, quoniam vita sumus; tamen, ut dixi, tanta facta est in corporibus consuetudo, et ita in haec miro modo relabens foras se nostra proicit intentio, ut cum ab incerto corporum ablata fuerit, ut in spiritu multo certiore ac stabiliore cognitione figatur, refugiat ad ista, et ibi appetat requiem unde traxit infirmitatem. Cuius aegritudini congruendum; est ut si quando interiora spiritalia accommodatius distinguere atque facilius insinuare conamur, de corporalibus exterioribus similitudinum documenta capiamus. Sensu igitur corporis exterior homo praeditus sentit corpora; et iste sensus, quod facile advertitur, quinquepertitus est: videndo, audiendo, olfaciendo, gustando, tangendo. Sed et multum est, et non necessarium, ut omnes hos quinque sensus id quod quaerimus interrogemus. Quod enim nobis unus eorum renuntiat, etiam in ceteris valet. Itaque potissimum testimonio utamur oculorum. Is enim sensus corporis maxime excellit, et est visioni mentis pro sui generis diversitate vicinior.
Trinitas quaedam in visione.
1102
Cum igitur aliquod corpus videmus, haec tria, quod facillimum est, consideranda sunt et dignoscenda. Primo, ipsa res quam videmus sive lapidem, sive aliquam flammam, sive quid aliud quod videri oculis potest; quod utique iam esse poterat, et antequam videretur. Deinde, visio, quae non erat priusquam rem illam obiectam sensui sentiremus. Tertio, quod in ea re quae videtur, quamdiu videtur sensum detinet oculorum, id est animi intentio. In his igitur tribus, non solum est manifesta distinctio, sed etiam discreta natura. Primum quippe illud corpus visibile longe alterius naturae est, quam sensus oculorum, quo sibimet incidente fit visio. Ipsaque visio quae quid aliud, quam sensus ex ea re quae sentitur informatus apparet? Quamvis re visibili detracta nulla sit, nec ulla omnino esse possit talis visio, si corpus non sit quod videri queat; nullo modo tamen eiusdem substantiae est corpus quo formatur sensus oculorum, cum idem corpus videtur, et ipsa forma quae ab eodem imprimitur sensui, quae visio vocatur. Corpus enim a visu in sua natura separabile est; sensus autem qui iam erat in animante, etiam priusquam videret quod videre posset, cum in aliquid visibile incurreret, vel visio quae fit in sensu ex visibili corpore, cum iam coniunctum est et videtur; sensus ergo vel visio, id est sensus non formatus extrinsecus vel sensus formatus extrinsecus, ad animantis naturam pertinet, omnino aliam quam est illud corpus quod videndo sentimus, quo sensus non ita formatur ut sensus sit, sed ut visio sit. Nam sensus et ante obiectum rei sensibilis nisi esset in nobis, non distaremus a caecis, dum nihil videmus, sive in tenebris, sive clausis luminibus. Hoc autem distamus, quod nobis inest et non videntibus, quo videre possimus, qui sensus vocatur; illis vero non inest, nec aliunde nisi quod eo carent, caeci appellantur. Itemque illa animi intentio, quae in ea re quam videmus sensum tenet, atque utrumque coniungit, non tantum ab ea re visibili natura differt; quandoquidem iste animus, illud corpus est, sed ab ipso quoque sensu atque visione; quoniam solius animi est haec intentio. Sensus autem oculorum non ob aliud sensus corporis dicitur, nisi quia et ipsi oculi membra sunt corporis, et quamvis non sentiat corpus exanime, anima tamen commixta corpori ei instrumentum sentit corporeum, et idem instrumentum sensus vocatur. Qui etiam passione corporis, cum quisque excaecatur, interceptus exstinguitur, cum idem maneat animus, et eius intentio, luminibus amissis, non habeat quidem sensum corporis quem videndo extrinsecus corpori adiungat atque in eo viso figat aspectum, nisu tamen ipso indicet se adempto corporis sensu, nec perire potuisse, nec minui. Manet enim quidam videndi appetitus integer, sive id possit fieri, sive non possit. Haec igitur tria, corpus quod videtur, et ipsa visio, et quae utrumque coniungit intentio, manifesta sunt ad dignoscendum, non solum propter propria singulorum, verum etiam propter differentiam naturarum.
Quomodo ex re visibili gignatur visio.
1103
Atque in his cum sensus non procedat ex corpore illo quod videtur, sed ex corpore sentientis animantis, cui anima suo quodam miro modo contemperatur; tamen ex corpore quod videtur gignitur visio, id est, sensus ipse formatur; ut iam non tantum sensus qui etiam in tenebris esse integer potest, dum est incolumitas oculorum, sed etiam sensus informatus sit, quae visio vocatur. Gignitur ergo ex re visibili visio, sed non ex sola, nisi adsit et videns. Quocirca ex visibili et vidente gignitur visio, ita sane ut ex vidente sit sensus oculorum, et aspicientis atque intuentis intentio; illa tamen informatio sensus, quae visio dicitur, a solo imprimatur corpore quod videtur, id est, a re aliqua visibili. Qua detracta, nulla remanet forma quae inerat sensui, dum adesset illud quod videbatur; sensus tamen ipse remanet qui erat et priusquam aliquid sentiretur; velut in aqua vestigium tamdiu est, donec ipsum corpus quod imprimitur inest; quo ablato nullum erit ,cum remaneat aqua, quae erat et antequam illam formam corporis caperet. Ideoque non possumus quidem dicere quod sensum gignat res visibilis; gignit tamen formam velut similitudinem suam, quae fit in sensu, cum aliquid videndo sentimus. Sed formam corporis quod videmus, et formam quae ab illa in sensu videntis fit, per eumdem sensum non discernimus; quoniam tanta coniunctio est, ut non pateat discernendi locus. Sed ratione colligimus nequaquam nos potuisse sentire, nisi fieret in sensu nostro, aliqua similitudo conspecti corporis. Neque enim cum anulus cerae imprimitur, ideo nulla imago facta est, quia non discernitur, nisi cum fuerit separata. Sed quoniam post ceram separatam manet quod factum est ut videri possit, propterea facile persuadetur, quod inerat iam cerae forma impressa ex anulo et antequam ab illa separaretur. Si autem liquido humori adiungeretur anulus, eo detracto nihil imaginis appareret. Nec ideo tamen discernere ratio non deberet, fuisse in illo humore, antequam detraheretur, anuli formam factam ex anulo, quae distinguenda est ab ea forma quae in anulo est, unde ista facta est quae detracto anulo non erit, quamvis illa in anulo maneat unde ista facta est. Sic sensus oculorum non ideo non habet imaginem corporis quod videtur quamdiu videtur quia eo detracto non remanet. Ac per hoc tardioribus ingeniis difficillime persuaderi potest, formari in sensu nostro imaginem rei visibilis, cum eam videmus, et eamdem formam esse visionem.
Exemplo clarius res demonstratur.
1104
Sed qui forte adverterunt quod commemorabo, non ita in hac inquisitione laborabunt. Plerumque cum diuscule attenderimus quaeque luminaria, et deinde oculos clauserimus, quasi versantur in conspectu quidam lucidi colores varie sese commutantes, et minus minusque fulgentes, donec omnino desistant; quas intellegendum est reliquias esse formae illius quae facta erat in sensu, cum corpus lucidum videretur, paulatimque et quodam modo gradatim deficiendo variari. Nam et insertarum fenestrarum cancelli, si eos forte intuebamur, saepe in illis apparuere coloribus; ut manifestum sit, hanc affectionem nostro sensui ex ea re quae videbatur impressam. Erat ergo etiam cum videremus, et illa erat clarior et expressior, sed multum coniuncta cum specie rei eius quae cernebatur, ut discerni omnino non posset; et ipsa erat visio. Quin etiam cum lucernae flammula modo quodam divaricatis radiis oculorum quasi geminatur, duae visiones fiunt, cum sit res una quae videtur. Singillatim quippe afficiuntur idem radii de suo quisque oculo emicantes, dum non sinuntur in illud corpus intuendum pariter coniuncteque concurrere, ut unus fiat ex utroque contuitus. Et ideo si unum oculum clauserimus, non geminum ignem, sed sicuti est unum videbimus. Cur autem sinistro clauso illa species videri desinit quae ad dextrum erat vicissimque dextro clauso illa intermoritur quae ad sinistrum erat, et longum est et rei praesenti non necessarium modo quaerere atque disserere 4. Quod enim ad susceptam quaestionem satis est; nisi fieret in sensu nostro quaedam imago simillima rei eius quam cernimus, non secundum oculorum numerum flammae species geminaretur, cum quidam cernendi modus adhibitus fuerit, qui possit concursum separare radiorum. Ex uno quippe oculo quolibet modo deducto, aut impresso, aut intorto, si alter clausus est, dupliciter videri aliquid quod sit unum nullo pacto potest.
Tria, quae in visione sunt, natura differunt, in unum tamen coeunt.
1105
Quae cum ita sint 5, tria haec quamvis diversa natura, quemadmodum in quamdam unitatem contemperentur meminerimus; id est, species corporis quae videtur, et imago eius impressa sensui quod est visio sensusve formatus, et voluntas animi quae rei sensibili sensum admovet, in eoque ipsam visionem tenet. Horum primum, id est, res ipsa visibilis, non pertinet ad animantis naturam, nisi cum corpus nostrum cernimus. Alterum autem ita pertinet, ut et in corpore fiat, et per corpus in anima; fit enim in sensu, qui neque sine corpore est, neque sine anima. Tertium vero solius animae est, quia voluntas est. Cum igitur horum trium tam diversae substantiae sint, tamen in tantam coeunt unitatem, ut duo priora vix intercedente iudice ratione discerni valeant, species videlicet corporis quod videtur, et imago eius quae fit in sensu, id est, visio. Voluntas autem tantam habet vim copulandi haec duo, ut et sensum formandum admoveat ei rei quae cernitur, et in ea formatum teneat. Et si tam violenta est, ut possit vocari amor, aut cupiditas, aut libido, etiam ceterum corpus animantis vehementer afficit; et ubi non resistit pigrior duriorque materies, in similem speciem coloremque commutat. Licet videre corpusculum chamaeleontis ad colores quos videt facillima conversione variari. Aliorum autem animalium, quia non est ad conversionem facilis corpulentia, fetus plerumque produnt libidines matrum, quid cum magna delectatione conspexerint. Quam enim teneriora, atque, ut ita dixerim, formabiliora sunt primordia seminum, tam efficaciter et capaciter sequuntur intentionem maternae animae, et quae in ea facta est phantasia per corpus quod cupide aspexit. Sunt exempla quae copiose commemorari possint; sed unum sufficit de fidelissimis Libris quod fecit Iacob, ut oves et caprae varios coloribus parerent, supponendo eis variata virgulta in canalibus aquarum, quae potantes intuerentur eo tempore quo conceperant 6.
Tria in cogitatione memoriae.
1106
Sed anima rationalis deformiter vivit, cum secundum trinitatem exterioris hominis vivit; id est, cum ad ea quae forinsecus sensum corporis formant, non laudabilem voluntatem, qua haec ad utile aliquid referat, sed turpem cupiditatem qua his inhaerescat, accommodat. Quia etiam detracta specie corporis quae corporaliter sentiebatur, remanet in memoria similitudo eius, quo rursus voluntas convertat aciem ut inde formetur intrinsecus, sicut ex corpore obiecto sensibili sensus extrinsecus formabatur. Atque ita fit illa trinitas ex memoria, et interna visione, et quae utrumque copulat voluntate. Quae tria cum in unum coguntur, ab ipso coactu cogitatio dicitur. Nec iam in his tribus diversa substantia est. Neque enim aut corpus illud sensibile ibi est ,quod omnino discretum est ab animantis natura, aut sensus corporis ibi formatur ut fiat visio, aut ipsa voluntas id agit ut formandum sensum sensibili corpori admoveat, in eoque formatum detineat. Sed pro illa specie corporis quae sentiebatur extrinsecus, succedit memoria retinens illam speciem quam per corporis sensum combibit anima; proque illa visione quae foris erat cum sensus ex corpore sensibili formaretur, succedit intus similis visio, cum ex eo quod memoria tenet, formatur acies animi, et absentia corpora cogitantur; voluntasque ipsa quomodo foris corpori obiecto formandum sensum admovebat, formatumque iungebat, sic aciem recordantis animi convertit ad memoriam, ut ex eo quod illa retinuit, ista formetur, et fit in cogitatione similis visio. Sicut autem ratione discernebatur species visibilis qua sensus corporis formabatur, et eius similitudo quae fiebat in sensu formato ut esset visio (alioquin ita erant coniunctae, ut omnino una eademque putaretur); sic illa phantasia, cum animus cogitat speciem visi corporis, cum constet ex corporis similitudine quam memoria tenet, et ex ea quae inde formatur in acie recordantis animi, tamen sic una et singularis apparet, ut duo quaedam esse non inveniantur nisi iudicante ratione, qua intellegimus aliud esse illud quod in memoria manet, etiam cum aliunde cogitamus, et aliud fieri cum recordamur, id est, ad memoriam redimus, et illic invenimus eamdem speciem. Quae si iam non ibi esset, ita oblitos nos esse diceremus, ut omnino recolere non possemus. Si autem acies recordantis non formaretur ex ea re quae erat in memoria, nullo modo fieret visio cogitantis; sed utriusque coniunctio, id est, eius quam memoria tenet, et eius quae inde exprimitur ut formetur acies recordantis, quia simillimae sunt, veluti unam facit apparere. Cum autem cogitantis acies aversa inde fuerit, atque id quod in memoria cernebatur destiterit intueri, nihil formae quae impressa erat in eadem acie remanebit; atque inde formabitur, quo rursus conversa fuerit ut alia cogitatio fiat. Manet tamen illud quod reliquit in memoria, quo rursus cum id recordamur convertatur, et conversa formetur, atque unum cum eo fiat unde formatur.
Quomodo fiat unitas.
1107
Voluntas vero illa quae hac atque hac fert et refert aciem formandam, coniungitque formatam, si ad interiorem phantasiam tota confluxerit ,atque a praesentia corporum quae circumiacent sensibus, atque ab ipsis sensibus corporis, animi aciem omnino averterit, atque ad eam quae intus cernitur imaginem penitus converterit; tanta offunditur similitudo speciei corporalis expressa ex memoria, ut nec ipsa ratio discernere sinatur, utrum foris corpus ipsum videatur, an intus tale aliquid cogitetur. Nam interdum homines nimia cogitatione rerum visibilium vel illecti, vel territi, etiam eiusmodi repente voces ediderunt, quasi revera in mediis talibus actionibus seu passionibus versarentur. Et memini me audisse a quodam, quod tam expressam et quasi solidam speciem feminei corporis in cogitando cernere soleret, ut ei se quasi misceri sentiens, etiam genitalibus flueret. Tantum habet virium anima in corpus suum, et tantum valet ad indumenti qualitatem vertendam atque mutandam 7, quomodo afficiatur indutus, qui cohaeret indumento suo. Ex eodem genere affectionis etiam illud est, quod in somnis per imagines ludimur. Sed plurimum differt, utrum sopitis sensibus corporis, sicuti sunt dormientium, aut ab interiore compage turbatis, sicuti sunt furentium, aut alio quodam modo alienatis, sicuti sunt divinantium, vel prophetantium, animi intentio quadam necessitate incurrat in eas quae occurrunt imagines, sive ex memoria, sive alia aliqua occulta vi, per quasdam spiritales mixturas similiter spiritalis substantiae; an sicut sanis atque vigilantibus interdum contingit, ut cogitatione occupata se voluntas avertat a sensibus, atque ita formet animi aciem variis imaginibus rerum sensibilium, tamquam ipsa sensibilia sentiantur. Non tantum autem cum appetendo in talia voluntas intenditur, fiunt istae impressiones imaginum; sed etiam cum devitandi et cavendi causa rapitur animus in ea contuenda quae fugiat. Unde non solum cupiendo, sed etiam metuendo, infertur vel sensus ipsis sensibilibus, vel acies animi formanda imaginibus sensibilium. Itaque aut metus aut cupiditas quanto vehementior fuerit, tanto expressius formatur acies, sive sentientis ex corpore quod in loco adiacet ,sive cogitantis ex imagine corporis quae memoria continetur. Quod ergo est ad corporis sensum aliquod corpus in loco; hoc est ad animi aciem similitudo corporis in memoria; et quod est aspicientis visio ad eam speciem corporis ex qua sensus formatur; hoc est visio cogitantis ad imaginem corporis in memoria constitutam ex qua formatur acies animi; et quod est intentio voluntatis ad corpus visum visionemque copulandam, ut fiat ibi quaedam unitas trium, quamvis eorum sit diversa natura; hoc est eadem voluntatis intentio ad copulandam imaginem corporis quae inest in memoria, et visionem cogitantis, id est, formam quam cepit acies animi rediens ad memoriam; ut fiat et hic quaedam unitas ex tribus, non iam naturae diversitate discretis, sed unius eiusdemque substantiae; quia hoc totum intus est, et totum unus animus.
Trinitas hominis exterioris non est imago Dei.
1108
Sicut autem cum forma et species corporis interierit, non potest ad eam voluntas sensum revocare cernentis, ita cum imago quam memoria gerit, oblivione deleta est, non erit quo animi aciem formandam voluntas recordando retorqueat. Sed quia praevalet animus, non solum oblita, verum etiam non sensa nec experta confingere, ea quae non exciderunt augendo, minuendo, commutando, et pro arbitrio componendo, saepe imaginatur quasi ita sit aliquid quod aut scit non ita esse, aut nescit ita esse. In quo genere cavendum est, ne aut mentiatur ut decipiat, aut opinetur ut decipiatur. Quibus duobus malis evitatis, nihil ei obsunt imaginata phantasmata; sicut nihil obsunt experta sensibilia et retenta memoriter, si neque cupide appetantur si iuvant, neque turpiter fugiantur si offendunt. Cum autem in his voluntas relictis melioribus avida volutatur, immunda fit; atque ita et cum adsunt perniciose, et cum absunt perniciosius cogitantur. Male itaque vivitur et deformiter secundum trinitatem hominis exterioris; quia et illam trinitatem, quae licet interius imaginetur, exteriora tamen imaginatur, sensibilium corporaliumque utendorum causa peperit. Nullus enim eis uti posset etiam bene, nisi sensarum rerum imagines memoria tenerentur; et nisi pars maxima voluntatis in superioribus atque interioribus habitet, eaque ipsa quae commodatur, sive foris corporibus, sive intus imaginibus eorum, nisi quidquid in eis capit ad meliorem verioremque vitam referat, atque in eo fine cuius intuitu haec agenda iudicat, acquiescat, quid aliud facimus, nisi quod nos Apostolus facere prohibet, dicens: Nolite conformari huic saeculo 8? Quapropter non est ista trinitas imago Dei 9. Ex ultima quippe, id est corporea creatura, qua superior est anima, in ipsa anima fit per sensum corporis. Nec tamen est omni modo dissimilis. Quid enim non pro suo genere ac pro suo modulo habet similitudinem Dei, quandoquidem Deus fecit omnia bona valde 10, non ob aliud nisi quia ipse summe Bonus est? In quantum ergo bonum est quidquid est, in tantum scilicet, quamvis longe distantem, habet tamen nonnullam similitudinem summi Boni; et si naturalem, utique rectam et ordinatam; si autem vitiosam, utique turpem atque perversam. Nam et animae in ipsis peccatis suis non nisi quamdam similitudinem Dei, superba et praepostera et, ut ita dicam, servili libertate sectantur 11. Ita nec primis parentibus nostris persuaderi peccatum posset, nisi diceretur: Eritis sicut dii 12. Non sane omne quod in creaturis aliquo modo simile est Deo, etiam eius imago dicenda est; sed illa sola qua superior ipse solus est. Ea quippe de illo prorsus exprimitur, inter quam et ipsum nulla interiecta natura est.
Relationes inter tria in priore trinitate.
1109
Visionis igitur illius, id est formae quae fit in sensu cernentis, quasi parens est forma corporis ex qua fit. Sed parens illa non vera; unde nec ista vera proles est; neque enim omnino inde gignitur, quoniam aliquid aliud adhibetur corpori, ut ex illo formetur, id est sensus videntis. Quocirca id amare, alienari est 13. Itaque voluntas quae utrumque coniungit quasi parentem et quasi prolem, magis spiritalis est quam utrumlibet illorum. Nam corpus illud quod cernitur, omnino spiritale non est. Visio vero quae fit in sensu habet admixtum aliquid spiritale, quia sine anima fieri non potest, sed non totum ita est ,quoniam ille qui formatur, corporis sensus est. Voluntas ergo quae utrumque coniungit magis, ut dixi, spiritalis agnoscitur, et ideo tamquam personam Spiritus insinuare incipit in illa trinitate. Sed magis pertinet ad sensum formatum, quam ad illud corpus unde formatur. Sensus enim animantis et voluntas animae est ,non lapidis aut alicuius corporis quod videtur. Non ergo ab illo quasi parente procedit; sed nec ab ista quasi prole, hoc est, visione ac forma quae in sensu est. Prius enim quam visio fieret, iam erat voluntas, quae formandum sensum cernendo corpori admovit; sed nondum erat placitum. Quomodo enim placeret, quod nondum erat visum? Placitum autem quieta voluntas est. Ideoque nec quasi prolem visionis possumus dicere voluntatem, quia erat ante visionem; nec quasi parentem, quia non ex voluntate sed ex viso corpore formata et expressa est.
Voluntatis finis.
1110
Finem fortasse voluntatis et requiem possumus recte dicere visionem, ad hoc dumtaxat unum? Neque enim propterea nihil aliud volet, quia videt aliquid quod volebat. Non itaque omnino ipsa voluntas hominis, cuius finis non est nisi beatitudo 14, sed ad hoc unum interim voluntas videndi finem non habet nisi visionem sive id referat ad aliud sive non referat. Si enim non referat ad aliud visionem, sed tantum voluit ut videret, non est disputandum quomodo ostendatur finem voluntatis esse visionem; manifestum est enim. Si autem referat ad aliud, vult utique aliud, nec iam videndi voluntas erit; aut si videndi, non hoc videndi. Tamquam si velit quisque videre cicatricem, ut inde doceat vulnus fuisse; aut si velit videre fenestram, ut per fenestram videat transeuntes; omnes istae atque aliae tales voluntates suos proprios fines habent, qui referuntur ad finem illius voluntatis qua volumus beate vivere 15, et ad eam pervenire vitam quae non referatur ad aliud, sed amanti per se ipsa sufficiat. Voluntas ergo videndi, finem habet visionem; et voluntas hanc rem videndi,, finem habet huius rei visionem. Voluntas itaque videndi cicatricem, finem suum expetit, hoc est visionem cicatricis, et ad eam ultra non pertinet; voluntas enim probandi vulnus fuisse, alia voluntas est, quamvis ex illa religetur, cuius item finis est probatio vulneris. Et voluntas videndi fenestram, finem habet fenestrae visionem; altera est enim quae ex ista nectitur voluntas, per fenestram videndi transeuntes, cuius item finis est visio transeuntium. Rectae autem sunt voluntates et omnes sibimet religatae, si bona est illa quo cunctae referuntur; si autem prava est, pravae sunt omnes. Et ideo rectarum voluntatum conexio iter est quoddam ascendentium ad beatitudinem, quod certis velut passibus agitur; pravarum autem atque distortarum voluntatum implicatio, vinculum est quo alligabitur qui hoc agit, ut proiciatur in tenebras exteriores 16. Beati ergo qui factis et moribus cantant canticum graduum 17; et vae his qui trahunt peccata, sicut restem longam 18. Sic est autem requies voluntatis quem dicimus finem, si adhuc refertur ad aliud, quemadmodum possumus dicere requiem pedis esse in ambulando, cum ponitur unde alius innitatur cum passibus pergitur. Si autem aliquid ita placet, ut in eo cum aliqua delectatione voluntas acquiescat; nondum est tamen illud quo tenditur, sed et hoc refertur ad aliud, deputetur non tamquam patria civis; sed tamquam refectio ,vel etiam mansio viatoris.
Relationes inter tria in altera trinitate.
1111
Iam vero in alia trinitate, interiore quidem, quam est ista in sensibilibus et in sensibus, sed tamen quae inde concepta est, cum iam non ex corpore sensus corporis, sed ex memoria formatur acies animi, cum in ipsa memoria species inhaeserit corporis quod forinsecus sensimus, illam speciem quae in memoria est, quasi parentem dicimus eius quae fit in phantasia cogitantis. Erat enim in memoria et priusquam cogitaretur a nobis, sicut erat corpus in loco et priusquam sentiretur, ut visio fieret. Sed cum cogitatur, ex illa quam memoria tenet, exprimitur in acie cogitantis, et reminiscendo formatur ea species,, quae quasi proles est eius quam memoria tenet. Sed neque illa vera parens, neque ista vera proles est. Acies quippe animi quae formatur ex memoria cum recordando aliquid cogitamus, non ex ea specie procedit quam meminimus visam; quandoquidem eorum meminisse non possemus, nisi vidissemus; acies autem animi quae reminiscendo formatur, erat etiam priusquam corpus quod meminimus videremus; quanto magis priusquam id memoriae mandaremus? Quamquam itaque forma quae fit in acie recordantis, ex ea fiat quae inest memoriae; ipsa tamen acies non inde exsistit, sed erat ante ista. Consequens est autem, ut si non est illa vera parens, nec ista vera sit proles. Sed et illa quasi parens, et ista quasi proles aliquid insinuant, unde interiora atque veriora exercitatius certiusque videantur.
1112
Difficilius iam plane discernitur, utrum voluntas quae memoriae copulat visionem, non sit alicuius eorum sive parens sive proles; et hanc discretionis difficultatem facit eiusdem naturae atque substantiae parilitas et aequalitas. Neque enim, sicut foris facile discernebatur formatus sensus a sensibili corpore, et voluntas ab utroque, propter naturae diversitatem quae inest ab invicem omnibus tribus, de qua satis supra disseruimus, ita et hic potest. Quamvis enim haec trinitas, de qua nunc quaeritur, forinsecus invecta est animo; intus tamen agitur et non est quidquam eius praeter ipsius animi naturam. Quo igitur pacto demonstrari potest, voluntatem nec quasi parentem nec quasi prolem esse, sive corporeae similitudinis quae memoria continetur, sive eius quae inde cum recordamur exprimitur, quando utrumque in cogitando ita copulat, ut tamquam unum singulariter appareat, et discerni nisi ratione non possit? Atque illud primum videndum est, non esse posse voluntatem reminiscendi, nisi vel totum, vel aliquid rei eius quam reminisci volumus, in penetralibus memoriae teneamus. Quod enim omni modo et omni ex parte obliti fuerimus, nec reminiscendi voluntas exoritur; quoniam quidquid recordari volumus, recordati iam sumus in memoria nostra esse vel fuisse. Verbi gratia, si recordari volo quid heri coenaverim, aut recordatus iam sum coenasse me, aut si et hoc nondum, certe circa ipsum tempus aliquid recordatus sum, si nihil aliud, ipsum saltem hesternum diem, et eius eam partem qua coenari solet, et quid sit coenare. Nam si nihil tale recordatus essem, quid heri coenaverim, recordari velle non possem. Unde intellegi potest, voluntatem reminiscendi ab his quidem rebus quae memoria continentur procedere, adiunctis simul eis quae inde per recordationem cernendo exprimuntur, id est, ex copulatione rei cuiusdam quam recordati sumus, et visionis quae inde facta est in acie cogitantis cum recordati sumus. Ipsa quae utrumque copulat voluntas, requirit et aliud quod quasi vicinum est atque contiguum recordanti. Tot igitur huius generis trinitates, quot recordationes, quia nulla est earum ubi non haec tria sint; illud quod in memoria reconditum est etiam antequam cogitetur, et illud quod fit in cogitatione cum cernitur, et voluntas utrumque coniungens, et ex utroque ac tertia se ipsa unum aliquid complens. An potius ita cognoscitur una quaedam in hoc genere trinitas, ut unum aliquid generaliter dicamus quidquid corporalium specierum in memoria latet, et rursus unum aliquid generalem visionem animi talia recordantis atque cogitantis, quorum duorum copulationi tertia coniungitur copulatrix voluntas, ut sit hoc totum unum quiddam ex quibusdam tribus?
Vera cogitandi ratio.
Sed quoniam non potest acies animi simul omnia quae memoria tenet, uno aspectu contueri, alternant vicissim cedendo ac succedendo trinitates cogitationum, atque ita fit ista innumerabiliter numerosissima trinitas; nec tamen infinita, si numerus in memoria reconditarum rerum non excedatur. Ex quo enim coepit unusquisque sentire corpora quolibet corporis sensu, etiam si posset adiungere quae oblitus est, certus ac determinatus profecto numerus foret quamvis innumerabilis. Dicimus enim innumerabilia, non solum infinita sed etiam quae ita finita sunt, ut facultatem numerantis excedant.
1113
Sed hinc adverti aliquanto manifestius potest, aliud esse quod reconditum memoria tenet, et aliud quod inde in cogitatione recordantis exprimitur, quamvis cum fit utriusque copulatio, unum idemque videatur; quia meminisse non possumus corporum species, nisi tot quot sensimus, et quantas sensimus, et sicut sensimus; ex corporis enim sensu eas in memoria combibit animus; visiones tamen illae cogitantium ex his quidem rebus quae sunt in memoria, sed tamen innumerabiliter atque omnino infinite multiplicantur atque variantur. Unum quippe solem memini, quia sicuti est unum vidi; si voluero autem, duos cogito, vel tres, vel quotquot volo, sed ex eadem memoria qua unum memini formatur acies multos cogitantis. Et tantum memini, quantum vidi. Si enim maiorem vel minorem memini, quam vidi, iam non memini quod vidi, et ideo nec memini. Quia vero memini, tantum memini quantum vidi. Vel maiorem tamen pro voluntate cogito, vel minorem. Et ita memini ut vidi; cogito autem sicut volo currentem, et ubi volo stantem, unde volo et quo volo venientem. Quadrum etiam mihi cogitare, in promptu est, cum rotundum meminerim, et cuiuslibet coloris, cum solem viridem numquam viderim, et ideo non meminerim; atque ut solem, ita cetera. Hae autem rerum formae, quoniam corporales atque sensibiles sunt, errat quidem animus, cum eas opinatur eo modo foris esse, quomodo intus cogitat, vel cum iam interierunt foris, et adhuc in memoria retinentur, vel cum aliter etiam, quod meminimus, non recordandi fide, sed cogitandi varietate formatur.
1114
Quamquam saepissime credamus etiam vera narrantibus, quae ipsi sensibus perceperunt. Quae cum in ipso auditu quando narrantur cogitamus, non videtur ad memoriam retorqueri acies, ut fiant visiones cogitantium; neque enim ea nobis recordantibus, sed alio narrante cogitamus. Atque illa trinitas non hic videtur expleri, quae fit cum species in memoria latens et visio recordantis tertia voluntate copulantur. Non enim quod latebat in memoria mea, sed quod audio, cogito, cum aliquid mihi narratur. Non ipsas voces loquentis dico, ne quisquam putet in illam me exisse trinitatem, quae foris in sensibilibus et in sensibus agitur; sed eas cogito corporum species, quas narrans verbis sonisque significat; quas utique non reminiscens, sed audiens cogito. Sed si diligentius consideremus, nec tunc exceditur memoriae modus. Neque enim vel intellegere possem narrantem, si ea quae dicit, et si contexta tunc primum audirem, non tamen generaliter singula meminissem. Qui enim mihi narrat, verbi gratia, aliquem montem silva exutum, et oleis indutum, ei narrat qui meminerim species et montium et silvarum et olearum. Quas si oblitus essem, quid diceret omnino nescirem, et ideo narrationem illam cogitare non possem. Ita fit ut omnis qui corporalia cogitat, sive ipse aliquid confingat, sive audiat, aut legat vel praeterita narrantem, vel futura praenuntiantem 19, ad memoriam suam recurrat, et ibi reperiat modum atque mensuram omnium formarum quas cogitans intuetur. Nam neque colorem quem numquam vidit, neque figuram corporis, nec sonum quem numquam audivit, nec saporem quem numquam gustavit, nec odorem quem numquam olfecit, nec ullam contrectationem corporis quam numquam sensit, potest quisquam omnino cogitare. At si propterea nemo aliquid corporale cogitat nisi quod sensit, quia nemo meminit corporale aliquid nisi quod sensit, sicut in corporibus sentiendi, sic in memoria est cogitandi modus. Sensus enim accipit speciem ab eo corpore quod sentimus, et a sensu memoria, a memoria vero acies cogitantis.
Voluntatis munus.
1115
Voluntas porro sicut adiungit sensum corpori, sic memoriam sensui, sic cogitantis aciem memoriae. Quae autem conciliat ista atque coniungit, ipsa etiam disiungit ac separat, id est voluntas. Sed a sentiendis corporibus motu corporis separat corporis sensus, ne aliquid sentiamus, aut ut sentire desinamus; veluti cum oculos, ab eo quod videre nolumus, avertimus, vel claudimus; sic aures a sonis, sic nares ab odoribus. Ita etiam vel os claudendo, vel aliquid ex ore respuendo a saporibus aversamur. In tactu quoque vel subtrahimus corpus ne tangamus quod nolumus, vel si iam tangebamus, abicimus aut repellimus. Ita motu corporis agit voluntas, ne sensus corporis rebus sensibilibus copuletur. Et agit hoc quantum potest. Nam cum in hac actione propter conditionem servilis mortalitatis difficultatem patitur, cruciatus est consequens, ut voluntati nihil reliqui fiat, nisi tolerantia. Memoriam vero a sensu voluntas avertit, cum in aliud intenta non ei sinit inhaerere praesentia. Quod animadvertere facile est, cum saepe coram loquentem nobis aliquem aliud cogitando non audisse nobis videmur. Falsum est autem; audivimus enim, sed non meminimus, subinde per aurium sensum labentibus vocibus alienato nutu voluntatis, per quem solent infigi memoriae. Verius itaque dixerimus, cum tale aliquid accidit: "Non meminimus", quam: "Non audivimus". Nam et legentibus evenit, et mihi saepissime, ut perlecta pagina vel epistula, nesciam quid legerim, et repetam. In aliud quippe intento nutu voluntatis, non sic est adhibita memoria sensui corporis, quomodo ipse sensus adhibitus est litteris. Ita et ambulantes intenta in aliud voluntate, nesciunt qua transierint. Quod si non vidissent, non ambulassent, aut maiore intentione palpando ambulassent, praesertim si per incognita pergerent; sed quia facile ambulaverunt, utique viderunt. Quia vero non sicut sensus oculorum locis quacumque pergebant, ita ipsi sensui memoria iungebatur, nullo modo id quod viderunt etiam recentissimum meminisse potuerunt. Iam porro ab eo quod in memoria est, animi aciem velle avertere, nihil est aliud quam non inde cogitare.
Species a specie vicissim gignitur.
1116
In hac igitur distributione cum incipimus a specie corporis, et pervenimus usque ad speciem quae fit in contuitu cogitantis, quattuor species reperiuntur quasi gradatim natae altera ex altera; secunda, de prima; tertia, de secunda; quarta, de tertia. A specie quippe corporis quod cernitur, exoritur ea quae fit in sensu cernentis, et ab hac, ea quae fit in memoria; et ab hac, ea quae fit in acie cogitantis. Quapropter voluntas quasi parentem cum prole ter copulat: primo speciem corporis cum ea quam gignit in corporis sensu; et ipsam rursus cum ea quae ex illa fit in memoria; atque istam quoque tertio cum ea quae ex illa paritur in cogitantis intuitu. Sed media copula quae secunda est, cum sit vicinior, non tam similis est primae quam tertiae. Visiones enim duae sunt: una sentientis, altera cogitantis. Ut autem possit esse visio cogitantis, ideo fit in memoria de visione sentientis simile aliquid, quo se ita convertat in cogitando acies animi, sicut se in cernendo convertit ad corpus acies oculorum. Propterea duas in hoc genere trinitates volui commendare: unam, cum visio sentientis formatur ex corpore; aliam, cum visio cogitantis formatur ex memoria. Mediam vero nolui, quia non ibi solet visio dici, cum memoriae commendatur forma, quae fit in sensu cernentis. Ubique tamen voluntas non apparet, nisi copulatrix quasi parentis et prolis. Et ideo undecumque procedat, nec parens nec proles dici potest.
De imaginatione.
1117
At enim si non meminimus nisi quod sensimus, neque cogitamus nisi quod meminimus; cur plerumque falsa cogitamus, cum ea quae sensimus non utique falso meminerimus; nisi quia voluntas illa quam coniunctricem ac separatricem huiuscemodi rerum iam quantum potui demonstrare curavi, formandam cogitantis aciem per condita memoriae ducit ut libitum est, et ad cogitanda ea quae non meminimus, ex eis quae meminimus, aliud hinc, aliud inde, ut sumat impellit? Quae in unam visionem coeuntia faciunt aliquid quod ideo falsum dicatur, quia vel non est foris in rerum corporearum natura, vel non de memoria videtur expressum, cum tale nihil nos sensisse meminimus. Quis enim vidit cycnum nigrum? Et propterea nemo meminit. Cogitare tamen quis non potest? Facile est enim illam figuram, quam videndo cognovimus, nigro colore perfundere, quem nihilominus in aliis corporibus vidimus; et quia utrumque sensimus, utrumque meminimus. Nec avem quadrupedem memini, quia non vidi; sed phantasiam talem facillime intueor, dum alicui formae volatili qualem vidi, adiungo alios duos pedes quales itidem vidi 20. Quapropter, dum coniuncta cogitamus, quae singillatim sensa meminimus, videmur non id quod meminimus cogitare; cum id agamus moderante memoria, unde sumimus omnia quae multipliciter ac varie pro nostra voluntate componimus. Nam neque ipsas magnitudines corporum, quas numquam vidimus, sine ope memoriae cogitamus. Quantum enim spatii solet occupare per magnitudinem mundi noster obtutus, in tantum extendimus quaslibet corporum moles, cum eas maximas cogitamus. Et ratio quidem pergit in ampliora, sed phantasia non sequitur. Sequitur quippe cum infinitatem quoque numeri ratio renuntiet, quam nulla visio corporalia cogitantis apprehendit. Eadem ratio docet minutissima etiam corpuscula infinite dividi; cum tamen ad eas tenuitates vel minutias perventum fuerit, quas visas meminimus, exiliores minutioresque phantasias iam non possumus intueri, quamvis ratio non desinat persequi ac dividere. Ita nulla corporalia, nisi aut ea quae meminimus, aut ex his quae meminimus, cogitamus.
Numerus, pondus, mensura.
1118
Sed quia numerose cogitari possunt quae singillatim sunt impressa memoriae, videtur ad memoriam mensura, ad visionem vero numerus pertinere, quia licet innumerabilis sit multiplicitas talium visionum, singulis tamen in memoria praescriptus est intransgressibilis modus. Mensura igitur in memoria, in visionibus numerus apparet; sicut in ipsis corporibus visibilibus mensura quaedam est, cui numerosissime coaptatur sensus videndi, et ex uno visibili multorum cernentium formatur aspectus; ita ut etiam unus propter duorum oculorum numerum plerumque unam rem geminata specie videat, sicut supra docuimus. In his ergo rebus unde visiones exprimuntur, quaedam mensura est; in ipsis autem visionibus, numerus. Voluntas vero quae ista coniungit et ordinat, et quadam unitate copulat, nec sentiendi aut cogitandi appetitum nisi in his rebus unde visiones formantur, acquiescens collocat, ponderi similis est. Quapropter haec tria: mensuram, numerum, pondus 21, etiam in ceteris omnibus rebus animadvertenda praelibaverim. Nunc interim voluntatem copulatricem rei visibilis atque visionis quasi parentis et prolis, sive in sentiendo, sive in cogitando, nec parentem nec prolem dici posse, quomodo valui et quibus valui demonstravi. Unde tempus admonet, hanc eamdem trinitatem in interiore homine requirere, atque ab isto de quo tamdiu locutus sum animali atque carnali, qui exterior dicitur, introrsus tendere 22. Ubi speramus invenire nos posse secundum trinitatem imaginem Dei 23, conatus nostros illo ipso adiuvante, quem omnia, sicut res ipsae indicant, ita etiam sancta Scriptura in mensura et numero et pondere 24 disposuisse