Ahmet Kaya Ð“â€¡Ð“Â¶kertme

9 Author gives the whole text of "Hamit Han and ZÃlfinaz",which was classified and written by AsÄk Erkani. In the begining of his article,he shortly mentions about AÅŸÄk Erkani, his masters and the tales which he knows.. Also he gives and abstract the tale: The Story of Hamit Han and ZÃlfinaz All article of this tale is given for the first time with this writing. Key Words: ÃÅŸÄk ErkanÃ, folk tale, traditions of minstrelsy, AÅŸÄk s, writing story (hikÃye dÃzme). Åžiirlerinde ErkanÃ mahlasÄnÄ kullanan Mehmet Oktay, 1949 yÄlÄnda ÃÄldÄr Än GÃvenocak kÃyÃnde doÄŸmuÅŸtur. ZÃlfikar ile GÃlfiz in oÄŸludur. Yedi Ãocuklu ailenin bir ferdi olan Mehmet Oktay Älkokulu kÃyÃnde ortaokulu ise ÃÄldÄr da okumuÅŸ, 1962 de son sÄnÄfta iken Ãzel sebeplerden dolayÄ ortaokuldan ayrÄlmÄÅŸtÄr. AskerliÄŸini Erzincan ve Amasya da yapan ErkanÃ geÃimini ÃiftÃilikten ve ÃÅŸÄklÄktan saÄŸlamaktadÄr. Mine hanÄmla evli olan ErkanÃ, ikisi erkek olmak Ãzere beÅŸ Ãocuk babasÄdÄr ve halen kÃyÃnde yaÅŸamaktadÄr. Saza ve ÅŸiiri daha Ãocukken ilgisi olan ErkanÃ, 1960 yÄlÄnda Dursun DurdaÄŸÄ ve Åžeref TaÅŸlÄova dan etkilenmiÅŸtir. SÃlÃlesinde dedesinin amcaoÄŸlu HÃseyin, ustaca saz Ãalan birisidir. Åževki alÄcÄ ve Dursun DurdaÄŸÄ ilk saz derslerini ondan almÄÅŸlardÄr. Mehmet de sazÄn inceliklerini HÃseyin AÄŸa dan ÃÄŸrenmiÅŸtir. ÃÅŸÄklÄktaki ustasÄ Dursun DurdaÄŸÄ dÄr. 20 yÄl onunla birlikte dolaÅŸmÄÅŸtÄr. Kendisi de Äsrafil Uzunkaya (SeyyatÃ), Tuna Yaksu, Ãmer DumanoÄŸlu ve Mahmut YÄlmaz yetiÅŸtirmiÅŸtir. Hemen her konu ve biÃimde ÅŸiiri vardÄr ve ÅŸiirlerinin ayÄsÄ 500 Ãn Ãzerindedir. KarahanlÄ Murat YÄldÄz, Åževki HalÄcÄ, YÄlmaz Åženlik ve yÃrenin pek Ãok ÃÅŸÄÄŸÄyla birlikte sanatÄnÄ icra etmiÅŸtir. Pek Ãok ÃÅŸÄk programÄna katÄlmÄÅŸ, sayÄsÄz kÃy dÃÄŸÃnÃnde hikÃyeler anlatmÄÅŸ, ÃÅŸÄk ÅŸiirinin Ãrneklerini sergilemiÅŸtir. ErkanÃ, kendi tasnif ettiÄŸi hikÃyeler dÃhil 10 hikÃyeyi (LÃtif Åžah la Mihriban Sultan, SevdakÃr ile GÃlenaz Sultan, Salman Bey le Turnatel, ErciÅŸli Emrah, Diligam Yahya Bey, Ali Äzzet Bey, Necip Bey, KÃroÄŸlu nun Hasan PaÅŸa Kolu) anlatabilmektedir. Bunun yanÄnda ÃÅŸÄk Åženlik in bÃtÃn karÅŸÄlaÅŸmalarÄnÄ ve serencamÄnÄ da bilmektedir. ErkanÃ nin musanniflik ÃzelliÄŸi de vardÄr. BugÃne kadar iki hikÃye tasnif etmiÅŸtir. Bunlar; Cengi Talih'le Telli Kader adlÄ hikÃye ile Hamit Han ile ZÃlfÃnaz hikÃyeleridir. BilindiÄŸi gibi hikÃye tasnif eden ÃÅŸÄklara musannif denilmektedir. HikÃye tasnifleri, ÃÅŸÄklarÄn Ãnemli bir cephesini belirler. Bilhassa DoÄŸu Anadolu ve Azerbaycan da ÃÅŸÄklarÄn pek ÃoÄŸu hikÃye tasnif etmiÅŸtir. HikÃye tasnif etmeye; hikÃye dÃzme yahut dÃzme de denilir. Bu hikÃyelerin iÃinde, sevilip anlatÄlmalarÄndan 8

26 Keza FÃtÄr SÃresi nde aÃÄklanan RÃzgÃrlarÄ gÃnderip de bulutu harekete geÃiren Allah tÄr 18 (FÃtÄr 6) Halk kÃltÃr verilerinde bu hususu da izleyebiliyoruz. Bir batÄ Trakya TÃrkÃsÃnde; Bulut gelir uyandÄrÄr DaÄŸÄ taÅŸÄ dolandÄrÄr AhÄm tutarsa dilendirir YaÄŸma yaÄŸmur esme deli rÃzgÃr YÃrim yoldadÄr denilmektedir. 19 Surelerin de rÄzÄk-rahmet-yaÄŸmur baÄŸlamÄnda yapÄlan aÃÄklamalar da bulutlarÄn da yeri vardÄr. Bir DoÄŸu Karadeniz tÃrkÃsÃnde Bi duman aldi daÄŸa Bi de aldi dereye AradÄ seni gÃzÃm Nere yesun nereye? Denilirken duman daÄŸÄ da dereyi de alabilmekte, duman sevgiliyi gÃrmede kÄsmen engel teÅŸkil etmektedir. Bir baÅŸka tÃrkÃde de Duman sardÄ daÄŸlarÄ ben yarÄ saramadÄm denilmektedir. Bu ironide adeta duman ile daÄŸ arasÄnda bir aÅŸk vardÄr. Bu dÃrtlÃÄŸÃ yaÅŸlarÄnda bir genÃ kÄz okuyunca gÃzÃnde sevgilisi tÃter. Mitoloji uÄŸraÅŸanÄ dinler ise daÄŸ kÃltÃ ve su kÃltÃ gelir hatÄrÄna. Duman aÅŸkÄn efkÃrÄn simgesidir. BaÅŸÄ dumanlÄ olmak bu anlamda kullanÄlmÄÅŸ olmalÄ. Duman duman ÃstÃne DumanÄn ben olayÄm O kara gÃzlerinin KurbanÄ ben olayÄm denilirken sevdanÄn katmeri kurban ile anlatÄlmÄÅŸ olmaktadÄr. Bu tespiti tÃrkÃlerden de izlemek mÃmkÃndÃr ve aynÄ anlam iÃeriÄŸi ile tÃrkÃlerimizde de yer almÄÅŸtÄr. Yaylam senin ne dumanlÄ baÅŸÄn var, karlÄ daÄŸlar karanlÄÄŸÄn bastÄmÄ, Åžu yÃce daÄŸlarÄ duman bÃrÃmÃÅŸ KÄÅŸlanÄn ardÄnÄ duman baÄŸladÄ gibi onlarca tÃrkÃ zikredilebilir. HavalarÄn bulutu Heybelerin kilidi Benim sevdiÄŸim oÄŸlan Bir ocaÄŸÄn umudu FÃtÄr 6) 19 YÄldÄz Hamdi, Makedonya da SÃylenen TÃrkÃler, BAL_TAM, EylÃl 2012 s Mehmet Ãzbek, TÃrkÃlerin Dili, ÃtÃgen, Ästanbul 2009, s

Ahmet Kaya ÐâÐÂkertme

Download Zip

32 YÃrin olduÄŸu yere YÃrim sÄlaya gitmiÅŸ YÃrime selam edin Bulut un haber taÅŸÄyÄcÄ ÃzelliÄŸini halk takvimindeki inanÃlardan da izleyebiliyoruz. Bulut adeta gelecekten haber veren durumundadÄr. Gagavuzlarda duman bacadan dosdoÄŸru ÃÄkmasÄ halinde yaÄŸmurun yaÄŸacaÄŸÄna inanÄlÄr. 40 BulutlarÄn rengine bakarak yakÄn gelecekteki hava durumunu tahmin de mÃmkÃndÃr. Kara bulutlar yaÄŸmurun habercisi bulutlar olarak bilinirlerken, bulutsuz gÃkyÃzÃ havanÄn aÃÄk olacaÄŸÄ haberini vermiÅŸ olurlar. Åžaman inanÃlÄ TÃrk kÃltÃr coÄŸrafyasÄnda Kemik FalÄ na bakÄlarak gelecek okunurken bulutun aracÄlÄÄŸÄna baÅŸvurulabiliyordu. Eski TÃrklerde kurban kesmeden evvel din gÃrevlisi Kurban DuasÄ okuyordu. Radloff un yaptÄÄŸÄ bir dua tespitine gÃre; Buraya gel genÃ bulut KÃrek kemiÄŸine basarak Halk ve adamlar KÃrek kemiÄŸini ezecek siz de geldiniz ÅŸeklindedir 41 Yemen aÄŸÄt-tÃrkÃsÃnde; Havada bulut yok Bu ne figandÄr denilirken bulutlu hava ile sÄkÄntÄlÄ hava anlatÄlmÄÅŸ olur. Halk dilinde, Allah, bulutlardan saÄŸÄlan rahmetle ÅŸehitlerin topraÄŸÄnÄ yÄkar, definden hemen sonra mezara, ÃlÃnÃn serinlemesi iÃin su dÃkÃlmesi rahmet olarak bilinir. Kurbandan sonra yaÄŸan yaÄŸmur iÃin, mÃbareklerin kanÄ yÄkandÄ ÃiÄŸnenmeleri istenilmedi denir. Yada TaÅŸÄ ile bulutlardan yaÄŸÄÅŸ saÄŸÄlÄr. Allah (c.c.) inkÃrcÄ toplumlarÄ, Ad Kavminde olduÄŸu gibi rÃzgÃr, SemÃd ve LÃt Kavminde olduÄŸu gibi deprem, Äbrahim Kavminde olduÄŸu gibi sinek ile helak ederken Nuh Kavminde olduÄŸu gibi de su ile helak eder. su Allah Än rahmeti olduÄŸu gibi helak vasÄtasÄdÄr da 42. Vayana ifadesi vay ve ana kelimelerinden oluÅŸmuÅŸ iken vay, figan feryat anlatÄr. Azerbaycan TÃrkÃesinde vayÄna oturmak yasÄnÄ yaÅŸamak anlamÄndadÄr. Bir kimseye vayÄna oturum denilir ise onun Ãlmesi istenilmiÅŸ olur. vayÄna oturdular mÄ? onun iÃin aÄŸÄt yakÄldÄ mÄ, aÄŸlanÄldÄ mÄ? AnlamÄndadÄr. vay baÅŸÄma bu tÃrden bir ifade ÅŸeklidir. Vay bana vaylar bana 40 YaÅŸar Kalafat, TÃrk KÃltÃrlÃ Halklarda Halk ÄnanÃlarÄ Dedem Korkut AÅŸaÄŸÄ Eller, Berikan, Ankara, 2008, s Radloff, Sibirya dan, Ästanbul , s /Tevbe/70) 31

92 hamilik seÃkinlerin rolÃdÃr. KarakeÃiler yÄlanÄ mukaddes sayar, adÄnÄ mÃbarek ÃaÄŸÄrÄr, evi (kosmosu) koruduÄŸuna inanÄrlar (2, s. 258). NahÃÄvanda yÄlanlarÄn ziyaretgahlarÄn, pirlerin koruyucusu olmasÄ ile ilgili sÃjetler geniÅŸ yayÄlmÄÅŸtÄr. YÄlanÄn koruyuculuk rÃlÃ ve mukaddes sayÄlmasÄ ile ilgili dÃÅŸÃncelÉrin bir kaynaÄŸÄ bulunur, bu dÃÅŸÃncenin strukturunun modelleÅŸtirilmesi yayqÄnlaÅŸÄr. TÃrklerde totem olmakla kiÅŸi TanrÄ ilÉ baÄŸlÄ, ÅŸumerlerden gelme eski mifoloji hesab edilen (4, s. 119) yÄlanla ilgili NahÃÄvan toponimleri bÃlgede yaygÄnlaÅŸan folklor metnleri ile bir-birini tamamlar. Metn fondu farklÄ sÃjetleri kendinde birleÅŸtirir: 1. YÄlanÄn zehirlediÄŸi sÃt iyileÅŸmeyen hastaya ÅŸifa verir. 2. Kahraman elini ÃÃ defa ev yÄlanÄnÄn karnÄna Ãekmekle mutlu olur, her ÅŸeyin sÄrrÄnÄ bilir. 3. YÄlan oÄŸlanÄ ÃlÃmden kurtardÄÄŸÄ iÃin oÄŸlan da ona yardÄm eder. 4. OvÃu Ahmet yaralÄ beyaz yÄlanÄn dÃvÃÅŸdÃÄŸÃ qsiyah yÄlanÄ ÃldÃrdÃÄŸÃ iÃin, beyaz yÄlan da OvÃu Ahmedi ÃlÃmden kurtarÄr, onunla dost olur. 5. Tufan vakti yÄlan Nuh Nebinin gemisini batmaktan korur. 6. YÄlanlÄ daÄŸÄn yÄlanlarÄ ile ArazÄn o tayÄndakÄ DiridaÄŸÄn yÄlanlarÄnÄn dÃvÃÅŸÃ yedi gÃn, yedi gece sÃrer. 7. KayÄkÃÄ kiÅŸi bu dÃvÃÅŸde YÄlanlÄ daÄŸÄn yÄlanlarÄna yardÄm etdiÄŸinden yÄlanlarÄn baÅŸÃÄsÄ aÄŸzÄndakÄ kÄymetli taÅŸÄ kiÅŸiye verir. 8. DÃvÃÅŸden dÃnen yÄlanlarÄn hepsi aynÄ kiÅŸinin hayatÄna gelir, tÃkÃrÃrler, her yÄlanÄn aÄŸzÄndan bir tike altÄn dÃÅŸer, altÄn toplusu oluÅŸur. 9. Ocak yÄlanÄnÄn yavrusunu ÃldÃren adamÄn baÅŸÄna kÃtÃ olaylar gelir. 10. KarÅŸÄsÄna yÄlan ÃÄkan kahraman kendi burdadÄ, adÄ KarabaÄŸda deyer, yÄlan ÃÄkÄp gider. 11. Derelikli sarbanÄ kÄzmÄÅŸ deveden yÄlan korur. Sarbanla yÄlan dost olurlar. 12. Åžahap mahelesinde bir bahÃede ocak yÄlanÄ varmÄÅŸ. Ev sahibi yÄlanÄn bir yavrusunu gizler. YÄlan kÄzar.yavrusunu bulduktan sonra kÃsÃb bu bahÃeden gider. YÄlanla birlikte bu evin huzuru da gider. 13. YÄlan tendire dÃÅŸer yanar, mercanlar da onun kemiklerinden yaranÄr ve s. Gemikaya tasvirleri, parameoloji vahidler de yÄlanla ilgili tasavvurlerin ÃokÃeÅŸitliliÄŸinin ÃÄŸrenilmesine geniÅŸ meydan aÃar. BÃtÃn bunlarÄn izleri yaÅŸayan toponimler geniÅŸ sistemin terkib hissesi olur. YÄlanlÄ toponiminin babalarÄmÄzÄn animistik vÉ totemistik gÃrÃÅŸlerinden bu gÃnÃmÃze kalmasÄ fikri araÅŸtÄrmalarda da kendini korumuÅŸtur. YÄlandaÄŸ NahÃÄvanda bu toponimlerin aÄŸÄrlÄk merkezidir. Bu daÄŸla ilgili metnlerde konunun psikolojik tarafÄ kabarÄk gÃrÃlÃr. Bu metnilerde yÄlanÄn gerÃekliÄŸe Ãevrilmesi Ãok deÄŸerlidir. Semiotik vahid olarak bu obraz her bir janrÄn imkanlarÄ dahilinde takdim olunur ve yaÅŸatÄlÄr. 91

134 YaÄŸmur duasÄndan Ãnce kurbanlar, kasaplar tarafÄndan kesilir. PiÅŸirilecek etli pilav iÃin etler piÅŸirilenlere verilir. Artan et olursa fakirlere, muhtaÃlara daÄŸÄtÄlÄr. KurbanlarÄn derisi, camiye, kellesi ve baÄŸÄrsaklarÄ ihtiyaÃ sahiplerine verilir. YaÄŸmur duasÄndan sonra, topluca yemek yenir. KadÄnlar ayrÄ, erkekler ayrÄ yerlerde daÄŸÄtÄlan etli pilavÄ yerler, ayranlarÄnÄ iÃerler. Yine imeceyle bÃtÃn malzemeler toplanÄr. Erken saatlerde genÃlerin sÄrtlarÄnda getirdikleri dualanmÄÅŸ ve okunmuÅŸ olan 7 Ãuval halinde taÅŸlar, birlikte dere ve su kenarÄna gidilerek suya bÄrakÄlÄr. Burada ÅŸunu da ifade edelim ki yaÄŸmur yaÄŸdÄÄŸÄ zaman bu taÅŸlar sudan ÃÄkarÄlÄr. YaÄŸmur duasÄ yapÄlacaÄŸÄ gÃnÃn erken saatlerinde, hazÄrlÄklarÄn birkaÃ gÃn Ãncesinde gerÃekleÅŸtirilmiÅŸ olmanÄn rahatlÄÄŸÄyla, tepeye doÄŸru hep birlikte ÃÄkÄlÄr. GenÃler yaya, yaÅŸlÄlar bineklerle ÃÄkarlar. YÃrÃyÃÅŸ esnasÄnda elbiseler ters giyilir. MÃftÃ, imam efendi Ãobanlarla beraber hayvan sÃrÃlerinin ÃnÃnde veya arkasÄnda yÃrÃrler. Kurbanlar Ãobanlarla beraber hayvan sÃrÃlerinin ÃnÃnde veya arkasÄnda bulunurlar. Kurbanlar Ãnde, taÅŸ ÃuvallarÄ ile yÃklÃ hayvanlar, araÃlar arkadadÄr. TaÅŸ dolu torbalar, ÃiftÃi genÃler tarafÄndan sÄrayla taÅŸÄnÄr. Ankara da Ãok eskiden uygulanan at kafasÄna dua yazÄlmasÄ ve sÄrÄÄŸa baÄŸlanmasÄ ÅŸimdilerde yapÄlmamaktadÄr. Bu uygulamanÄn yapÄldÄÄŸÄ zamanlarda, bu at kurukafasÄ da suya, taÅŸlarla birlikte bÄrakÄlÄr. Bu kurukafa da yaÄŸmur yaÄŸdÄÄŸÄnda sudan ÃÄkarÄlÄr. YaÄŸmur duasÄna, ÃocuklarÄn da ayrÄ bir gÃn Ãzel bir ÅŸekilde katÄlmalarÄ saÄŸlanÄr. Aileler bu konuda ÃocuklarÄnÄ teÅŸvik ederler. 8 ile 13 yaÅŸlarÄ arasÄnda bulunan 8-10 kadar Ãocuk biraraya gelmek suretiyle Ãzel bir dua grubu oluÅŸtururlar. ÃocuklarÄn kiminin ellerinde bulgur eleÄŸi, kiminin elinde heybe, torba, sepet bulunarak dua edecekleri gÃn, sabahtan itibaren kapÄ kapÄ dolaÅŸarak ÅŸunlarÄ yaparlar. Bunu yaÄŸmur duasÄndan Ãnceki gÃnlerde gerÃekleÅŸtirirler. Hatta, bazen yaÄŸmur duasÄndan sonra da yaparlar. EÄŸer yaÄŸmur duasÄndan sonra yaÄŸmur yaÄŸmazsa, ÃocuklarÄn ÃalÄ gezme ye ÃÄkmasÄnÄ bÃyÃkler ister. BÃyÃkler; haydi Ãocuklar ÃalÄ gezin de yaÄŸmur yaÄŸsÄn derler. Ve ilÃve ederler; Yiyecek toplayÄn da pilav piÅŸirelim. Bu ÃalÄ gezme olayÄ, baÅŸka yÃrelerde; badi bostan, ÃÃmÃe gelin, Ãullu kadÄn, dodu, gode gode, kepÃecik, kepÃe kadÄn, yaÄŸmur gelini vb. gibi adlandÄrÄlÄr. Ãocuklar evlerinin kapÄlarÄnÄ gezerken hep bir aÄŸÄzdan ÅŸÃyle baÄŸÄrÄrlar. ÃalÄ ÃalÄ ne gezer, GÃÄŸde bir rahmet gezer Yer altÄnda karÄnca, Ben KÃbeye varÄnca, KÃbedeki yiÄŸitler SÄran sÄran sÃÄŸÃtler. Teknede hamur 133

38c6e68cf9