พืชศึกษา  ชะพลู

ชื่อวิทยาศาสตร์ Piper sarmentosum  Roxb.

วงศ์ PIPERACEAE

ชื่อสามัญ Wildbetal Leafbush

ชื่อพื้นเมือง ชะพลู (ตาก), ผักปูนา ผักพลูนก พลูลิง (ภาคเหนือ), นมวา (ภาคใต้)

ลักษณะทั่วไป

ต้น

ไม้ล้มลุกหรือไม้พุ่มเตี้ย เป็นไม้พันอาศัย หรือเถาทอดเลื้อยไปตามพื้นดิน ปลายยอดตั้งขึ้น ลำต้นสีเขียวกลม มีข้อเป็นปม สูง 30-80 เซนติเมตร มีไหลงอกเป็นต้นใหม่ได้

ใบ

ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงสลับ กว้าง 5-10 เซนติเมตร ยาว 7-15 เซนติเมตร สีเขียวเข้ม ผิวใบเป็นมันลื่น แผ่นใบบาง หลังใบและท้องใบเรียบ ตัวใบรูปหัวใจ ตัวใบตามยอดรูปขอบขนาน โคนใบเบี้ยว ปลายใบแหลม ตอนล่างของลำต้น ขอบใบเรียบ ด้านหลังใบมีขนตามเส้นใบ มีเส้นแขนงใบ 7 เส้น เห็นชัดเจน ใบช่วงล่างใหญ่กว่าใบยอดกิ่ง ก้านใบยาว 1-3 เซนติเมตร

ดอก

ดอกเป็นช่อออกตามซอกใบและตามปลายยอด ดอกขนาดเล็กอัดเรียงกันเป็นช่อรูปทรงกระบอก ตั้งตรง ปลายมน คล้ายดอกดีปลีแต่สั้นกว่า ดอกย่อยแยกเพศ ช่อดอกตัวเมียยาว 6-8 มิลลิเมตร ช่อดอกตัวผู้ยาว ก้านช่อดอกยาว 1-2.5 เซนติเมตร ดอกย่อยมีขนาดเล็กมากกลีบดอกสีขาว เส้นผ่านศูนย์กลาง 6 มิลลิเมตร

ผล

ผลเป็นผลสดสีเขียวเป็นกลุ่ม ลักษณะกลม ผิวมัน อัดกันแน่นอยู่บนแกน เมล็ดมีขนาดเล็ก

นิเวศวิทยาและการกระจายพันธุ์

พบขึ้นกระจายทั่วไปตามประเทศเขตร้อน ขึ้นตามที่ชื้นบริเวณโคนต้นไม้ใหญ่ หรือที่ร่มรำไร ออกดอกและติดผลราวเดือนมีนาคมถึงกันยายน

การขยายพันธุ์ของชะพลู

ต้นชะพลู สามารถขยายพันธุ์ ด้วยการตัด หรือเด็ดกิ่งก้านส่วนยอด ของต้นชะพลู มาทำการปักชำ ในดินร่วนซุย โดยให้มีใบติดอยู่สัก 2-3 ใบ แต่ละกิ่งก้านที่ปักชำ ให้มีระยะห่างกันราว 10-15 เซนติเมตร วางกระถางปลูกในที่ร่มรำไร และหมั่นรดน้ำ พรวนดินทุกวัน วันละ 1 ครั้ง จากนั้น ชะพลูก็จะออกราก และเติบโตเป็นต้นภายใน 1-2 เดือน

การนำไปใช้ประโยชน์

สรรพคุณทางยา

ใบชะพลู – มีรสเผ็ดร้อน ช่วยทำให้เจริญอาหารมากยิ่งขึ้น ช่วยต่อต้านอนุมูลอิสระต่าง ๆ ได้

ใบชะพลู – มีเบต้า-แคโรทีน ในปริมาณมาก ซึ่งช่วยบำรุง และรักษาสายตา ช่วยในการมองเห็น ป้องกันโรคตาบอดตอนกลางคืน แก้โรคตาฟาง เป็นต้น ช่วยยับยั้ง และชะลอการขยายตัวของเซลล์มะเร็ง ช่วยบำรุงกระดูก และฟัน และช่วยป้องกัน การเกิดโรคกระดูกพรุน และช่วยในการขับถ่าย เนื่องจากมีเส้นใยในปริมาณมาก

ใบ ราก ต้น – ช่วยในการขับเสมหะบริเวณทรวงอก ลำคอ

ดอก ราก – ช่วยทำให้เสมหะงวด และแห้ง ช่วยขับลมในลำไส้ ใช้รากประมาณ 1 กำมือนำมาต้มกับน้ำ 2 ถ้วยแก้ว เคี่ยวจนเหลือ 3 ใน 4 ถ้วยแก้ว แล้วรับประทานครั้งละ 1 ส่วน 4 ถ้วยแก้ว

ราก – ช่วยบำรุงธาตุ แก้ธาตุพิการ ช่วยในการขับเสมหะทางอุจจาระ ช่วยแก้อาการบิด ใช้รากประมาณครึ่งกำมือ ใช้ผลประมาณ 3 หยิบมือ นำมาต้มกับน้ำ 2 ถ้วยแก้ว เคี่ยวจนเหลือ 1 ถ้วยแก้ว แล้วนำมาดื่มครั้งละ 1 ส่วน 4 ถ้วยแก้ว   

ราก ทั้งต้น – ช่วยแก้อาการท้องอืด ท้องเฟ้อ จุกเสียดแน่นท้อง ใช้รากประมาณ 1 กำมือ นำมาต้มกับน้ำ 2 ถ้วยแก้ว เคี่ยวจนเหลือ 3 ใน 4 ถ้วยแก้วแล้วรับประทานครั้งละ 1 ส่วน 4 ถ้วยแก้ว 

ทั้งต้น ช่วยรักษาโรคเบาหวาน ใช้ชะพลูสดทั้งต้น ประมาณ 7 ต้น นำมาล้างน้ำให้สะอาด ใส่น้ำพอท่วม แล้วต้มให้เดือดสักพัก แล้วนำมาดื่มเป็นชา

ประโยชน์ใบชะพลู

ใบชะพลู สามารถนำมาทำอาหารได้หลากหลายเมนู เช่น แกงคั่วไก่ใบชะพลู แกงคั่วหอยขมใบชะพลู หมูห่อใบชะพลู ไข่น้ำใบชะพลู ยำตะไคร้ใบชะพลู เมี่ยงปลาเผาใบชะพลู ผัดป่าใบชะพลู แกงอ่อมใบชะพลู ยำปลาทูใบชะพลู เป็นต้น

ใบอ่อน นิยมนำมากินกับเมี่ยงคำ ซึ่งเป็นอาหารว่างชนิดหนึ่ง ที่มีคุณค่าทางสมุนไพรสูง