“เครื่องจักรอัจฉริยะ” (Intelligent machines) เป็นหัวข้อของนิยายวิทยาศาสตร์มาเป็นเวลานาน อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันเรากำลังอยู่ในยุคที่ปัญญาประดิษฐ์ (AI) เป็นความจริง และกำลังส่งผลกระทบอย่างลึกซึ้งต่อชีวิตประจำวันของเรา AI กำลังเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตของเรา และแอปพลิเคชัน AI สามารถพบได้ในหลายแง่มุมของชีวิต ตั้งแต่การเกษตร อุตสาหกรรม การสื่อสาร การศึกษา การเงิน รัฐบาล บริการ การผลิต การแพทย์ และการขนส่ง แม้กระทั่งความปลอดภัยสาธารณะและความยุติธรรมทางอาญาก็กำลังได้รับประโยชน์จาก AI ตัวอย่างเช่น ระบบความปลอดภัยทางจราจรที่สามารถระบุการละเมิดและบังคับใช้กฎจราจร และการพยากรณ์อาชญากรรมช่วยให้มีการจัดสรรทรัพยากรตำรวจอย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น AI ยังช่วยในการระบุความเป็นไปได้ที่บุคคลที่ถูกควบคุมตัวในกระบวนการยุติธรรมทางอาญาจะกระทำผิดซ้ำอีกด้วย

AI คืออะไร?

AI คือสาขาของวิทยาการคอมพิวเตอร์ที่ก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว ในช่วงกลางทศวรรษ 1950 John McCarthy ผู้ที่ได้รับการยกย่องว่าเป็นบิดาของ AI ได้ให้นิยามว่า AI คือ “วิทยาศาสตร์และวิศวกรรมในการสร้างเครื่องจักรอัจฉริยะ” ในทางแนวคิด AI คือความสามารถของเครื่องจักรในการรับรู้และตอบสนองต่อสภาพแวดล้อมได้อย่างอิสระ และสามารถทำงานที่ปกติแล้วจะต้องใช้กระบวนการทางปัญญาและการตัดสินใจของมนุษย์ แต่ไม่มีการแทรกแซงโดยตรงจากมนุษย์

มนุษย์มีความสามารถในการเรียนรู้จากประสบการณ์ การเรียนรู้ของเครื่องจักร (Machine Learning) เป็นการประยุกต์ใช้ AI ที่เลียนแบบความสามารถนี้และทำให้เครื่องจักรและซอฟต์แวร์สามารถเรียนรู้จากประสบการณ์ได้ สำหรับความยุติธรรมทางอาญา สิ่งที่มีความสำคัญคือการจดจำรูปแบบ (pattern) มนุษย์มีความสามารถในการจดจำรูปแบบได้อย่างมีประสิทธิภาพ และผ่านประสบการณ์ เราเรียนรู้ที่จะแยกแยะวัตถุ ผู้คน อารมณ์ที่ซับซ้อน ข้อมูล และสภาพแวดล้อมต่าง ๆ ในชีวิตประจำวัน ซึ่ง AI มุ่งมั่นที่จะเลียนแบบความสามารถนี้ของมนุษย์ ตัวอย่างเช่น อัลกอริธึมที่เรียนรู้ด้วยตนเองใช้ชุดข้อมูลเพื่อทำความเข้าใจวิธีการระบุตัวบุคคลจากรูปภาพของพวกเขา ทำงานที่ซับซ้อนในด้านคอมพิวเตอร์และหุ่นยนต์ เข้าใจพฤติกรรมการซื้อและรูปแบบออนไลน์ ตรวจจับสภาวะทางการแพทย์จากการสแกนรังสีที่ซับซ้อน และทำนายการเคลื่อนไหวของตลาดหุ้น เป็นต้น

เทคโนโลยีกับความยุติธรรมทางอาญาและความปลอดภัยสาธารณะ

ปัจจุบันมีการศึกษาวิจัยเพื่อใช้ AI สำหรับความปลอดภัยสาธารณะ (public safety) หนึ่งในตัวอย่างคือการใช้ AI จดจำใบหน้า (facial recognition) ทั้งในภาครัฐและเอกชน นักวิเคราะห์ข้อมูลข่าวกรองมักพึ่งพาภาพใบหน้าเพื่อช่วยยืนยันตัวตนและสถานที่ของบุคคล การตรวจสอบภาพและวิดีโอที่มีปริมาณมากนั้นเป็นงานที่ละเอียดซับซ้อนและใช้เวลามากและ ซึ่งมนุษย์อาจเกิดข้อผิดพลาดเนื่องจากความเหนื่อยล้าและปัจจัยอื่นๆ ได้ ต่างกับเครื่องจักร

กระทรวงคมนาคมของสหรัฐอเมริกาก็กำลังมองหาวิธีเพิ่มความปลอดภัยสาธารณะโดยการวิจัย พัฒนา และทดสอบการตรวจจับอุบัติเหตุจราจรโดยอัตโนมัติจากวิดีโอ เพื่อช่วยรักษาการจราจรที่ปลอดภัยและมีประสิทธิภาพในหลากหลายสถานที่และสภาพอากาศ แสง และสภาพการจราจรต่าง ๆ นอกจากนี้ อัลกอริธึม AI กำลังถูกใช้งานในวงการแพทย์เพื่อแปลภาพรังสีวิทยา ซึ่งอาจมีบทบาทสำคัญต่อความยุติธรรมทางอาญาเมื่อต้องทำการตรวจสอบทางการแพทย์เพื่อพิจารณาสาเหตุและลักษณะการเสียชีวิต AI ยังถูกนำมาศึกษาวิจัยในหลายสาขาของนิติวิทยาศาสตร์ ซึ่งรวมถึงการวิเคราะห์ DNA

นอกจากนี้ AI กำลังเป็นเทคโนโลยีสำคัญในการตรวจจับการฉ้อโกง บริษัทอินเทอร์เน็ตอย่าง PayPal ใช้ข้อมูลจำนวนมากเพื่อฝึกอัลกอริธึมให้ตรวจจับการฉ้อโกงอย่างต่อเนื่อง เพื่อคาดการร์และตรวจจับรูปแบบที่ผิดปกติ พร้อมทั้งเรียนรู้ที่จะจดจำรูปแบบอาชญากรรมใหม่ ๆ

เทคโนโลยีกับกระบวนการทางกฎหมายและการเข้าถึงความยุติธรรม

หนึ่งในประโยชน์สำคัญของเทคโนโลยีต่อภาคกฎหมายคือการเพิ่มประสิทธิภาพ กระบวนการทางกฎหมายมักซับซ้อนและใช้เวลามาก เนื่องจากเอกสารจำนวนมากและกระบวนการซับซ้อน เครื่องมือที่ขับเคลื่อนด้วย AI สามารถทำงานที่ต้องทำเป็นปกติ เช่นการทบทวนเอกสาร การวิจัยกฎหมาย และการจัดการคดีได้โดยอัตโนมัติ ตัวอย่างเช่น Natural Language Processing (NLP) หรือเทคโนโลยีประมวลผลภาษาธรรมชาติ ที่สามารถวิเคราะห์เอกสารทางกฎหมายอย่างรวดเร็วและดึงข้อมูลสำคัญออกมา ลดเวลาที่ต้องใช้ในการทำงานเหล่านี้อย่างมาก

นอกจากนี้ AI ยังสามารถเพิ่มการเข้าถึงความยุติธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับประชากรที่ด้อยโอกาสหรือกลุ่มเปราะบาง แชทบอทและผู้ช่วยเสมือนที่ขับเคลื่อนด้วย AI สามารถให้คำแนะนำและข้อมูลทางกฎหมายเบื้องต้น ช่วยให้บุคคลเข้าใจสิทธิของตนและดำเนินการตามกระบวนการทางกฎหมายได้ นี่เป็นประโยชน์อย่างมากในภูมิภาคที่มีการเข้าถึงบริการทางกฎหมายจำกัด เพื่อให้คนมากขึ้นได้รับความช่วยเหลือทางกฎหมายที่ทันเวลาและแม่นยำ

เทคโนโลยีกับการวิเคราะห์แบบพยากรณ์และการตัดสินใจ

ความสามารถในการวิเคราะห์แบบพยากรณ์ (predictive analytics ) ของ AI มีศักยภาพสำคัญในการตัดสินทางกฎหมาย โดยการวิเคราะห์ข้อมูลคดีย้อนหลัง AI สามารถระบุรูปแบบและทำนายผลลัพธ์ของคดีปัจจุบันได้ ซึ่งจะช่วยผู้พิพากษาและทนายในการตัดสินใจ ซึ่งอาจนำไปสู่การตัดสินที่สม่ำเสมอและยุติธรรมมากขึ้น ตัวอย่างเช่น เครื่องมือ AI สามารถทำนายอัตราการกระทำผิดซ้ำ ซึ่งช่วยในการตัดสินใจให้ประกันตัวและการตัดสินโทษโดยให้ข้อมูลเชิงลึกที่ใช้ข้อมูลเป็นพื้นฐานเกี่ยวกับความเป็นไปได้ในการกระทำผิดซ้ำ

ตัวอย่างในสหรัฐอเมริกา ระบบ COMPAS (Correctional Offender Management Profiling for Alternative Sanctions) ถูกใช้เพื่อประเมินความเสี่ยงในการกระทำผิดซ้ำ อย่างไรก็ตาม ยังมีข้อวิจารณ์ว่าระบบดังกล่าวอาจมีอคติทางเชื้อชาติ โดยงานวิจัยแสดงให้เห็นว่า COMPAS อาจประเมินความเสี่ยงในการ กระทำผิดซ้ำของจำเลยผิวดำเกินจริงเมื่อเทียบกับจำเลยผิวขาว ซึ่งชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการจัดการกับอคติในระบบ AI

ในอีกตัวอย่างหนึ่ง ระบบ JADES (Judicial Analytics and Decision Support) ที่ใช้ในประเทศจีนใช้ เป็น AI เพื่อทำนายผลลัพธ์ของคดีและแนะนำการตัดสินโทษตามฐานข้อมูลขนาดใหญ่ของคดีก่อนหน้า ระบบนี้มุ่งเน้นการมาตรฐานการตัดสินและลดความแตกต่าง รายงานเบื้องต้นพบว่า JADES มีส่วนช่วยให้การตัดสินโทษมีความสม่ำเสมอมากขึ้นและปรับปรุงประสิทธิภาพการตัดสินคดี

ความท้าทายและประเด็นด้านจริยธรรม

การนำเทคโนโลยีและ AI เข้ามาใช้กับกระบวนการยุติธรรมก่อให้เกิดความกังวลทางจริยธรรมและกฎหมายหลายประการ หนึ่งในประเด็นหลักคือความเป็นไปได้ที่จะเกิดอคติ ระบบ AI ที่ประมวลผลจากข้อมูลที่อาจมีอคติสามารถนำไปสู่การเลือกปฏิบัติโดยไม่ตั้งใจ ตัวอย่างเช่น อัลกอริธึม AI ที่ใช้พยากรณ์อาชญากรรมถูกวิจารณ์ว่ามุ่งเป้าไปที่ชนกลุ่มน้อยอย่างไม่เป็นธรรม ซึ่งสะท้อนและขยายอคติทางสังคมที่มีอยู่ยิ่งขึ้นไปอีก

ดังนั้น เพื่อแก้ไขปัญหาเหล่านี้จึงจำเป็นต้องมีกฎระเบียบและแนวทางปฏิบัติทางจริยธรรม (ethical guidelines and regulatory frameworks) ที่เข้มงวดในการใช้ AI ในบริบททางกฎหมาย ความโปร่งใสในกระบวนการตัดสินใจของ AI เป็นสิ่งสำคัญ เพื่อให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียเข้าใจว่าการตัดสินใจเกิดขึ้นอย่างไรและสามารถท้าทายได้หากจำเป็น นอกจากนี้ควรเน้นการพัฒนาชุดข้อมูลที่ไม่มีอคติและผสานมุมมองที่หลากหลายในการออกแบบระบบ AI

อนาคตของเทคโนโลยีในระบบกฎหมายและกระบวนการยุติธรรม

บทบาทของ AI ในระบบกฎหมายมีแนวโน้มที่จะขยายตัวจากการพัฒนาเทคโนโลยีอย่างต่อเนื่อง ความร่วมมือระหว่างบริษัทเทคโนโลยี ผู้เชี่ยวชาญทางกฎหมาย และผู้กำหนดนโยบายจะเป็นสิ่งสำคัญในการใช้ประโยชน์จากศักยภาพของ AI พร้อมไปกับการป้องกันจากความเสี่ยงต่างๆ ด้วย ไม่ว่าจะเป็นการวิจัยอย่างต่อเนื่องในการปรับปรุงอัลกอริธึม AI การจัดการอคติ และการทำให้มั่นใจว่าแอปพลิเคชัน AI สอดคล้องกับหลักการทางกฎหมายพื้นฐานและสิทธิมนุษยชน

ศักยภาพของ AI ในการเปลี่ยนแปลงระบบยุติธรรมมีมากมาย ทั้งช่วยขับเคลื่อนงานที่ทำเป็นประจำให้เป็นไปโดยอัตโนมัติ การให้ข้อมูลเชิงลึกที่ขับเคลื่อนด้วยข้อมูล และการส่งเสริมการเข้าถึงบริการทางกฎหมาย AI สามารถมีส่วนช่วยให้ระบบกฎหมายมีประสิทธิภาพ ยุติธรรม และเข้าถึงได้มากขึ้น อย่างไรก็ตาม ศักยภาพเช่นนี้ต้องการการปรับสมดุลระหว่างนวัตกรรมและความรับผิดชอบทางจริยธรรม จำเป็นต้องมีความโปร่งใส ความรับผิดชอบ และการมีส่วนร่วมเพื่อให้แน่ใจว่า AI สามารถให้บริการเพื่อส่งเสริมความยุติธรรมและหลักนิติธรรมได้อย่างแท้จริง

เทคโนโลยีมีศักยภาพอย่างมหาศาลในการนำมาใช้เพื่อประโยชน์ทางสังคมและการบรรลุเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) แม้การนำมาใช้จะช่วยแก้ไขปัญหาของสังคมในหลายมิติ รวมถึงความยุติธรรม แต่การใช้งานเทคโนโลยีก็ทำให้เกิดความกังวลเกี่ยวกับการละเมิดสิทธิมนุษยชน เช่น สิทธิในการแสดงความคิดเห็นอย่างเสรี สิทธิในความเป็นส่วนตัว การคุ้มครองข้อมูล และการไม่เลือกปฏิบัติ เทคโนโลยีที่ใช้ AI มอบโอกาสที่สำคัญ แต่จำเป็นต้องนำมาใช้อย่างระมัดระวังและต้องพัฒนาเทคโนโลยีเหล่านั้นให้ก้าวไปพร้อมกับการเคารพต่อบรรทัดฐาน จริยธรรม และสิทธิมนุษยชน เพื่อเป็นส่วนสำคัญในการส่งเสริมการพัฒนาที่ยั่งยืนในอนาคต ที่ทำให้เราสามารถใช้ AI เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการให้บริการยุติธรรมในขณะที่ยังคงรักษาคุณค่าหลักของความยุติธรรมและความเท่าเทียมที่เป็นฐานของหลักนิติธรรม และนำไปสู้สังคมที่ยุติธรรมและเท่าเทียมมากขึ้น 

สถาบัน TIJ เอง ก็มีบทบาทสำคัญในการเป็นผู้นำในการผนวกเทคโนโลยีกับหลักนิติธรรมในเวทีต่างๆ ส่งเสริมความยุติธรรมและหลักนิติธรรมผ่านนวัตกรรมและการเผยแพร่ความรู้ ตัวอย่างเช่น โครงการ chatbot ต่างๆ ที่นำมาช่วยกลุ่มที่มีความเปราะบางทางสังคมได้เข้าถึงความยุติธรรมและได้รับการคุ้มครองอย่างทันถ่วงที และมีการพัฒนาการศึกษาวิจัยเพื่อเผยแพร่องค์ความรู้ที่เป็นประโยชน์ สนับสนุนความร่วมมือของหลากหลายภาคส่วน มาร่วมกันทำงานเพื่อยกระดับความยุติธรรมต่อไป

#artificialintelligence #AI #technology #justice #criminaljustice #SDGs

อ้างอิง: 

Christopher Rigano (2018) Using Artificial Intelligence to Address Criminal Justice Needs
https://nij.ojp.gov/topics/articles/using-artificial-intelligence-address-criminal-justice-needs   

AI and the Rule of Law: Capacity Building for Judicial Systems
https://www.unesco.org/en/artificial-intelligence/rule-law/mooc-judges  

Eckard Schindler (2024) Judicial systems are turning to AI to help manage vast quantities of data and expedite case resolution
https://www.ibm.com/blog/judicial-systems-are-turning-to-ai-to-help-manage-its-vast-quantities-of-data-and-expedite-case-resolution/  

Judicial Integrity Network ASEAN (2021) Emerging Technologies and Judicial Integrity in ASEAN
https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-03/UNDP-RBAP-Emerging-Technologies-and-Judicial-Integrity-in-ASEAN-2021.pdf  

Alita Sharon (2019) How Thailand is using open data and AI in its justice system
https://opengovasia.com/2019/01/02/how-thailand-is-using-open-data-and-ai-in-its-justice-system/  

TIJ Addressed Transparency Embracing Open Data and AI for Participatory Justice (2018)
https://www.tijthailand.org/en/highlight/detail/detail/7  

The Impact of AI on the Legal Sector
https://thailawonline.com/ai-on-the-legal-sector/ 

https://www.americanbar.org/groups/leadership/office_of_the_president/artificial-intelligence/access-to-justice/ 

https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/justice