นายมณเฑียร บุญตัน เกิดเมื่อวันที่ 2 พฤษภาคม พุทธศักราช 2508 ที่บ้านน้ำชำ อำเภอสูงเม่น จังหวัดแพร่ ซึ่งท่านพิการทางสายตามาตั้งแต่กำเนิด เป็นบุตรคนที่ 2 ของนายลำ บุญตัน และนางลำใย บุญตัน มีพี่น้องร่วมบิดามารดา จำนวน 2 คน คือ 

1. นางศรีเวียง ชุ่มปัน

2. นายมณเฑียร บุญตัน (ถึงแก่อนิจกรรม)

ด้านการศึกษา นายมณเฑียร บุญตัน ได้เข้ารับการศึกษาที่โรงเรียนสอนคนตาบอดภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่ ต่อมาเข้าศึกษาที่โรงเรียนมงฟอร์ตวิทยาลัย และได้สำเร็จการศึกษาจากคณะมนุษยศาสตร์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ จากนั้นได้รับทุนการศึกษาไปศึกษาต่อด้านศิลปศาสตร์การดนตรี ที่มหาวิทยาลัยเซนต์โอลาฟ และจบการศึกษาระดับปริญญาโทจากมหาวิทยาลัยมินนิโซตา รัฐมินนิโซตา  สหรัฐอเมริกา ในปี 2536 ได้รับปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (สังคมศาสตร์) จากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ในปี 2558

ชีวิตครอบครัว ได้สมรสกับ คุณยูมิ ชิราอิชิ ชาวญี่ปุ่น ซึ่งได้พบรักกันตั้งแต่สมัยเรียนที่สหรัฐอเมริกา และได้เข้าสู่พิธีมงคสมรสกันเมื่อ พ.ศ.2540 ปัจจุบันคุณยูมิ เป็นเจ้าหน้าที่ประจำสถานเอกอัครราชทูตญี่ปุ่นประจำประเทศไทย มีธิดาร่วมกัน จำนวน 1 คน คือ นางสาวยุคนธร บุญตัน สำเร็จการศึกษาจากคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยโตเกียว ปัจจุบันทำงานอยู่ที่สถาบันการเงิน ณ กรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น

การทำงาน นายมณเฑียร บุญตัน ได้เริ่มทำงานรับราชการเป็นอาจารย์ประจำวิทยาลัยราชสุดา มหาวิทยาลัยมหิดลเมื่อปี พ.ศ.2536-2545 และดำรงตำแหน่งสุดท้ายเป็นรองคณบดี 

ต่อมาได้รับเลือกตั้งเป็นนายกสมาคมคนตาบอดแห่งประเทศไทย ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2547, 2551 และ 2554  ทำงานด้านการช่วยเหลือและผลักดันสิทธิและสวัสดิการที่เกี่ยวข้องกับคนพิการ 

เป็น กรรมการและเลขาธิการมูลนิธิคนตาบอดไทย เป็นผู้ก่อตั้ง และเลขาธิการโครงการเดซีสากล แห่งประเทศไทย(หนังสือเสียง นวัตกรรมเพื่อผู้พิการทางสายตา) เป็นผู้ร่วมก่อตั้งโรงเรียนสอนคนตาบอดสันติจินตนา จังหวัดแพร่ 

เป็น สมาชิกวุฒิสภาจากการสรรหาวาระปีพุทธศักราช  2550 ท่านนับได้ว่าเป็นวุฒิสมาชิกคนแรกของไทยที่เป็นผู้พิการมาตั้งแต่กำเนิด  

เป็นสมาชิกสภานิติบัญญัติแห่งชาติ  เมื่อปีพุทธศักราช  2557

เป็นสมาชิกวุฒิสภา เมื่อปีพุทธศักราช 2562  โดยเป็นประธานคณะอนุกรรมมาธิการกิจการคนพิการ ในคณะกรรมาธิการการพัฒนาสังคม และกิจการเด็ก เยาวชน สตรี ผู้สูงอายุ คนพิการและผู้ด้อยโอกาส และรองประธานคณะกรรมาธิการสิทธิมนุษยชน สิทธิเสรีภาพและการคุ้มครองผู้บริโภค วุฒิสภา ตราบจนวาระสุดท้ายของชีวิต

ในระดับสากล ท่านเป็นผู้แทนคนพิการคนแรกในประเทศไทย และคนแรกในอาเซียนที่ได้รับการเลือกตั้งให้เป็น คณะกรรมการว่าด้วยสิทธิคนพิการแห่งสหประชาชาติ (UN-Committee Convention on the Rights of  Persons with Disabilities-CRPD) 2 วาระ คือในปี ค.ศ. 2013 - 2016 หรือ พ.ศ. 2556 – 2559 และต่อมาในปี ค.ศ. 2017 - 2020 หรือ พ.ศ. 2560 - 2563

ท่านได้รับคัดเลือกเป็นนักศึกษาเก่าดีเด่นมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ สาขาพัฒนาคุณภาพชีวิต ในปีพุทธศักราช 2551 และได้รับคัดเลือกเป็นนักศึกษาเก่าดีเด่นมหาวิทยาลัยเซนต์โอลาฟ ปีพุทธศักราช 2560 (ค.ศ. 2017) ได้รับฉายาคนดีศรีสภา  เมื่อปีพุทธศักราช 2551  จากสื่อมวลชนประจำรัฐสภา  และนอกจากนี้ ยังได้รับเกียรติบัตรเพื่อยกย่องเชิดชูเกียรติท่าน ในฐานะบุคคลที่เป็นผู้เชื่อมสัมพันธไมตรี และทำคุณประโยชน์ระหว่างประเทศไทยกับประเทศญี่ปุ่น โดยกระทรวงการต่างประเทศญี่ปุ่น ในปีพุทธศักราช 2563

จึงนับได้ว่าท่านได้สร้างคุณปการ คุณประโยชน์ต่อประเทศชาติและสังคมนับเป็นเอนกอนันต์

เครื่องราชอิสริยาภรณ์  เนื่องจากการปฏิบัติหน้าที่ด้วยความเสียสละ ซื่อสัตย์สุจริต ขยันหมั่นเพียรกล้าหาญอดทน  อุทิศตนในการทำหน้าที่อย่างเต็มกำลังความสามารถ และทำคุณประโยชน์ให้กับประเทศชาติโดยรวมตลอดมา   นายมณเฑียร บุญตัน  จึงได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์มาโดยลำดับ  โดยชั้นสูงสุดที่ท่านได้รับพระราชทาน คือ เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก  ชั้นสูงสุด  มหาปรมาภรณ์ช้างเผือก  และเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นสูงสุดมหาวชิรมงกุฎ 

วาระสุดท้ายของชีวิต  ชีวิตและร่างกายที่ผ่านการทำงานมาตลอดชีวิตของ นายมณเฑียร บุญตัน ได้เอื้อเฟื้อสิ่งดีมีคุณค่ามาไม่ขาดสาย ก็มาถึงวาระสุดท้ายตามกฎแห่งธรรมชาติ คือ เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป

ในวาระสุดท้าย ท่านได้ถึงแก่อนิจกรรมจากคนที่ท่านรักและคนที่รักท่านไปด้วยอาการอันสงบ เนื่องจากภาวะหัวใจวายเฉียบพลัน  เมื่อวันเสาร์ที่ 2  มีนาคม  พุทธศักราช 2567  เวลา 8 นาฬิกา ที่บ้านกรุงเทพมหานคร  ท่ามกลางความเศร้าโศก เสียใจอาลัยรักของภริยา  ธิดา  มารดา พี่น้อง  และญาติมิตร  สิริอายุ 58 ปี  10 เดือน