* Bu dastan ilə bağlı professor Əsgər Qədimovun araşdırması (“Çağdaş Naxçıvan aşıqları” kitabının 2-ci cildi, səhifə 339-347) >>

* Bu dastan ilk dəfə aşağıdakı kitabda çap olunmuşdur:

“DƏRƏLƏYƏZ FOLKLORU”, 8-ci cild, səhifə 336-342 (331-337) - (Həsən Mirzə, Bakı, "Elm", 2006, 768 səh. ISBN 5-8066-1712-2) KİTABA BAX >>

* Qeyd edək ki, “Cəfər və Fətullah” dastanının düzüb-qoşan və hazırlayanı dastan iştirakçılarından biri sayılan Sərraf Qasımın özü olmuşdur. Sərraf Qasım bu dastanı yazdıqdan sonra onu müəyyən aşıqlara paylamış və dastan digər aşıqların dilindən səslənməyə başlamışdır. Buna görə də bu dastanı digər aşıqların şəxsi arxivində görən bəzi tədqiqatçılar, səhvən bu dastanın həmin aşıqlar tərəfindən hazırlandığı qənaətinə gəlmiş və dastanın əslində Sərraf Qasım tərəfindən hazırlanması barədə məlumatsız olmuşlar.

CƏFƏR VƏ FƏTULLAH DASTANI

Sizə haradan xəbər verim, Naxçıvandan. Naxçıvanın toy məclislərini bəzəyən Aşıq Cəfər və onun şagirdlərindən. Aşıq Cəfər Ələsgərdən dərs almış ustad aşıqdır və Naxçıvan aşıqlarının ustadı sayılır. Aşıq Cəfərin Qərbi Azərbaycanın Çobankərə kəndindən olmağına baxmayaraq, Naxçıvanın Şıxmahmud kəndində yaşayır. Onun şagirdlərindən Aşıq Fətullah, Aşıq Abdulla, Aşıq Qulunu və başqalarını göstərə bilərik.

Aşıq Cəfər öz dəstəsi ilə birlikdə Şahbuz, Ordubad, Culfa, Noraşen (Şərur) rayonlarıda toylar keçirmişlər və bayram şənliklərində iştirak etmişlər. Onu da deyim ki, şagirdlər arasında yəni Fətullahla Abdullanın arasında münasibət pis idi. Bunlar yola getmirdilər. Çoxlu mübahisələri olurdu. Günlərin birində Şıxmahmud kəndində Fətullahla Abdulla sınaq məclisi təşkil etmək fikrinə düşürlər ki, bəlkə aralarında olan münasibət aydınlaşsın və həqiqətən kimin üstün olduğu bilinsin.

Bəli, məclis təşkil olunur, həmin məclisə Vayxır kəndindən ustad aşıq Ələkbər, ustad aşıq Əzim də dəvət edilir.

Eyni zamanda bu məclisə qonaqlar da dəvət edilmişdi. Noraşendən (Şərurdan) Bağır, Əlihüseyn, İskəndər, Şahbuzdan Əli, Qəşəm, Qışlaq kəndindən şair təbli Qasım, Heydər, Ordubaddan, Culfadan da qonaqlar var idi. Ətraf kəndlərdən də xeyli adam var idi. 

Lakin məclisdə olan adamların əksəriyyəti ağsaqallar idi. Onu da xatırladım ki, Ustad Cəfər həmin günlər Şıxmahmud kəndindən başqa yerə toya dəvət edildiyi üçün, kənddə yox idi. Bəli, məclis qızdı. iki şəyird Fətullah və Abdulla meydana girdilər.

Fətullah:

Ustadlar ustadı verib dərsimi,

Pür kamala dolub varam meydanda.

Etibar, sədaqət anasıyam mən,

Sənətim çiçəkdir, baram meydanda.

Abdulla:

Ustaddan almışam əzbərdir dərsim,

Durmuşam qarşında mənəm meydanda.

Sözlər tutarlıdır gözəldir səsim,

Sevilib yeyilən nakam meydanda.

Fətullah:

Dəryada üzdürür mövlam gəmimi,

Odur taraz edən gözəl bəmimi,

O, kökləyib sazda mənim simimi,

Məclislər bəzəyi yaram meydanda.

Abdulla:

Mən çağrıram dada yetəndir onu,

Şir kimi coşuram qızdırır qanı,

Polat donda möhkəm edibdir canı,

.......... ............. ............ ............ .

Fətullah:

Coşğun edib səsim ümmana bənzər,

Meydan mənimkidir, o, edir nəzər,

Qorxum yoxdur düşmən olsa da hazar,

Hazıram qırmağa saram meydanda.

Abdulla:

Söz deyərəm kəsər qılıncdan betər,

Sədan ərşə çıxıb göylərə yetər,

Məni vuran kəsə vuraram neştər,

Alaram qanımı, qanam meydanda.

Fətullah:

Rüstəmi Zal kimi, cəngi tutaram,

Kəmərdən yapışıb göyə ataram,

Cəh-cəh vurub səsdə səni ötərəm,

Dar ağacı məndə, daram meydanda.

Abdulla:

Cəngidir inanın, sazın meydanı,

Qılıncla nizədir sözün meydanı,

Çox olur gələni olmur qaydanı,

Yanaram, çətin ki, sənnən meydanda.

Fətullah:

İstəsən söz ilə vuruşum sənlə,

Sən də Fətullahla danışma kinlə,

Əldən allam sazı, eşit sən dinlə,

Ölüncə mən hazır varam meydanda.

Abdulla:

Abdulla sözləri deyir sərindən,

Kökləyib qoparram səni yerindən,

Xəbər verim qüvvə həm də girimdən,

Qaçmaram çətin ki, dönəm meydanda.

Abdulla ilə Fətullah deyişəndən sonra afərin, sağ ol sədaları bülənd oldu. Elə işin qızğın yerində, məclisin şirin yerində Ustad Cəfər gəlib çıxdı. Abdulla ilə Fətlullah sus durdular. Ustad dilləndi. Hə, eybi yoxdur. Mənsiz məclis keçirirsiniz, bu pis olmaz. Lakin elə edin ki, camaatın xoşu gəlsin. Bütün yerdə oturanlar Ustad Cəfərə bir ağızdan: “çox yaxşı oxuyurlar, sağ olun ustad” dedilər.

Belə olan əsnada Ustad Cəfər sazını köynəkdən çıxardıb, meydana girdi. Görək o, məclisə aid və oturan ağsaqqallar üçün nə cür söz oxudu, biz deyək, siz də dinləyin:

MÖVLAMDIR

Məclisə yığışan əhli möminlər,

Dünyanı yaradıb quran mövlamdır.

Bağlı qapıları açıq eyləyər,

Binalar ucaldıb, hörən mövlamdır.

Sözləri yazılıb onun Quranda,

Dərdə dərman vardır başda duranda,

Odur əlac edən qışda, boranda,

Dar günündə səni görən mövlamdır.

Qəzəbi tutanda budayıb vurur,

Həm yaradıb, həm də öldürüb qırır,

Yerini bilmirsən, harada durur,

Yaradandır, başda duran mövlamdır.

Əməl et sözünə, yolundan çıxma,

Dəhnəni möhkəmlət, heç vaxtı yıxma,

Dəryada qərq olub, ümmana aхmа,

Dənizdə gəmini buran mövlamdır.

Kərəmi coşanda qışı yaz eylər,

Sevinc verər, söhbət eylər, söz eylər,

Aşıq Cəfər sözü məclisə söylər,

Hər vaxt imdad yerim, çarəm, mövlamdır.

Ustad Cəfər oxuyub qurtarandan sonra Fətullaha və Abdullaya dedi ki, indi meydan sizindi. Gəlin görüm, nə edəcəksiniz.

Mən burada olmayanda oxuduğunuz camaatın xoşuna gəlib. İndi də oxuyun ustadınız sizə baxıb qiymət versin və sizin qüvvənizi görsün. Görək hansınız daha yaxşı bacarırsınız.

Fətullah:

Səni şikar edib tora salmışam,

Meydanda qənimi döyən mənəm, mən.

Sazı əldən alıb, üryan edərəm,

Allam canı, səni soyan mənəm, mən.

Abdulla:

Meydanında duran dağa bənzəyir,

Sərt yollarda səni qoyan mənəm, mən.

Qıy vurram uçarsan, hündür zirvədən,

Qarşında var, böyük qayan, mənəm, mən.

Fətullah:

Məqsədim budur ki, qanımı alam,

Səni paymal edib, zərbəni çalam,

And içirəm, sənə əzrayıl olam,

Əcəl körpüsündə, dayan, mənəm-mən.

Abdulla:

Meydanda durmuşam qalxan çək başa,

Tutarıq cəngini, biz qoşa-qoşa,

Ya mən yaşayaram, ya da sən yaşa,

Hay salaram, edən bəyan mənəm-mən.

Fətullah:

Mən səni qovaram köçərsən eldən,

Fətullaham, səni salaram dildən,

Canı qor edərəm, keçərsən yeldən,

Duraram yerimdə, sayan mənəm-mən.

Abdulla:

Sən qovarsan, mən də gedərəm eldən,

Yazıq, Abdullanı salma heç dildən,

Canımı qor etmə keçirmə yeldən,

Pasiban olaram, hayan mənəm-mən.

Bəli, Abdulla ilə Fətullah deyişəndən sonra məclisə sükut çökdü. Aşıq Cəfər dinməz-söyləməz şagirdlərə baxırdı. O dilləndi. Hə, demək dərdiniz var. Gərək elə bu məclisdə açaydınız. Fətullahın sözləri Abdullanı qılınc kimi kəsdi. O, susmuşdu. Bu deyişmə sübut etdi ki, .... .... ... ... ... ... ...

Ustad Cəfər üzünü məclisə tutub dedi ki, ay camaat, siz deyirsiniz Fətullah Abdullaya üstün gəldi, onda mən bir neçə bənd qıfılbənd deyəcəm. Əgər ki, bu şagirdlərin hansı onu açdısa, quvvəli odur. Belə şeylərinən aşıq qüvvəsi bilinməz. Usta Cəfər meydana düşdü və görək necə qıfılbənd dedi və sonrası necə oldu:

KİMDİR

Cavab verin Fətullah və Abdulla,

Taxtası nə oldu, dülgəri kimdir?

Neçə min mıxçanı vurdular ona,

Qarşıdakı sükan sərkəri kimdir?

Kim ölçdü metrlə planı cızdı,

Bəs kim haqq-hesabı dəftərə yazdı,

Yükü nədən oldu, dəryada üzdü,

De, onun dövrəsi pərgarı kimdir?

Qərq olub, kainat ümmana batdı,

Cismi canlıları gəmiyə atdı,

Köməyi kim oldu, kim dada çatdı

Onun işıq ayı, ilkəni kimdir?

Yalvaran kim oldu, kim getdi ərzə,

Kim sözə baxmadı, o aldı cəza,

Yerləri titrətdi gətirdi lərzə,

Ərşin, kürşün dayaq ləngəri kimdir?

Məqsəd nə olmuşdu, dünya qərq oldu,

Canlılar qırılıb, hamısı soldu,

Kim idi evində salamat qaldı,

Onun da dayağı, səngəri kimdir?

Haraya baş aldı, dayandı durdu,

Ömürlük məskəndir, həm də ki yurdu,

Cilovun bağlayıb bərk yerə vurdu,

Cəfər, onun dayaq lövbəri kimdir?

Fətullahla Abdulla yerlərində donmuşdular, ustalarının sözünün qabağını deyə bilmədilər. Camahat da narahat idi. Ustad Cəfər dilləndi və dedi ki, aşıqlıq asan deyil, gərək belə meydanlardan çıxmağı bacarasan. Madam ki, sözün qabağını deyə bilmədiniz, eybi yoxdur. Bura öz məclisimizdi. Başqa yerdə belə olsa çox pisdir. Həm sizə və həm də mənə. Deməli bu sınaq müəyyən etdi ki, hər ikiniz eyni qüvvədə olan aşıqsınız. Əgər ki, biriniz üstün olsaydınız, onda bağlamanı açardınız. Şagirdlər donmuşdular. Nə isə, handan-hana dillənib öz ustadlarından üzr istədilər. Görək meydandan onlar hansı sözlərinən özlərini təmizliyə çıxarmağa çalışırlar, biz deyək, sizi də həmişə təmizliyə və duruluğa çıxasınız.

Fətııllah:

Sən bağışla bizi ustad.

Xar olmuşuq biz qarşında.

Artıqdır hörmətin candan,

Öldür bizi öz qarşında.

Abdulla:

Cavabın vermədik sənin,

Taqsırkarıq biz qarşında.

Əfv et bizi qoy yaşayaq,

Heç çalmarıq saz qarşında.

Fətııllah:

Zəhmətini eylə halal,

Heç qurmadıq bizdə cəlal,

Bizi tutdu möhnət, məlal,

Can veririk düz qarşında.

Abdulla:

Qıfıllı qalıbdır sandıq,

Oabaq-qarşı biz də donduq,

Ürəkdən od tutub yandıq,

Yandır bizi köz qarşında.

Fətııllah:

Qurtarıb sözümüz yoxdur,

Dərd-qəmimiz, bilin çoxdur,

Fətullaha dəyən oxdur,

Sən taqsırı yaz qarşında.

Abdulla:

Öldürürsən öldür bizi,

Abdullanın budur sözü,

Qaldırırsan qaldır bizi,

Sən taqsırı poz qarşında.

Ustad Cəfər və məclis əhli hamı şagirdləri bağışladı. Onlar da söz verdilər ki, bir daha belə olmayacaqlar və yaxşı oxuyacaqlarına söz verdilər. Bildirdilər ki, hər ikisi yəni Abdulla və Fətullah mehriban olacaqlar.

Bundan sonra Ustad Cəfər üzünü məclisə dəvət edilmiş Vayxır kəndindən gələn usta aşıq Ələkbərə və Payız kəndindən gələn usta aşıq Əzimə tutaraq dedi ki, bizdən inciyərsiniz ki, bizi oxutmadılar. Xahiş edirik siz də meydanda bir neçə qatar oxuyasınız.

Aşıq Ələkbərlə Əzim ayağa qalxıb divani üstə görək necə oxudular və məclis əhli necə dinlədi.

Aşıq Ələkbər:

Aləmi cənnət edibdir,

Tabe olaq biz rizvana.

O, pünhandan baxır bizə,

Biz tez inanaq Qurana.

Özü birdi, adı min bir,

Odur sirri kainat.

O da səni atar közə,

İnan başda durana.

Aşıq Əzim:

Gözə işıq o veribdir,

Sözə veribdir dili,

On iki ayı xəlq edib,

Bizə veribdir ili.

Hər şey bizə ətirlidir,

Tikandır qızıl gülü də,

Qüdrətdən o, xəlq edib,

Bizə veribdir gülü.

Aşıq Ələkbər:

Nahaqdan qaçıb yorulma,

Nə yazıbsa o, olacaq.

Verən odur, alan odur,

İstəsə o solduracaq.

Qəbr evində o, qaldırar,

Dirildər Ələkbəri

Sorğu-sual edən odur,

O bağışlar Ələkbəri.

Aşıq Əzim:

Həm öldürür, həm sağaldır,

Odur hamını ağladan.

Yaşayışda hava sudur

Odur, sinəmi dağladan.

Kainatı sökən odur,

Əzim qorxmayır canından,

Qüvvəli od, külək, sudur,

Bəla versə keç qanından.

Məclisdəki ağsaqqallar və aşıqlar hamı razı oldu, ustadlara təşəkkür etdilər.

Bundan sonra Ustad Cəfər üzünü Cavan Quluya sarı tutaraq dedi ki, ay oğul, sən də gəl sazını götür gir meydana. Belə meydanda oxumağın da sənə çox köməkliyi olar. Cavan oğlansan, gələcəyin var. Bəli, cavan aşıq Qulu sazı sinəsində meydana düşdü və görək necə dedi, necə dinlədilər.

Başına döndüyüm qədiri-mövlam,

Qol, qanat ver mənə, sazla meydanda.

Coşğundur kərəmin, mən sənə qurban,

Kömək ol, sən məni nazla meydanda.

Pənah ol, məclisdə, qəlbimi sıxma,

Yalvarıram sənə, mənə kəm baxma,

Ürəkdə saxlaram, gəl məni yıxma,

Kömək ol, sən məni gözlə meydanda.

Ustadlar yanında pənahım sənsən,

Dərdə qəmə düşsəm həm ahım sənsən,

Hamıdan ucada həm şahım sənsən,

Yandırma sən məni gözlə meydanda.

Əlimə saz alıb düşmüşəm izə,

Şahi sultanımsan vurma sən nizə,

Sən Qulunu möhtac etmə heç sözə,

Nəğmələr qoşaram, sözlə meydanda.

Cavan aşıq Qulunun oxumağı hamının xoşuna gəldi və əhsən dedilər.

Bundan sonra ustad Aşıq Ələkbər yenə icazə aldı - sazını köynəkdən çıxardıb meydana düşdü.

Məclisdə oturan mömin qardaşlar,

Zamına verirəm Allaha sizi.

Sözünüz ürəkdən haqqı söyləsin,

Mən sirdaş edirəm vallaha sizi.

Yaxşılıq eyləyin, siz alın, satın,

Şəfa verər sizə ənıbiya, xatun,

Meydana girəndə əməkdən tutun,

Mən tapşrram bismiillaha sizi.

Bu dünya işləri fanidir, fani,

Neçə canlar getdi, siz deyin hanı,

Ələkbər də deyir Allahı tanı,

Tapşırıram Qül-huvəllaha sizi.

Oturanlar Aşıq Ələkbərin bu sözlərinə çox yaxşı qiymət verdilər və bu məclisin gedişinə uyğun söz olduğunu təsdiq etdilər.

Aşıq Ələkbər də öz minnətdarlığını bildirib, sakit-sakit gedib oturdu yerində. Məclis çox qızışdı, aşıqlar çox oxudu. Nəhayət axırda Aşıq Cəfər Fətullaha bildirdi ki, müxəmməs üstə bir söz oxusun.

Fətullah ustadının sözünü eşitcək quş kimi meydana atıldı və başladı:

Məclisimiz başa çatır

Çaldılar sazı şirin

Mən xoşbəxtəm şəkər qatır

Çəkirlər nazı şirin.

Pislərin seçib atır,

Çoxu həm azı şirin

Oələm mürəkkəbə batır

Kağızda yazı şirin

O, kəlməni deyib satır

Ağızda sözü şirin.

Var olub, böyük yeri,

Qəleyi xeybər alındı.

Dar olub böyük yeri

Boğulub tora salındı.

Qar olub onun yeri,

Başından qılınc çalındı.

Qor olub onun yeri,

Alova yanıb qalandı.

Kəmərindən Əli tutur,

Qaradır gözü şirin.

Bağban olub, bağ salanda,

Barı olsa yaxşıdır.

Eli dolanıb alanda.

Varı olsa yaxşıdır.

Qabağa süfrə salanda,

Narı olsa yaxşıdır.

Ələkbər, Əzim çalanda,

Saz, həm tarı yaxşıdır.

Qulaq asaq, sən gəl otur,

Güldürər üzü şirin.

Düşməni vurun ölsün,

Azadlıq görək özümüz.

Cəfərin üzü gülsün,

Binanı hörək özümüz.

Abdulla bura gəlsin,

Həm dövrən sürək özümüz.

Qulu qoy sözümü bilsin.

Məclisi quraq özümüz,

Fətullaha sən gəl yetir,

Güclüdür gözü şirin.

Bəli aşıq Fətullahın bu oxumağı hamını razı saldı. Məclisin axırında Aşağı Qışlaq kəndindən gələn şair təbli Qasım (Sərraf Qasım) üzr istədi və ustad aşıqlar haqqında yazdığı öz şerini oxudu.

Ustadlar ustadı Cəfəri tanı,

Ələsgər şagirdi yadigar odur.

Fətullah, Abdulla onun barıdır,

Könüllərdə yaşar, mehriyar odur.

Ələsgər şagirdi yadigar odur.

Ələkbərlə Əzim, sırada Qulu,

İşıqlıdır bunun gələcək yolu,

Sənətkarla dolub sağı, həm solu,

Heç görünməz gözə sehriyar odur.

Ələsgər şagirdi yadigar odur.

Böyük sənətkarlar eldə dolanır,

Əbədi yaşayır, dildə dolanır,

Səsləri gurlayıb zildə dolanır,

Tacir kimi gəzən sövdəgar odur.

Ələsgər şagirdi yadigar odur.

Onlar bilirlər ki, sənətkar yaşar,

Həmişə solmazdır, bil əfkar yaşar,

Meyvəsi bol olar, qaynayıb daşar

Çiçəyi çox olan bağda bar odur.

Ələsgər şagirdi yadigar odur.

Ulular ulusu, əziz sənətkar,

Sizinlə görüşüm qalsın yadigar,

Qışlaqlı Qasımam, mənim də çox var,

Əriməz heç vaxtı, dağda qar odur.

Ələsgər şagirdi yadigar odur.

Gənc şair Qasımın da bu şeri çox xoşa gəldi. Bununla məclis qurtardı. Məclis Ustad Cəfərə və onun şəyirdlərinə yüksək qiymət verdi və onlara təşəkkür etdi.