De waarheid is een belangrijk concept binnen ons geestelijk functioneren. We zijn er altijd naar op zoek en als we haar gevonden menen te hebben is/wordt dat onze mening of overtuiging. We baseren er ons handelen op, zoals een dokter of een automonteur eerst een diagnose stelt en aan de hand van die diagnose beslist welke werkzaamheden er moeten worden uitgevoerd aan de auto of welke behandeling er gestart moet worden bij de patiënt. Hoe meer kennis over auto”s, het menselijk lichaam of ziektebeelden iemand heeft, hoe groter de kans op een waarheidsgetrouwe diagnose is en daarmee: hoe effectiever het handelen of de behandeling zal zijn voor het oplossen van de ontstane problemen met de auto of met die van de zieke patiënt zal zijn. Het vinden van de waarheid helpt ons dus enorm vooruit bij het bereiken van wat we willen bereiken (wat we verlangen) middels het handelen en dat maakt dat ‘de waarheid’ zo gewenst is in het dagelijkse denken/leven.
We denken echter over vele dingen na, waarbij we constant diagnoses moeten stellen en/of aannames moeten doen om tot de achterliggende waarheid te kunnen komen. Daarbij hebben we uiteraard niet overal evenveel kennis over of verstand van, waardoor we gemakkelijk verkeerde aannames kunnen doen en daaruit de verkeerde conclusies trekken, waardoor onze interpretatie van de situatie niet waarheidsgetrouw meer is, hetgeen tot merkwaardige dwalingen in het denken kan leiden, waarmee je enkel maar verder van de waarheid afdwaalt i.p.v. er dichterbij te komen. Gebrek aan ware kennis kan gemakkelijk leiden tot wat het Dunnng-Kruger-effect wordt genoemd, waarbij het gebrek aan kennis juist leidt tot overmoed, in de vorm van een illusie waarin men alles al denkt te weten over het onderwerp en er daarom veel verstand van te hebben, terwijl dat in werkelijkheid allerminst het geval is. Dit realiseert men zich pas wanneer men zich serieus in het onderwerp begint te verdiepen, waardoor men er achter komt dat het allemaal tóch wel wat ingewikkelder ligt dan men aanvankelijk dacht en daardoor ook bescheidener wordt in het denken of claimen ergens veel verstand van te hebben.
Hoe gecompliceerder het onderwerp, hoe makkelijker men verkeerde aannames doet, en al helemaal wanneer je ook nog eens over weinig (ware) kennis beschikt met betrekking tot dit onderwerp uiteraard. Een automonteur of een arts wordt daarvoor afgestraft omdat het probleem met de auto of van de patiënt maar niet opgelost wordt en dus blijft voortbestaan, ondanks alle moeite die ze doen om het probleem te verhelpen. In ons denken over meer filosofische en/of andere zaken wordt niet iedere foute aanname (denkfout) direct afgestraft, waardoor die gemakkelijk onopgemerkt kan blijven, dus blijven voortbestaan en gemakkelijk weer tot andere denkfouten kunnen leiden. Zo creëert iedereen maar zo’n beetje z’n eigen waarheden met betrekking tot veel zaken die filosofisch van aard en/of uiterst complex zijn, waardoor daar ook veel meningsverschillen over zijn, hetgeen dan weer leidt tot veel oeverloze discussies zonder dat er enige duidelijkheid kan worden geschapen of er tot overeenstemming kan worden gekomen.
Een onderwerp als het functioneren van de menselijke geest, ook wel ‘psychologie’ genoemd, is typisch zo’n gecompliceerd filosofisch onderwerp waarbij het Dunning-Kruger-effect genadeloos toeslaat en om zich heen grijpt, aangezien vrijwel iedereen denkt er veel verstand van te hebben terwijl dat in werkelijkheid allerminst het geval is. Het is dan ook een onderwerp waarover tot in de meest geleerde wetenschappelijke kringen nog veel onduidelijkheid bestaat en relatief weinig overeenstemming is; zoals die er bijvoorbeeld wel is ten aanzien van de evolutietheorie of de waarde van het periodiek systeem der elementen. Waar het vooral aan ontbreekt in de huidige kennis is aan een algemeen overzicht over het grotere geheel en aan inzicht in de wetmatigheden achter de samenstellende delen van dit grotere geheel. Het concept van en achter ‘de waarheid’ is een groot en daarom belangrijk onderdeel van dit grotere geheel, samen met een fenomeen dat we ‘de verlangens’ noemen, die samen zo’n beetje alles bepalen wat er in ons hoofd gebeurt.
Het is dan ook zeer nuttige informatie die ik hier verschaf, die je in staat stelt om het functioneren van de menselijke geest alweer een stukje beter te begrijpen. Het is de de waarheid over of achter ‘de waarheid’, om het zo maar te zeggen. Iets waarover uiteraard nog veel meer valt op te merken, maar de belangrijkste principes/wetmatigheden achter het functioneren van onze geest met betrekking tot het begrip ‘waarheid’ zijn hiermee wel aan bod gekomen. Het is echt niet zo moeilijk om het functioneren van de menselijke geest (tot op zekere hoogte) goed of enigszins te doorgronden, zolang je maar dicht bij de waarheid zit of blijft, want die is altijd simpel. Simpeler dan de ideeën/constructies die men voor ogen had voordát de waarheid uiteindelijk gevonden werd althans, in die zin dat je de dingen die je waarneemt veel makkelijker kunt duiden, plaatsen, verklaren en voorspellen dan met de hypothese die men daarvoor had over wat de waarheid is met betrekking tot een bepaald onderwerp. Die simpelheid is ook één van de dingen waaraan je een waarheid kunt herkennen, waardoor je gewoon wéét dat het de waarheid is en niets anders, wanneer je haar eenmaal gevonden hebt. Het is alsof alle stukjes van een puzzel opeens naadloos in elkaar passen, hetgeen een duidelijk beeld oplevert van het grote geheel achter de samenstellende delen (de stukjes van de puzzel).
Het systeem achter onze waarheden en de (dagelijkse) waarheidsvinding, is gebaseerd op overeenkomsten en verschillen tussen informatie, waaruit dan weer tegenstellingen gedestilleerd worden, die leiden tot een zekere logica, die belangrijk is voor de sturing van het denkproces, die nodig is om tot bevredigende/waarheidsgetrouwe resultaten te kunnen komen. De belangrijkste eigenschap van ‘de tegenstelling’ – waarmee deze inhoud geeft of bijdraagt aan de logica – is het gegeven dat het één niet tegelijkertijd (met dezelfde argumentatie en/of interpretatie) ook het ánder kan zijn. Wie zoiets wel probeert of beweert spreekt zichzelf tegen, waarmee een belangrijke, zo niet belangrijkste, wet van de logica wordt overtreden. Een overeenkomst is een overeenkomst en een verschil is een verschil, ze vormen samen een tegenstelling, hetgeen uitsluit dat ze beide (tegelijkertijd) waar kunnen zijn. Ook het concept van ‘de waarheid’ is in zekere zin gebaseerd op een tegenstelling, die het uitgangspunt vormt voor de logica dat er maar één (1) waarheid bestaat of kan bestaat en dat alles wat daar van afwijkt (qua interpretatie van de feiten) als onwaarheid bestempeld moet worden. Twee opvattingen die van elkaar verschillen kunnen niet allebei/tegelijkertijd waar zijn, waarbij het niet uitmaakt of één van de twee verschillende opvattingen überhaupt de (enige) juiste interpretatie is of niet.
Wat wél belangrijk is, is de mate waarin een bepaalde interpretatie van de werkelijkheid de werkelijkheid/waarheid vertegenwoordigt, aangezien de ene interpretatie hier een stuk verder vanaf kan zitten dan de andere, waardoor het accepteren/aanhangen van de meer/meest realistische interpretatie als ‘beter’ of een vooruitgang beschouwd kan worden. Vooruitgang ten opzichte van de minder realistische interpretatie, op weg naar het hoogste doel: het precies kennen van die ene waarheid. Dat er daar maar één van kan zijn en dat die moet bestaan volgt uit het concept waarop het begrip ‘waarheid’ gebaseerd is en uit de logica die daaruit volgt. De meningsverschillen over wat nu die ene waarheid is kunnen echter zo groot zijn en uit zo de hand lopen, dat betrekkelijk veel mensen hierover/hierdoor in verwarring zijn geraakt en daardoor zijn gaan tornen aan het idee/concept dat er maar één waarheid kan zijn, wat vrij desastreuze gevolgen heeft of kan hebben voor hun denkproces en waarheidsvinding en wie zegt dat de waarheid niet bestaat spreekt zichzelf daarmee al meteen tegen; want waarom zou wat jij daar zegt wél waar kunnen of moeten zijn dan?
Omdat het functioneren van de menselijke geest niet goed begrepen wordt ontstaat en bestaat er ook gemakkelijk verwarring over wat nu precies ‘de waarheid’ is, als concept en als fenomeen binnen dit functioneren. Ik hoop jullie met dit schrijven dan ook enige helderheid en duidelijkheid in deze nog altijd vrij complexe zaak te hebben kunnen verschaft. Het is een vrij abstract verhaal geworden, zonder veel concrete voorbeelden om mee te verduidelijken wat ik precies bedoel, maar met enige concentratie/inspanning is het goed te volgen volgens mij. Voor wie het kán volgen zou het heel leerzaam kunnen/moeten zijn, want het verschaft inzicht in een groot deel van ons denken en daarmee ook ons handelen. Een goede verstaander heeft maar een half woord nodig, maar er zijn veel slechte verstaanders, die aan een heel boekwerk nog niet genoeg hebben om iets te kunnen begrijpen of doorzien. Daarom ben ik eigenlijk ook nog lang niet klaar met schrijven, maar goed, voor nu is het wel even genoeg geweest.