Research Gate

สร้างสังคมให้น่าอยู่ด้วย circular economy

Author: กวินธร เสถียร

December 4, 2025

Frans Van Houten ซีอีโอของฟิลิปส์ (Philips, 2022)

“...ฟราน แวน ฮูแทน (Frans Van Houten) ซีอีโอของฟิลิปส์ กล่าวว่า ‘ทุกธุรกิจมาถึงจุดเปลี่ยนในประวัติศาสตร์’ ที่กำลังเปลี่ยนจากการดำเนินเศรษฐกิจแบบเส้นตรงไปสู่เศรษฐกิจวงรอบ ถือเป็นการเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ หากนักธุรกิจ นักการเมือง ผู้บริโภคเป็นส่วนหนึ่งในการปฏิวัติเศรษฐกิจแบบวงรอบนี้ จะทำให้เศรษฐกิจโลกดำเนินไปอย่างเติบโตและยั่งยืน” (TCDC, 2559)

ความจำเป็นในการหล่อเลี้ยงพลเมืองโลกที่เพิ่มขึ้น กอปรกับปัญหาความเสื่อมโทรมด้านสิ่งแวดล้อมจากมลพิษทางอากาศ ดิน น้ำ และท้องทะเล จากมูลฝอยตกค้าง ความร่อยหรอของทรัพยากร ภัยธรรมชาติและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศจากภาวะโลกร้อน กระตุ้นให้ระบบเศรษฐกิจแบบเดิมหรือแบบเป็นเส้นตรง (linear economy) ซึ่งมุ่งการใช้ทรัพยากรในกระบวนการผลิต การอุปโภคบริโภค และการกำจัดขยะและของเสียจากผลิตภัณฑ์ กล่าวให้เข้าใจโดยง่ายคือ ผลิตมาใช้แล้วทิ้ง (make-use-dispose) เปลี่ยนไปสู่ระบบการผลิตที่จะต้องนำทรัพยากรกลับมาหมุนเวียน (make-use-return)

ในปี 1966 โบว์ดิ่ง (Bouldind, n.d.) ได้เสนอบทความเรื่อง “The economics of the coming spaceship earth” [1] โดยใช้คำว่า “เศรษฐกิจระบบปิด” (closed economy) กล่าวถึง การใช้ประโยชน์ทรัพยากรและของเสียให้ยาวนานที่สุดในระบบการผลิต แม้ไม่ได้ใช้คำว่า เศรษฐกิจหมุนเวียนโดยตรง แต่นักวิชาการด้านเศรษฐศาสตร์ ต่างก็อ้างถึงเขาในฐานะผู้เปิดประเด็นดังกล่าว (Millar, McLaughlin, & Borger, 2019: 13; Allwood, 2014: 445)

แนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียน พัฒนามาจากแนวคิดของสำนักคิดต่าง ๆ (schools of thought) ได้แก่ แนวคิดบริการเศรษฐกิจเชิงโครงสร้าง หรือสมรรถนะทางเศรษฐกิจ (performance economy) โดย วอลเตอร์ สตาร์เฮล (Walter Stahel), แนวคิดอู่สู่อู่ (cradle to cradle) โดย วิลเลียม แมคโดโน และไมเคิล บรอนการ์ต (William McDonough & Michael Braungart), แนวคิดนวัตกรรมธรรมชาติ หรือชีวลอกเลียน (biomimicry) โดย เจนีน เบนยัส (Janine Benyus), แนวคิดนิเวศอุตสาหกรรม (industrial ecology) โดย เรล ลิฟเซ็ท และโธมัส เกรเดล (Reid Lifset & Thomas Graedel), แนวคิดทุนทางธรรมชาติ (natural capitalism) โดย เอมอร์รี่ และฮันเตอร์ โลฟวิน และพอลล์ ฮอร์เคน (Amory & Hunter lovins & Paul Hawken) และแนวคิดเศรษฐกิจสีน้ำเงิน หรือเศรษฐกิจแห่งท้องทะเล (blue economy) โดย กุนเธอร์ พอลลี (Gunter Pauli) (EMF, 2017)

นิยามทั่วไปของเศรษฐกิจหมุนเวียน หมายถึง กิจกรรมทางเศรษฐกิจทุกขนาด ที่ยังคงรักษาคุณค่าของผลิตภัณฑ์และวัสดุต่าง ๆ ให้ยาวนานที่สุด ลดปริมาณการใช้ทรัพยากรและการปล่อยของเสียจากการผลิต และเมื่อผลิตภัณฑ์สิ้นอายุการใช้งาน สามารถนำกลับมาใช้ต่อได้ผ่านการแปรรูป (recycle) การใช้ซ้ำ (reuse) หรือนำไปเป็นวัตถุดิบต้นทาง สร้างโอกาสทางธุรกิจหรือเศรษฐกิจอื่น หรือกล่าวได้ว่าเป็นระบบเศรษฐกิจที่จะไม่มีของเสียใดสูญเปล่า เพื่อให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุดในอนาคต ส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม และเอื้อประโยชน์ต่อสังคม (European Commission, 2015; EMF, 2017; ผู้จัดการออนไลน์, 2561)

เศรษฐกิจหมุนเวียนจะมีหลักสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ (EMF, 2017)

รักษาและเสริมทุนทางธรรมชาติ (natural capital) ผ่านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติที่มีจำกัด โดยใช้ประโยชน์ในทุกโอกาสที่ทำได้ และใช้เทคโนโลยีที่มีประสิทธิภาพ
ใช้ประโยชน์ทรัพยากรให้เกิดประโยชน์สูงสุด (optimize resource yields) ผ่านการหมุนเวียนผลิตภัณฑ์ ส่วนประกอบ และวัตถุต่างๆ
รักษาประสิทธิภาพของระบบ ผ่านการออกแบบ (revealing & designing) เพื่อหลีกเลี่ยงผลกระทบด้านลบจากผลิตภัณฑ์

วัสดุที่ใช้ผลิตรองเท้าเป็นไปตามมาตรฐาน REACH (registration, evaluation, authorization, restriction of chemicals) ของสหภาพยุโรป (CCJ, 2015)

ตัวอย่างที่บริษัทที่นำแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนไปใช้ เช่น แบรนด์รองเท้าและบูทอเมริกัน ทิมเบอร์แลนด์ (Timberland) ได้ร่วมมือกับบริษัทผู้ผลิตยางรถยนต์รายใหญ่ ออมนิ ยูไนเต็ด (Omni United) ออกแบบยางรถยนต์จากยางที่มีคุณสมบัติรีไซเคิลได้ และเมื่อผ่านการใช้งานจนยางเสื่อมสภาพ ยางรถยนต์จะถูกส่งกลับไปยังโรงงานของทิมเบอร์แลนด์ เพื่อผลิตพื้นรองเท้า เช่น บูทกันน้ำรุ่นความสูง 6 นิ้ว ซึ่งมีพื้นยางเป็นวัสดุรีไซเคิล 34% ซึ่งถือเป็นการสิ้นสุดวงจรชีวิตวัสดุอย่างคุ้มค่า (Timberland, 2019; n.d.)

หรือ รองเท้าเตะทะเลจร ที่ผลิตโดยกลุ่มคนที่อนุรักษ์ชายหาดและกลุ่มแม่บ้าน 6 จังหวัดชายแดนภาคใต้ รองเท้าทะเลจรผลิตจากเศษขยะที่เก็บได้ตามหมู่เกาะทะเลใต้ ซึ่งมีมากถึง 80 ตัน และเป็นขยะจากรองเท้าแตะประมาณ 8 ตัน แนวคิดตั้งต้นมีที่มาจาก ดร.ณัฐพงค์ นิธิอุทัย ผู้เชี่ยวชาญการแปรรูปยางพารา ซึ่งต้องการสร้างมูลค่าขยะชายหาด ทดแทนการใช้ยางพารา (ผู้จัดการออนไลน์, 2559; บริษัทกรีนสไตล์, 2560)

ส่วนบริษัทขนาดใหญ่ของไทย ที่ริเริ่มนำแนวปฏิบัติตามแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนมาใช้ เช่น บริษัท SCG โดยลักษณะการดำเนินงาน ได้แก่ 1) ลดการใช้ทรัพยากรการผลิต เช่น กระดาษลูกฟูกที่ใช้วัตถุดิบน้อยลง 25% แต่แข็งแรงเท่าเดิม 2) พัฒนานวัตกรรมทดแทนวัตถุดิบชนิดเดิม เช่น ปูนโครงสร้างใหม่ที่ใช้วัตถุดิบเผาผลาญน้อยลง และ 3) หมุนเวียนวัสดุ เช่น ขวดแก้ว กระดาษ กลับมาใช้ใหม่ (ประกายดาว แบ่งสันเทียะ, 2561) นอกจากนั้นยังดำเนินการร่วมกับหน่วยงานอื่น เช่น โครงการต้นแบบถนนพลาสติกรีไซเคิล (recycle plastic road) ในความร่วมมือระหว่างธุรกิจเคมิคอลส์เอสซีจี และกลุ่มบริษัทดาว ประเทศไทย ที่นำถุงพลาสติกหูหิ้ว ถุงใส่อาหารจากการคัดแยะขยะ มาทดสอบเป็นส่วนผสมในการสร้างถนนยางมะตอย ซึ่งพบว่า คุณสมบัติของพลาสติกช่วยให้ถนนแข็งแรงและต้านทานการกัดเซาะของน้ำได้ดีขึ้น หรือกรณีถุงกระดาษรีไซเคิล และบ้านปลาเอสซีจี (เอสซีจี, 2561ก; 2561ข; 2561ค)

แนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียน ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญต่อการพัฒนาเศรษฐกิจในระดับประเทศและนานาชาติ ด้วยตอบสนองโดยตรงต่อเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals-SDGs) ข้อ 12 ว่าด้วยหลักการสร้างแบบแผนการผลิตและการบริโภคที่ยั่งยืน (responsible consumption and production) ซึ่งรายงานเป้าหมายการพัฒนาอย่างอย่างยั่งยืนปี 2018 ระบุว่า ประเทศที่มีนโยบายระดับชาติและการดำเนินงานขั้นต้นตามเป้าหมายที่ 12 จำนวน 108 ประเทศ และ 93% จาก 250 บริษัทชั้นนำระดับโลกใน 49 ประเทศ มีรายงานว่ามีกิจกรรมการผลิตอย่างยั่งยืน (United Nations, 2018) ตัวอย่างการขับเคลื่อนในระดับภูมิภาคที่น่าสนใจเช่น ในเดือนมกราคม 2018 อียู (European Commission: EU) ประกาศใช้ “2018 Circular Economy Action Package” ครอบคลุมเป้าหมาย และนโยบายในการลดขยะพลาสติก การลดการฝังกลบขยะ (landfill) และเพิ่มปริมาณการรีไซเคิล สะท้อนถึงความจริงจังในระดับโลกต่อการผลักดันแนวคิดดังกล่าว

ส่วนในประเทศไทย หากพิจารณายุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี (2561-2580) ในประเด็นการพัฒนาเศรษฐกิจพบว่า ยุทธศาสตร์ที่ 2 ด้านการสร้างความสามารถในการแข่งขัน กำหนดเป้าหมายว่า ประเทศไทยเป็นประเทศที่พัฒนาแล้ว เศรษฐกิจเติบโตอย่างมีเสถียรภาพและยั่งยืน โดยมีตัวชี้วัดได้แก่ 1) รายได้ประชาชาติ ผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศขยายตัว และมีการกระจายรายได้ 2) ปัจจัยการผลิตและแรงงานมี ผลิตภาพ 3) การลงทุนเพื่อการวิจัยและพัฒนา และ 4) ความสามารถในการแข่งขัน ซึ่งไม่ปรากฏว่ามีการนำแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนมาใช้เป็นตัวชี้วัดการพัฒนาอุตสาหกรรม (สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, 2561)

อย่างไรก็ตาม ในยุทธศาสตร์ที่ 5 การสร้างการเติบโตบนคุณภาพชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม มีการกำหนดตัวชี้วัด เช่น การเติบโตที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม และปริมาณก๊าซเรือนกระจก โดยมีประเด็นย่อยกล่าวถึง 1) การสร้างการเติบโตอย่างยั่งยืนบนสังคมเศรษฐกิจสีเขียว ด้วยการส่งเสริมการบริโภคและการผลิตที่ยั่งยืน รวมถึงส่งเสริมการลงทุนและเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการบริโภคและการผลิตให้มีการใช้ทรัพยากรอย่างประหยัด คุ้มค่า และมีประสิทธิภาพมากที่สุด และ 2) การพัฒนาพื้นที่เมือง ชนบท เกษตรกรรมและอุตสาหกรรมเชิงนิเวศ ด้วยการลดมลพิษและผลกระทบสิ่งแวดล้อม และกำหนดเป้าหมายการจัดการขยะตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทางด้วยหลักการ 3R (สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, 2561)

การดำเนินงานเศรษฐกิจหมุนเวียนจะกลายเป็นเป้าหมายสำคัญต่อการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม แต่ยังมีคงประเด็นท้าทาย โดยเฉพาะยุคอุตสาหกรรม 4.0 [2] ซึ่งอุตสาหกรรมอาหารสำหรับอนาคต อุตสาหกรรมเทคโนโลยีชีวภาพ และอุตสาหกรรมชิ้นส่วนอากาศยานและซ่อมบำรุง จะเป็นกลุ่มอุตสาหกรรมในอนาคตที่มีศักยภาพสูงสุด (พาณุวงศ์ คัมภิรารักษ์ และแก้วตา โรหิตรัตนะ, 2561) ดังนั้น อุตสาหกรรมเหล่านี้จำเป็นต้องนำแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนมาปรับใช้หรือไม่ รวมถึงอุตสาหกรรมอื่น และอุตสาหกรรมที่เป็นการผลิตระดับท้องถิ่น ซึ่งหากผู้ประกอบการไม่มีแรงจูงใจในการเปลี่ยนแปลง ทั้งการผลิตแบบเดิมไม่ได้ผิดกฎหมายหรือข้อตกลง ผู้ประกอบการก็อาจเลือกการผลิตแบบเดิมที่ได้กำไรสูงสุด ขณะที่ข้อบังคับระดับโลก ก็ไม่อาจบังคับใช้ให้ต้องทำตาม หรือไม่มีมาตรการให้โทษ ดังนั้น รัฐบาลอาจต้องใช้แรงจูงใจ หรือปัจจัยสนับสนุนอื่น เช่น การพัฒนาเทคโนโลยีอุตสาหกรรม การลดภาษีสินค้าที่เกี่ยวข้อง ออกมาตรการทางกฎหมาย การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการผลิตและบริโภค ให้ยอมรับผลิตภัณฑ์ที่ดำเนินการตามแนวทางเศรษฐกิจหมุนเวียน เพื่อให้ประเทศไทยก้าวสู่ระบบเศรษฐกิจหมุนเวียนอย่างมีประสิทธิภาพ และเกิดความยั่งยืนโดยแท้จริง

เชิงอรรถ/อ้างอิง

[1] นำเสนอครั้งแรกใน the Sixth Resources for the future Forum on Environmental Quality in a Growing Economy in Washington, D.C. on March 8, 1966

[2] เป็นการปรับเปลี่ยนโครงสร้างอุตสาหกรรมของประเทศจากอุตสาหกรรมที่ใช้แรงงานเข้มข้นและเทคโนโลยีอย่างง่ายเพื่อผลิตสินค้าและบริการที่ไม่ซับซ้อนและมีมูลค่าเพิ่มต่ำ ไปสู่อุตสาหกรรมที่ขับเคลื่อนด้วยความรู้และเทคโนโลยีขั้นสูง

Allwood, J. M. (2014). Chapter 30- Squaring the circular economy: the role of recycling within a hierarchy of material management strategies. (E. Worrell, & M. A. Reuter, Eds.) Handbook of Recycling, 445-477.
Bouldind, K. E. (n.d.). The economics of the coming spaceship earth. Retrieved March 19, 2019, from School of Biological Sciences, UT Austin: https://goo.gl/6HbsCN
Ellen MacArthur Foundation (EMF). (2017). School of Thought. https://goo.gl/GQ8nYe
European Commission. (2015, December 2). European Commission - Fact Sheet. Retrieved March 18, 2019, from https://goo.gl/n3HkHb
Millar, N., McLaughlin, E., & Börger, T. (2019). The circular economy: swings and roundabouts? Ecological Economics, 158, 11-19.
Timberland. (2019). Men's 6-Inch Premium Waterproof Boots. https://goo.gl/fcxm6a
Timberland. (n.d.). DRIVE. RECYCLE. WEAR. TURN YOUR TIRES INTO SHOES. https://goo.gl/F924dq
United Nations. (2018). The Sustainable Development Goals Report 2018. United Nations.
บริษัทกรีนสไตล์. (2560). รองเท้าทะเลจร หูคีบ สีเหลือง. http://greenstylethailand.com/
ประกายดาว แบ่งสันเทียะ. (2 สิงหาคม 2561). “เศรษฐกิจหมุนเวียน” เปลี่ยนโลกโตยั่งยืน. กรุงเทพธุรกิจ: https://goo.gl/sUhd6W
ผู้จัดการออนไลน์. (2559). 'รองเท้าทะเลจร' ฟื้นชีพรองเท้าหลงทางจากทะเลอันดามัน. https://goo.gl/YbtW6i
ผู้จัดการออนไลน์. ( 2561). “เศรษฐกิจหมุนเวียน” แก้ปัญหาขยะจากการผลิตเป็นศูนย์. https://goo.gl/VT9SjV
พาณุวงศ์ คัมภิรารักษ์ และ แก้วตา โรหิตรัตนะ. (2561). อุตสาหกรรม 4.0: Future industries of Thailand. วารสารการจัดการ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์, 7(3), 52-64.
แมคโดโน และบรอนการ์ต. (2555). เปลี่ยนเส้นตรงให้เป็นวงกลม. (สุภาภรณ์ กาญจน์วีระโยธิน, ผู้แปล). มติชน.
ศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ (TCDC). (2559). เจาะเทรนด์โลก 2017: แฟชั่น วัสดุ เทคโนโลยี สี พื้นที่ ไลฟ์สไตล์. สำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้.
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2561). ยุทธศาสตร์ชาติ พ.ศ.2561-2580. สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ.
เอสซีจี (SCG). (2561ก). 2 มือสร้างบ้านปลาเอสซีจี - SCG. YouTube: https://youtu.be/NzHqF4jsbTk
เอสซีจี (SCG). (2561ข). Recycled Plastic Road - SCG. YouTube: https://youtu.be/jv0Sc6aBSO4
เอสซีจี (SCG). (2561ค). เทสโก้ โลตัส จับมือ เอสซีจี สนับสนุนการใช้ถุงกระดาษรีไซเคิล ส่งเสริมระบบเศรษฐกิจหมุนเวียน. YouTube: https://youtu.be/ILQK2fVKPbU

Report abuse