Vrouwenmars april 1945

Westerbork, april 1945

In april 1945 zit in Kamp Westerbork een groep van 116 vrouwelijke politieke gevangenen opgesloten. Zij zijn gearresteerd vanwege vermeende verzetsactiviteiten. De vrouwen komen vanuit verschillende gevangenissen: de Willem III gevangenis in Apeldoorn, De Kruisberg in Doetinchem en uit Huizen van Bewaring in Zwolle en Groningen. Bij aankomst moesten ze hun kleren inleveren en kregen ze een overall met een nummer. Overdag werken ze in een batterijsloperij, ‘s nachts slapen ze driehoog in stapelbedden in een koude barak. Ondanks alle ellende houd men de moed erin met gezang en rituelen. De bevrijding lijkt nabij..

Echter, met de geallieerden op een paar uur afstand, worden de vrouwen door Duitse bewakers meegenomen op een mars. Hun bestemming of lot is onbekend. Deze mars staat nu bekend als de "Vrouwenmars".

Woensdagnacht, van 11 op 12 april

“De stoet zet zich in beweging. De vrouwen komen maar langzaam vooruit – er zijn zwakken, die al maanden cel arrest achter zich hebben en ouderen die niet voort kunnen met hun lasten.” [Bron 1] Met hun bagage en eetgerei in een genummerde rugzak lopen de vrouwen in rijen van 5. Als de stoet te traag blijkt te gaan, vorderen de Duitsers onderweg karren voor de bagage en om de meest uitgeputte vrouwen te laten meerijden. “We lopen de gehele nacht door tot de volgende morgen 6 uur. Vooral voor de ondervoeden (en waren we dat niet allemaal min of meer?) en de ouderen onder ons, is dit een vreselijke tocht. We zijn doodop. Onze eerste rust op een boerderij [van een NSB’er in Peelo] duurt niet lang. We kregen wat te eten, maar de moffen hebben haast. Waarschijnlijk komt het front snel nader; we horen steeds het kanongebulder achter ons.” [Bron 2].

Donderdag 12 april 

Tegen het middaguur vertrekken de vrouwen alweer. Dit keer overdag, omdat ze worden ingesloten door de Tommies. “Er wordt verteld dat we moeten sjouwen naar de strafgevangenis in Leeuwarden. Onderweg zijn er nog weer verschillende ontsnapt. [...] Er zijn meer wagens, de jongsten lopen. [..] Ik zie een dame met een baby voor de ramen, wat was dat heerlijk om te zien. Ook de bloemen zijn zo mooi, het is net of je ze niet meer kent en toch weer wel kent.” [Bron 3]. “'t Is een gejaagde, spannende drukte en ‘s nachts om 2 uur rijden we nog. We gaan door Groningen heen, het is er enorm druk en een geschreeuw:„Halt! Weiter! Erhalten!” 't Is een hopeloos gedoe! We zijn stijf van het zitten en van de nachtelijke kou. Onze koetsier kan beter fietsen dan rijden.” [Bron 4 en 5]

Tegen de ochtend wordt buiten Groningen onderdak gezocht op boerderij ‘het Hooihuis'. “Tegen vier uur: eindelijk ons doel bereikt; we hebben veertien uur aan één stuk doorgetrokken. 't Valt niet mee om in 't stikdonker voor ± honderd mensen een bed te spreiden, maar 't lukt. We zijn nu zover, dat àlles lukt, wàt er ook moet gebeuren.” [Bron 5].

Vrijdag 13 april
“De volgende morgen; kaakjes en blikjes vislever en we organiseren kuch, blikken geconserveerd vlees, pepermunt, kunsthoning! We eten de hele dag werkelijk aan de lopende band, alles door elkaar. 't Is een natuurlijke reactie op 3½ maand honger!!” [Bron 5]. “We moesten allen van de boerderij af en op een grasveldje gaan zitten. Aan twee kanten was een breed water en aan twee kanten prikkeldraad. [..] Ik durfde haast niet naar de portretten van mijn man en kinderen te kijken, want ik voelde dat ik dan zou gaan huilen. Daarom las ik maar in de Bijbel. [...]. Onze commandant kwam weer terug, hij was naar Leeuwarden geweest om te vragen ons vrij te laten. Het mocht niet. Alleen de zieken, en niet meer dan twaalf. {Bron 6]. Twaalf oudere en zieke vrouwen blijven uiteindelijk achter en worden naar Aduard gebracht waar zij dagenlang worden opgevangen door Ds. Lindeboom en zijn vrouw in de pastorie.

Gelaten slepen de anderen zich tegen Spertijd weer voort; bij korte rustpauzes gaan ze zelfs op straat zitten of liggen. Zo trekken ze via Zuidhorn, waar Riek Sennema nog een glimp van haar ouders opving, door Niezijl en Grijpskerk, richting Visvliet.

Zaterdag 14 april, bevrijding

“Allerlei berichten, waar of niet waar, doen de ronde: Groningen gevallen, parachutisten in Friesland. Ook dat we niet meer in Leeuwarden kunnen komen! De commandant is nu naar Leeuwarden om voor ons te pleiten bij de S.D. Misschien lukt het wel! 't Is belachelijk die spanning en onzekerheid, waarin we leven. Iedere dag en iedere nacht is een doorlopende aaneenschakeling van buitenissigheden!” - Jacoba van der Kun, fragment uit “Gevangenis-Dagboek”.

“We worden rond 16 uur op appel geroepen. Kennende de nazi-methoden bij het opduiken van gevaar voor hun eigen mensen, kan dit wel eens het einde betekenen. Gelukkig bestaat ons bewakingsdetachement voor een groot deel uit douane troepen en veteranen uit de 1e Wereldoorlog; zo ook de commandant. Hij deelt ons mede, dat hij ons onmogelijk verder kan meeslepen, hij ziet zich genoodzaakt in een razendsnel tempo met zijn troep verder te trekken. Hij laat ons daarom hier achter; tegen het bevel van zijn superieuren in, die hem heeft opgedragen ons ondanks alles af te leveren of ……. ( vult u dat zelf maar in). U begrijpt dat dit bericht met gejuich wordt begroet.” - Nel Crouwel, fragment uit haar verslag.

„Sie sind allen entlassen!” Gejuich, gehuil!
Eindelijk hèt GROTE OGENBLIK, waarop we allen in zó grote spanning hebben gewacht!
De VRIJHEID die twee maal vlak voor onze neus voorbijging: Zij is er!! - Jacoba van der Kun.

“Een aantal noorderlingen stapt meteen op, de rest van de groep overlegt. Zou het niet verstandig zijn te blijven en af te wachten? Stel dat de Duitsers terugkomen? Met z'n vieren besluiten we weg te gaan. We nemen niets mee, alleen onze kamp overall. Mijn 'namenkleed' geef ik aan mijn schoonmoeder voordat zij richting Grijpskerk vertrekt." - Nonny van den Bosch, fragment uit “Een persoonlijk verslag”.

“De keuterboer uit Drenthe wil niets liever dan direct rechtsomkeer maken en zien dat hij thuis komt. Dat kwam ons best van pas. Zij die het ergst eraan toe zijn worden op de wagen gezet en gaan terug op Grijpskerk aan. Van de boerderij bewoners geen spoor. Deze gang van zaken geeft ons opeens weer reuze kracht en uit volle borst zingen we het Wilhelmus. We komen echter niet ver. Even voor Grijpskerk springen jonge gewapende mannen op de weg en sommeren ons halt te houden; het blijkt de ondergrondse te zijn. Zij weten dat we de nacht tevoren door hun dorp getrokken zijn, maar zijn niet bekend met onze status. Het misverstand is gauw opgelost; onze jassen gaan uit en daar staan we in ons boevenpak. Een pendelt direct naar het dorp om het grote nieuws te melden en te zorgen dat we opgevangen worden.”- Nel Crouwel

Opvang in Grijpskerk

“We krijgen brood met stroop en een homp kaas. [..] Dan lopen we groepsgewijze naar een Boerderij [van boer Gerrit Cleveringa en zijn vrouw Maaike Meindertsma]. Onderweg staat een mand met brood ons op te wachten. Op de Boerderij worden we verwelkomd door de Evacuatie Comici.” [Bron 4]. 

Anderen worden elders ondergebracht. “In samenwerking met het plaatselijk V.V.V. worden we ingekwartierd op de boerderij van de familie Cleveringa. Onze aanwezigheid gaat als een lopend vuurtje door de plaats. Ontroerend was het, hoe heel de bevolking ons kwam verwennen. In minder dan geen tijd was de bijkeuken van onze gastheer een groot restaurant. Eigen gebakken brood, eieren, vlees, pannenkoeken, boter, te veel om op te noemen. De familie zorgt voor grote bussen volle melk en  tevens voor een heerlijk bed. [...] We hebben nog nooit zo heerlijk geslapen.” {Bron 7].

Zondag 15 april - Grijpskerk bevrijd

“Zondag ‘s morgens zijn vele naar de kerk gegaan. [...] ‘s Middags het dorp in en veel pret gehad. ‘s Avonds cabaret, reuze leuk was het. En de eerste Tommy’s gezien.’ [Bron 4]. “We zagen op de boerderij van Cleveringa dat een vrouw werd ingesmeerd met rode menie en kaalgeknip. Ik denk een vrouw uit de regio. Verschrikkelijk dat dit gebeurde.” {Bron 8].

Maandag 16 april

“ 's Maandags zijn er heel veel Janny's op het plein voor het Gemeentehuis. ’s Middags motorrijden en badenin de melkfabriek.”[Bron 4]. “We mogen allemaal in bad, 5 minuten. Een heel gedoe met plm. 100 vrouwen. We krijgen daar ook strepen van de kaas die daar gemaakt wordt. Heerlijk! [Bron 8].“Ook praten met de Canadezen gepraat. Verschillende handtekeningen verzameld. Toen vlug eten met het hele stel, want we moeten om half vijf op de foto bij de melkfabriek.” [Bron 4].

Dinsdag 17 april

“ ‘s Morgens om 9 uur vertrekken onze Janny’s. 's Middags gaan we naar het vlaggenschip om vlaggen te halen. 's Avonds zingenop het dak van de fotograaf. En vroeg naar bed.” [Bron 4].

Woensdag 18 april

“Jeanne en ik zouden naar de schoenmaker gaan. We liepen net op straat toen er Jonny's aankwamen. Wij volop aan het juichen en ze stopten. [...] Het waren Hollanders. Ze zeiden me: “Ga naar de eerste wagen: de Prins”. Ik dacht: “Wat heb ik nu aan een man die Prins heet.” In eene drong het tot me door dat het Prins Bernhard was. Ik naar die wagen toe en met een jubelkreet hem een hand gegeven. [...] We hebben ze meegenomen naar de boerderij waar ze het eerst niet wilden geloven. Met de Prins op een foto gegaan. Het Baaies lied voor hem gezongen. Ik heb het aan een van de lui gedicteerd. De Prins heeft uit een Baaiesbeker gedronken. En toen weer afgezwaaid.” [Bron 4].

“We hebben half 9 een bijeenkomst vanwege het geld dat de Grijpskerkers voor ons bijeengebracht hebben. Hier wordt ook het vertrek van de eerste ploeg geregeld. Dit zijn de Zwolsche ‘schonen’ en diegenen die in Overijssel wonen.” [Bron 4]

De terugkeer naar huis

Donderdag 19 april - Ontvangt in Zwolle

“Daarnet kwam een Oranje autobus binnen. De bus is vertrokken met 38 vrouwen. Nu zit ik weer lekker te zonnebakken. Onze Jonny's van gisterenavond zijn weer hier geweest. We zijn met ons 3en naar het dorp gegaan om afscheid te nemen. ‘s Avonds bij de boerderij nog een cigaretje rollen en dan afstappen want we moesten onze koffers nog pakken.” [Bron 4]

Vrijdag 20 april

“Om 7 uur opstaan want om half 9 komt de bus. In de stad Groningen moeten wij lang wachten tot de papieren in orde zijn. Wij hebben veel bekijks, als de bus stopt, staat er dadelijk veel volk omheen. De meeste dames zijn in overall waarop de menschen vragen "hebben ze jullie ook geslagen?" [...] Groningen had ook erg geleden van den oorlog. Waar eens de gevangenis was, is nu één groote verwoesting, ook op de meeste hoeken van de straten zijn de huizen kapot en de glazen eruit. Het is na den middag als we uit Groningen gaan.”[Bron 6]

De twee gezusters Scholten gaan terug op de fiets naar Groningen: “In Groningen kwamen we bij een Diacones,een vriendin van mijn moeder. Op haar kamer zijn we voor haar bed neergeknield en hebben God nogmaals bedankt voor de uitredding. Toen zagen we ook de Prins in Groningen die ik een hand mocht geven. Buiten Groningen werden we ingehaald door een Oranje-autobus, die gestuurd was om ons op te halen. We hoefden dus niet te fietsen. Het was een prachttocht. [Bron 3]

“De chauffeur rijdt hard en spoedig zijn we in Assen.” [Bron 6] “Daarna in Westerbork ontmoeten we vele kennissen. Bovenop de bus gaan we naar Zwolle. Hier staan op een groot hotelbordes onze andere lui ons op te wachten. [Bron 4] “We worden getrakteerd en gefotografeerd, toegesproken door de Burgemeester en de Commandant en eindelijk de aftocht naar..huis. Die vreugde is eigenlijk niet te beschrijven, die is alleen te doorleven.” [Bron 3]

5 Mei: nu is Nederland vrij!

“In de krant, die voor me ligt, is een lange rij doodsberichten, ik spel ze stuk voor stuk.

„Met de vrouw van deze heb ik gezeten; och, de man van die is ook dood. Kijk, hier man en twee zoons, ik zat drie maanden met haar samen."

De lange rij wordt steeds langer. Als ik iemand spreek, weet ze me van nieuwe gevallen te vertellen en dan zie ik weer de gezichten voor me van al die vrouwen, zoals ik ze zag in de gevangenis, gedrukt en angstig en, zoals ik ze zag in Grijpskerk, brooddronken en met nog maar één verlangen: „naar huis! Zien wat er gered is van ons huiselijk geluk." Ze komen bij me en allemaal hebben ze een verlies te boeken.

Ik ben zo moe van het leven. Deze vrijheid is nog erger dan de gevangenschap.

De dokter zegt, dat ik ziek ben, wondjes in de longen. Liggen en goed eten, zegt hij. Ik kuur gehoorzaam, ik eet alles op, wat ze me brengen; och, zulke wondjes genezen wel weer evengoed als stijve gevoelloze vingers weer lenig en zacht worden. Het zijn echter niet alleen de longen, die kapot gingen door dat vervloekte werken in de sloperij in Westerbork. Er ging nog iets kapot in me, ik weet zelf niet wat. Soms denk ik, dat het de snaar is, die me door alles heen altijd bond aan het leven en die nu geknapt is, nu ik niet meer dapper hoef te zijn. In ieder geval ben ik niet meer dapper, alleen maar moe en ik voel een onwil in me om verder te leven.”