Фәнни

فدیه‌نی بیرو هم آنی حسابلاو ترتیبی طورنده یازما

متننی باصدروچیدن بر ایکی سوز:

ئلیگی قولیازما 2ф نومیری بلان تاتارستان ملّی کتابخانه‌سی‌ننک قولیازمالر هم سیرک کتابلر بولگنده صاقلانه. اول ۱۵۸ کاغذ(ورقه‌)دن عبارت. آننک توب اولوشی یعقوب چرخی اسملی عالم و طریقتِ نقشبندیه شیخی تألیفی بولغان قرآن تفسیری نسخه‌سندن عبارت (۱۵۸a-۱b کاغذلر). تفسیرنی کوچروچی ابراهیم بن یونس قزانی. کوچرو «سَگ (ات) یلنده، هجری ۱۱۲۹ یل‌ننک ذوالحجه‌ آینده، پنجشنبه، جدی آیی‌ننک بیشنچی کوننده» توگاللنگان (میلادی ۱۷۱۷ نچی یل‌ننک محتملاً ۵ نچی نویابرنده). ۱a و ۱۵۸b کاغذلرنده قسقه‌چه تورلی یازولر آراسنده، قولیازماننک ۱a کاغذنده شول اوق ابراهیم بن یونس قولی بلان فدیه‌نی بیرو هم آنی حسابلاو ترتیبی طورنده بر یازما ده بار که، توبانده بز آنی آنکلاتمالرمز بلان اوقوچیلر اعتبارینه تقدیم ایته‌مز. اوشبو چغاناق‌‌ننک پالیوگرافیا نقطهٔ نظرندن ایکی جهتی دقّتکه لایق:

۱) توباگمزده چاغشدرماچه سیرک اوچرای تورغان حرفلرده‌گی نقطه‌لرنی توشوروب قالدرو عادتی هم

۲) ایدل اورالی توباگنده مسلمان متننده  آوروپا رقملرن قوللانوننک برنچی اورنَکلرندن برسی.

محتملاً توشوب قالغان سوزلر هم حرفلر شاقماق جه‌یه اچنه قویلدی. توگاره‌ک جه‌یه اچنده‌گی «کذا» (кәза) سوزی متنشناسلق(текстология)ده قبول ایتلگان لاتینچه "sic" هم  روسچه "так" کلمه‌لرینه طوری کیلوب، متن باصدروچیسی‌ننک چغاناقده کیترلگان معلوماتدن شبهه‌لَنوون بلدره. متنگه طنش بیلگولری هم قوش طرناقلر بزننک طرفدن اوسته‌لدی. 

چغاناق‌ننک متنی (تاتارستان ملی کتابخانه‌سی، 2ф، کاغذ ۱а):

«اوشبو فلان اوغلی فلان‌ننک اون ایکی یاشندین صونکغی مثلا یاریم یللق نمازینک فدیه‌سی اوچون اوشبو مالنی سزکا بردوم» تیکای، درویش «آلدوم» تا عمرینک آخریغه‌چه تکرار قلب برکای. اکر مالی بر یلغه یتسه اوشبو بر یللق تیب برکای تا [عمر] آخرغه‌چه. اکر مالی یاریم یلغه یتسه یاریم یللق تیب برکای. اوشبو مثال حساب‌لاب برمک‌‌لک‌نک مثالی‌دور.

و ینه اکر تکرار قلنماینچه برلسه، نمازنی، روز[ه]نی، جواب سلامنی(*)، و جواب عطسه‌نی(**)، و اوزکا واجب‌لاری بولسه، بر یولی برکای، «اوشبو فلان اوغلی فلان متوفی‌نک کل ما وجب علیه‌نک فدیه‌سی اوچون اوشبو مالنی سنکا بردوم» تیکای، بر مرتبه برمک ایله کفایه بولور.

اکر خاتون بولسه توقوز یاشندین صونکغی تیب ایغای.

یک سال بر سال قمریه 354 روز است. یک سال بر جمیع ماه 30 روز باشد، 360 روز بود. بر یک روز شش (کذا) نماز است. بر شش نماز فدیه 24 رطل است. بر یک ماه فدیهٔ نماز 720(***) رطل است. فدیهٔ شش ماه بر حسابی 354 روز 4248 رطل است. فدیهٔ دوازده ماه بر حسابی 354 روز 8496 رطل [است].

فدیهٔ نماز بر شش ماه بر حسابی یک سال 360 روز 720 رطل است. فدیهٔ یک سال تمام ماه سی روز باشد 8496 رطل است. فدیهٔ یک سال بر حسابی درهم 1080، فدیهٔ نیم سال بر حسابی درهم (****).

(*) بیرلگان سلام‌گه خَطَاءً یاکه غَرَضاً سلام قایتارماو اوچون فدیه‌ کوزده طوتولسه کیرک.

(**) عَطْسَه یعنی توچکورو. توچکورگان کشی سنّت بوینچه «الحمد لله» دیگاچ، آنکا «یَرْحَمُکَ الله» دیب جواب قایتارماو اوچون فدیه کوزده طوتولسه کیرک.

(***) قولیازماده یالغش «120» دیب بیرلگان.

(****) رقملر طانولمای، «540» بولسه کیرک.

شرح:

«رطل» هم «درهم» اسلام دنیاسنده قبول ایتلگان آورلق بره‌ملکلری تورور. آورلق بره‌ملگی بولارق بر قانونی (کلاسّیک) درهم ۳,۱۲۵ گرام تشکیل ایتکان(۱). رطل آورلغی اسلام دنیاسی‌ننک تورلی توبکلرنده تورلی زمانلرده تورلیچه حسابلانغان. مثلاً میلادی ۱۴ نچی عصرده آلتون اورداده (اورگانچ هم سرای شهرلرنده) ۱ رطل = ۳۳۰ درهم = ۱۰۳۱,۲۵ گرام بولغان(۲). میلادی ۱۸ نچی عصر آخرنده بخاراده ۱ رطل = ۴۳۲ گرام [= ۱۳۸,۲۴ درهم] بولغان(۳).

چغاناغمزده رِطللرنی درهمْلَته حسابغه کوچروده خطا بولورغه اوخشای.

آلتون اورده رطلی بلان حسابلاساق ۸۴۹۶ رطل ۲,۸۰۳,۶۸۰ درهم (۸۷۶۱,۵ کیلا)، بخارا رطلی بلان حسابلاساق - تخمیناً ۱,۱۷۴,۴۸۷ درهم (۳۶۷۰ کیلا) بولورغه تییش ایدی. کوره‌مز که، بیک مبالغه‌لی صانلر کیلوب چغه. «رطل» اورنینه باشقه بر اولچاو بره‌ملگی بولورغه تییش توگل مو ایکان؟

رِطْلْلَته و درهمْلَته نیندی ماده اولچانگانن آچقلای آلمادق. بوغدای یارماسی دیب فَرَض قیلورغه ممکن.

قالدرلغان فرض و سنتلر اوچون درویشلرگه فدیه بیرو عرفی‌ننک توباگمزده نی درجه‌ده مألوف و تارالغان بولووی، تقدیم ایتلگان فدیه کولامن حسابلاو اصولی‌ننک درست بولووی-بولماوی، باخصوص بو عرف‌ننک مشروع بولو-بولماو مسئله‌لرن متخصصلر قاراماغنه تابشورامز.

۱) Хинц В. Мусульманские меры и веса с переводом в метрическую систему. Давидович Е.А. Материалы по метрологии средневековой Средней Азии. - М.: Наука, 1970. - С. 101.

۲) Ibid. - С. 38, 101.

۳) Ibid. - С. 102.

© الیاس مستقیموف، ۲۰۲۵

#منابع