Paano kaya kung ngayong Hunyo 19, sa mismong kaarawan niya, bigla siyang bumaba ng jeep sa Crossing?

Walang banda. Walang parada. Walang mga opisyal na naghihintay.

Simpleng puting polo, sombrero, at isang maliit na bag lang ang dala.

Hindi bilang bayani. Hindi bilang estatwa.

Kundi bilang isang simpleng Calambeño na matagal na nawalay sa kanyang bayan.

Siguro, una niyang pupuntahan ang lumang bahay nila. Titignan niya ang paligid. Maraming nagbago. Mas matataas ang gusali. Mas maraming sasakyan. Mas maingay ang siyudad.

Iba na ang Calamba.Pero baka pagkatapos ng ilang minutong paglalakad, mapahinto siya.

Hindi dahil sa nostalgia. Kundi dahil parang may mga bagay na hindi pa rin nagbabago.

Noong panahon niya, ipinaglaban ng mga taga-Calamba ang kanilang lupa laban sa pang-aabuso ng mga prayle.

Ngayon, iba na ang kalaban. Mataas na presyo ng bilihin. Trapik. Korupsiyon. Mga pangakong paulit-ulit lang tuwing eleksiyon. At isang sistemang kung minsan, parang mas mabilis pa ang tsismis kaysa serbisyo.

Kung tutuusin, baka mapangiti pa si Rizal kapag nakita niyang halos lahat ng Pilipino ay may cellphone na. Isang pindot lang, makakausap mo na ang kahit sino sa mundo.

Pero baka malungkot din siya. Dahil sa panahon na napakadali nang makakuha ng impormasyon, parang mas mabilis pa ring kumalat ang kasinungalingan kaysa katotohanan.

Noong isinulat niya ang Noli Me Tangere at El Filibusterismo, buhay ang mga karakter dahil totoo sila sa lipunan. Ang nakakalungkot, parang hanggang ngayon, hindi pa rin sila tuluyang namamatay. 

Nandiyan pa rin si Padre Damaso—iba lang ang mukha.

Nandiyan pa rin si Doña Victorina—iba lang ang porma.

At mas masakit isipin, baka marami pa ring Simoun na gustong baguhin ang sistema, pero napapagod na lang dahil tila walang nagbabago.

Pero kilala natin si Rizal. Hindi siya ’yung tipong puro reklamo. Hindi siya keyboard warrior. Hindi rin siya mahilig mang-away para lang mag-viral.

Mas malamang, tahimik lang siyang maglalakad. Makikinig. Magmamasid.

At pagkatapos, baka isang simpleng tanong lang ang ibato niya sa ating mga Calambeño.

“Kamusta na ang bayan na minsan kong ipinaglaban?”

At ewan ko kung masasagot natin iyon nang diretso.

Dahil oo, maunlad na tayo. Pero marami pa ring pamilyang hirap makatawid sa araw-araw.

Oo, malaya na tayo. Pero marami pa ring takot magsalita.

Oo, may boto ang bawat Pilipino. Pero kung minsan, tila nakakalimutan nating ang boto ay hindi utang na loob—ito ay pananagutan.

Sa totoo lang, baka hindi naman hinahanap ni Rizal ang perpektong Pilipinas. Hindi niya inaasahang mawawala ang problema.

Ang gusto lang siguro niyang makita ay kung natuto ba tayo.

Kung ang kabataang tinawag niyang “pag-asa ng bayan” ay marunong nang mag-isip bago mag-share.

Kung ang mga lider ay nagsisilbi at hindi nagpapasikat.

Kung ang pagmamahal sa bayan ay hindi lang nakikita tuwing Hunyo 19 o Disyembre 30.

Kasi ang totoo, madaling maglagay ng bulaklak sa monumento ni Rizal. Mas mahirap maging katulad niya.

Mas madaling mag-post ng “Happy Birthday, Pepe!” Mas mahirap itanong sa sarili natin, 

kung buhay si Rizal ngayon, ipagmamalaki kaya niya ang Pilipinas?

At bilang isang kapwa niyang Calambeño, gusto kong maniwala na oo.

Hindi dahil wala na tayong problema kundi dahil sa kabila ng lahat, may mga guro pa ring nagtuturo, may mga kabataang nangangarap, may mga ordinaryong taong tahimik na nagseserbisyo, may mga Pilipinong pinipiling maging tapat kahit mas madaling mandaya at may mga Calambeñong araw-araw na pinipiling mahalin ang kanilang bayan.

Siguro iyon ang regalo natin sa kanyang kaarawan. Hindi engrandeng programa; Hindi mahahabang talumpati; Hindi mga bulaklak na unti-unti ring malalanta kundi ang pangakong hindi natin hahayaang maging karakter na lang sa libro si Rizal.

Dahil ang pinakamalaking trahedya ay hindi ang pagkamatay ng isang bayani.

Ang pinakamalaking trahedya ay ang mabuhay ang kanyang pangalan, pero mamatay ang kanyang mga ipinaglaban.