Nol Reverda
De staat, de markt en burgermaatschappij: Een korte inleiding
Dr. Nol Reverda Maastricht, maart 2005
De conceptuele driehoek
De werkelijkheid is als werkelijkheid nooit te kennen: we hebben analytische begrippen nodig, die haar ordenen en die vanuit die ordening kennis en inzicht verschaffen. De conceptuele driehoek is in dit verband een dergelijk model, aan de hand waarvan de relatie tussen mens en zijn werkelijkheid geanalyseerd kan worden. Ik noem het model ‘conceptueel’, omdat de drie onderling samenhangende begrippen – concepten - een goed raamwerk opleveren om de sociale werkelijkheid te beschrijven en inzichtelijk te maken. De samenstellende delen van deze driehoek bestaan uit de staat c.q. overheid, de markt c.q. economie en de samenleving c.q. burgermaatschappij. Ieder element kent zijn eigen inhoud en kracht, maar is tevens in zijn werking afhankelijk van de andere twee samenstellende delen.
Staat: Wetten en regels
Markt: Handel en bedrijvigheid
Burgermaatschappij:
Betekenisvolle structuren
De kerntaak van de staat binnen de driehoek bestaat uit het ordenen van de samenleving door het ontwikkelen van solide wet- en regelgeving; hierdoor worden de rechten en plichten van burgers gedefinieerd. De kerntaak van de markt bestaat eruit, om via onderlinge concurrentie handel en bedrijvigheid te genereren teneinde te voorzien in materiele zekerheid en voorspoed. De kerntaak van de burgermaatschappij tenslotte bestaat uit het ontwikkelen van zin- en betekenisvolle instituties, aan de hand waarvan mensen hun individuele en collectieve identiteit ontlenen. Staat, markt en burgermaatschappij zijn derhalve de samenstellende delen van de conceptuele driehoek, en geen van de drie heeft in theorie enig primaat. Integendeel, ‘Idealtypisch’ komen de kernkarakteristieken van ieder element alleen dan tot optimale ontwikkeling, als er geen sprake is van enige dominantie van de een ten opzichte van de andere. Ik zal laten zien, dat dit inderdaad theorie is, en dat er in de maatschappelijke werkelijkheid veelal één element wordt uitgelicht en overgeaccentueerd.
De conceptuele driehoek is als zodanig niet nieuw en staat ook bekend onder een aantal andere aanduidingen, afhankelijk van de gekozen gezichtshoek. Zo spreekt Zijderveld1 van de ‘democratische driehoek’, waarbij de kwaliteit van democratie en samenleving afhankelijk zijn van een goede balans tussen de drie samenstellende hoekstenen: staat, markt en burgermaatschappij. Accentuering of eenzijdige ontwikkeling van een van deze hoekstenen leidt tot een verschraling van de kwaliteit van het bestaan en mogelijk tot ernstige crisissituaties. Zo voert overvloedige staatsinterventie tot een ondermijning van de vrije markt en een uitholling van de betekenis van mediating structures in de samenleving. Teveel markt vervolgens leidt een wereld, waarin het recht van de sterkste de maat wordt en onderlinge saamhorigheid en solidariteit plaatsmaken voor tot het uiterste doorgevoerd individualisme. Teveel ‘burgermaatschappij’ tenslotte kan leiden tot onvoorwaardelijk groepsconformisme, waarin geen plaats meer is voor individueel initiatief en waarin wet- en regelgeving gezien wordt als een overbodige inbreuk op de interne gemeenschapsverhoudingen.
Zijderveld verbindt aan iedere hoeksteen ook de bekende ideologische stromingen, die de West-Europese geschiedenis na de Franse revolutie gedomineerd hebben: de sociale democratie met zijn voorkeur voor staatsinvloed, het liberalisme met zijn fixatie op de vrije markt, en het conservatisme met zijn ingenomenheid met de burgermaatschappij. Overaccentuering van een van de hoekstenen leidt ook in dit verband tot politiek ideologisch extremisme en een ondermijning van de democratische uitgangspunten en verhoudingen. Sociaal-democratie voert dan tot socialisme, dat op zijn beurt kan verworden tot dictatoriaal communisme en Stalinisme. Liberalisme kan via libertinisme tot anarchisme leiden en conservatisme tenslotte kan verworden tot corporatisme en uiteindelijk tot fascisme. Juist het evenwicht tussen de verschillende politieke stromingen en hun onderlinge gerichtheid op elkaar, weerhoudt hen ervan door te schieten in hun extreme ideologische vorm. Kortom, Zijderveld richt zich in zijn analyse vooral op de vraag naar de kwaliteit van de democratie en hoe de drie samenstellende delen kunnen bijdragen tot de ontwikkeling van democratische waarden.2
De interactie tussen staat, markt en burgermaatschappij wordt ook wel beschreven aan de hand van het concept van de ‘welfare mix’3. Hier gaat het vooral om te bepalen, wie er verantwoordelijk is voor de zorg en verzorging van de sociaal zwakkeren in de samenleving; het concept wordt dan ook vooral gebruikt bij de theorievorming over sociaal beleid. Daarbij worden diverse ‘welfare regimes’ of ‘zorgscenario’s’ onderscheiden, al naargelang de invalshoek, die men kiest, en spreekt men dan van het sociaal-democratische (accent op overheidsverantwoordelijkheid), het liberale (nadruk op de verantwoordelijkheid van de markt in deze) of het conservatieve model (nadruk op ‘community’)
Ik geef persoonlijk de voorkeur aan de term ‘conceptuele driehoek’ als analytisch model ten behoeve van staat, markt en burgermaatschappij. Het is een bruikbaar model om de onderlinge samenhang, tegenspraken, congruenties en discongruenties tussen regelgeving, markt en burgermaatschappij te beschrijven en te begrijpen. Het model is van algemeen sociologische aard en hoeft daarom niet beperkt te blijven tot een macro-analyse van de staat, de economie en de sociaal-culturele werkelijkheid, maar kan ook op kleinere eenheden als informele en formele organisaties, bedrijven, onderwijsinstellingen, stichtingen en verenigingen toegepast worden. Zij hebben alle te maken met regelgeving, zij dienen alle een gezonde financiële basis te hebben en bezitten alle een inhoud, die ook wel samengevat wordt in het begrip ‘bedrijfs- of organisatiecultuur’. Daarbij is het sterke punt van de conceptuele driehoek, dat het een eigenstandige positie toekent aan de sociaal-culturele dimensie, aan ‘cultuur’, aan collectieve en veelal historisch gegroeide betekenisgeving.
Het niet herkennen of veronachtzamen van de sociaal-culturele dimensie kan resulteren in foutieve inschattingen en mislukkingen. Menige fusie heeft het bijvoorbeeld in dit verband niet gehaald, ondanks het bestaan van een heldere beschrijving van de verdeling van de verantwoordelijkheden, de bezetting van de posities, duidelijke regelgeving en ineenschuiven van procedures – de ‘staat’ – en ondanks een goede en gezonde financiële basis van de nieuw gevormde organisatie – de ‘economie’. Waar men op het eerste oog in deze context werkt binnen één en dezelfde organisatie en aan hetzelfde product, blijken de verschillen in de historisch gegroeide betekenisgeving aan de werkwijzen en de identificatie met de eigen voormalige organisatie – de sociaal-culturele dimensie - vaak het grootste struikelblok te zijn voor het succesvol opereren van de nieuw gevormde organisatie. Strakkere regelgeving of dwang via de markt zijn hier geen oplossingen; het erkennen van diversiteit en het stimuleren van bottom-up interacties en initiatieven waarschijnlijk wel. Dat zijn immers de instrumenten bij uitstek, waarlangs de sociaal-culturele dimensie haar vorm en inhoud krijgt.
Ten tweede biedt het model de mogelijkheid om inzicht te krijgen in wat er gebeurt, als de respectievelijke ‘domeinen’ over hun eigen grenzen heengaan. In theoretische zin houdt ieder zich bij zijn eigen leest – een perfect en ideaal model, en in zoverre inderdaad ‘theorie’. Want de empirische werkelijkheid vertoont zich als weerbarstiger en grilliger dan het model voorschrijft: markt en burgermaatschappij kunnen verstatelijken, staat en burgermaatschappij vermarkten en staat en markt verburgerlijken. Ieder element kan dominant worden in de conceptuele driehoek en de andere elementen als het ware overwoekeren. De ontwikkeling van de natiestaat kan zo gelezen worden, alsook de door de markt aangestuurde processen van modernisering en mondialisering. En de gemeenschap kan zo'n fundamentalistisch karakter krijgen, dat wet- en regelgeving aan de heersende ideologie wordt aangepast en dat de beschikbare economische bronnen onbeperkt aangewend worden ter realisering van de aangehangen ideologische doelen, ook al kan dat tot economische crisis en armoede leiden. Hierin ligt nu juist de bruikbaarheid van de conceptuele driehoek als strikt theoretisch analytisch model: het maakt processen inzichtelijk, toont scheefgroei aan en voorziet mogelijke haarden van spanning en conflict op het moment dat de empirische werkelijkheid zich anders gedraagt dan het model in 'idealtypische' zin voorschrijft. Juist daarom verschaft het model kennis en inzicht.
1 A.C.Zijderveld (1999); hoofdstuk 5: Morality and the democratice triangle; pp. 129 - 140
2 A.C.Zijderveld (1999); hoofdstuk 5: Morality and the democratic triangle; pp. 152 - 156
3 Onder de welfare mix wordt het volgende verstaan: “The contribution that each of the three very different social institutions – the household, the market and the state – make to society in terms of the provision of welfare. This constellation of providers forms part of the welfare mix, but the perscentage, by which each of them contributes, varies according to time and place and is among other things connected to ideologies and economies.”; F. Winther (1997). Het concept beoogt de interactieve dynamiek tussen de drie bouwstenen van de conceptuele driehoek te benadrukken op het terrein van de verzorgingstaat. Zie ook: J. Clasen (1999)
4 Zie o.a. G. Esping-Anderson (1993) en W.Lorenz (1994)