2.5 Inne kraje pozaeuropejskie

2.5.1 Singapur

Singapur jest jednym z najbardziej zaawansowanych krajów azjatyckich pod względem adaptacji BIM. BIM Steering Committee („Komitet Sterujący”)23, powołany przez Building and Construction Authority (BCA)24 w celu opracowania instrukcji, rozpoczął działalność w roku 2011, a dokument strategiczny o nazwie „Singapore BIM Guide” został opracowany przez BSC 2012 roku) [17].

Dokument ten dzieli wdrożenie BIM na trzy zakresy:

• Rezultaty, czyli „CO” – co ma zostać wyprodukowane: elementy i atrybuty modeli, reprezentacje właściwości geometrycznych i niegeometrycznych, dodatkowe wymagania dotyczące informacji z modeli – wartość dodana BIM, jak symulacje środowiskowe, oświetlenia, nasłonecznienia i zacienienia, harmonogramy z modeli oraz kalkulacje kosztowe według przedmiarów z modeli. Inne elementy to definicja faz projektu i ich zawartości, jak również autorów i użytkowników modeli;

• Procesy, czyli „JAK” – procedury modelowania i współpracy: kroki procesowe, instrukcje modelowania i generowania informacji dla poszczególnych branż, łącznie z odesłaniem do przygotowanych przez Komitet Sterujący szablonów dla elektronicznego dostarczenia rezultatów pracy, opis procedur koordynacji modeli wielobranżowych, ustanowienia ich wspólnego początku geometrycznego oraz orientacji geograficznej, podziału strukturalnego z zarządzaniem kolejnymi zmianami. Zakres ten zawiera również matrycę współpracy uczestników w kolejnych fazach projektu, a także opis wymagań publikacyjnych dla różnego typu dokumentów z zestawieniem wymaganych formatów z uwzględnieniem ich przydatności w fazie eksploatacyjnej oraz zapewnienia jakości. Dodatkową wartością tej strategii dla fazy procesowej jest opis kroków procedowania dla kontraktów „wybuduj” oraz „zaprojektuj i wybuduj”, niestety bez uwzględnienia kontraktów IPD25; • Personel / profesjonaliści, czyli „KTO” – uczestnicy procesów: ich role w procesach BIM i związane z nimi odpowiedzialności (chociaż wymienione i opisane są tylko role managera BIM oraz koordynatorów ze strony konsultanta i generalnego wykonawcy). Dodatkowo dokument singapurski opisuje cechy Planu Wykonania BIM (BEP) jako obowiązkowego elementu procesów, a także definiuje dokument regulujący rezultaty działań projektowych o nazwie „BIM Objective and Responsibility Matrix” (Zadania BIM i matryca odpowiedzialności). Strategia zawiera kilka istotnych elementów, jak np. szablony opracowań oraz definicję innego rozłożenia kompensacji finansowych w porównaniu z procesami nieprocedowanymi w BIM, co jest zgodne ze zwiększonymi nakładami pracy w pierwszych fazach procesów inwestycyjnych w metodyce BIM.

Rysunek 8: Zmiany w systemie rozłożenia honorariów Zespołu Zintegrowanego. [17]

Dodatkowo dokument strategiczny zawiera załączniki, które definiują szablony i standardy, głównie do użycia w konkretnych projektach, ale także generalne rekomendacje i praktyczne wskazówki. Sam dokument stanowi wytyczne dla BIM i wymaga dalszych dokumentów precyzujących.Strategia Singapuru została także wskazana w prezentacji Building and Construction Authority (Cheng Tai Fatt) o nazwie „Singapore BIM Roadmap” [18] z roku 2013. Dokument ten wyszczególnia 5 kroków strategicznych dla BIM: • Wiodąca rola sektora publicznego; • Formalne zatwierdzenie, promocja udanych inwestycji w metodyce BIM; • Usuwanie przeszkód; • Zbudowanie umiejętności i zakresu BIM; • Zmotywowanie pionierów do wdrożenia BIM.

Prezentacja zawiera także sugestie obligatoryjności BIM dla architektury nowych inwestycji kubaturowych powyżej 20’000 m2 (od lipca 2013), opracowań branżowych dla nowych inwestycji kubaturowych od 20’000 m2 (od lipca 2014) oraz dla łącznych branż dla nowych inwestycji kubaturowych o powierzchni większej od 5’000 m2 – celem jest osiągnięcie poziomu 80% stosowania BIM na tych inwestycjach (od lipca 2015). Podsumowując analizę strategii wprowadzania BIM w różnych krajach na świecie należy podkreślić, iż, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii i częściowo Niemiec oraz Singapuru (brakuje tu jednak wielu elementów), żaden z analizowanych krajów nie zaprezentował spójnego merytorycznie, kompletnego i wizualnie klarownego kierunku dla metodyki zintegrowanej dla swojego rynku. O wiele lepiej prezentują się na tym tle wszelkie narodowe strategie dla np. systemów transportu czy informacji geoprzestrzennej.

Tabela 1. Elementy z innych krajów dla polskiej Mapy Drogowej

Wielka Brytania: Strategia push-pull, wysoki i zrozumiały stopień graficznego przedstawienia Mapy drogowej, inicjatywa zbudowania cyfrowego modelu kraju opartego o powiązane cyfrowe bliźniaki, ukierunkowanie na otwarte formaty w dalszych fazach implementacji BIM, publiczne finansowanie prac wdrożeniowych (granty rządowe), zapoczątkowanie standaryzacji BIM dla norm ISO w standardach PAS i BS, oparcie polskiej drogi do BIM na poziomie brytyjskiego Level 2 wzbogaconego o zastosowanie cyfrowych bliźniaków, rozproszonych technologii oraz metodyki Lean i aspektu ekologicznego

Hiszpania: Zróżnicowane daty wprowadzania obowiązku BIM w zależności od rodzaju inwestycji

Republika Czeska: Podejście oparte o praktyczne zastosowanie BIM w pilotażach od początku procesu implementacyjnego. Utworzenie Komitetu Sterującego - ciała skupiającego w swoich działaniach odgórną decyzyjność ws. BIM w Polsce, z ministrem ds. rozwoju jako liderem i z wybranymi doradcami, zgodnie ze wskazaniami ekspertów z Czech (w oparciu o ich doświadczenia)

Estonia: Kompleksowy proces cyfryzacji usług publicznych, użycie technologii procesowania rozproszonego dla bezpieczeństwa danych

Finlandia: Kompleksowy proces cyfryzacji budownictwa, użycie otwartych formatów w wymianie danych, wysoki stopień prefabrykacji w budownictwie

Niemcy: Klarownie rozpisana strategia implementacji BIM w oparciu o kilka etapów i wczesne pilotaże, wprowadzenie pojęcia konwergencji dla ujednolicenia celów uczestników procesów budowlanych.

Singapur: Przewodnictwo publiczne dla procesu wdrażania BIM, wysoki stopień projektowania dla fabrykacji i prefabrykacji wielkoelementowej, obowiązek BIM rozpisany na branże i typy inwestycji, zalecenie przegrupowania kosztów projektowych na wczesne fazy inwestycji, motywacja pionierów BIM

3 Polska – punkt wyjścia dla BIM – przygotowanie strategii

3.1 Analiza istniejących istotnych dokumentów i inicjatyw strategicznych

W ubiegłych latach przeprowadzanych zostało w Polsce kilka ankiet, głównie przez producentów oprogramowania, mających na celu określenie poziomu przygotowania do BIM wśród ich grup docelowych. Ponadto opublikowano kilka dokumentów, mających na celu ujednolicenie procesu wprowadzenia BIM na polski rynek. Ankieta, będąca częścią niniejszego projektu, wskazana w pkt. 3.1.4, także służy celom badawczym dla stworzenia strategicznych kierunków wdrożenia BIM.

3.1.1 Ogólne założenia procesu wdrażania BIM w realizacji zamówień publicznych na roboty budowlane w Polsce (SARP/PZITB/GUNB) (2015)

Dokument przygotowany przez Stowarzyszenie Architektów Polskich (SARP), Polski Związek Inżynierów i Techników Budowlanych (PZITB) oraz Główny Urząd Nadzoru Budowlanego (GUNB) [19] z marca 2015 zawiera, oprócz ogólnych rekomendacji, także szereg wniosków, które są aktualne, mimo upływu 5 lat od powstania opracowania. Dokument zawiera ponadto rynkowe dane statystyczne, pomocne przy analizach wdrożeniowych.

W opracowaniu SARP/PZITP/GUNB zawarta jest sugestia powiązania procesów wdrożeniowych z wykorzystaniem środków z operacyjnych programów wspierania innowacji, jak Program Operacyjny Inteligentny Rozwój (2014-2020) oraz Program Operacyjny Polska Cyfrowa (2014-2020). W dokumencie proponuje się połączyć ten kierunek postępowania z procedurą zmian w tekście Ustawy o Prawie Zamówień Publicznych. Sugestia ta posiada integracyjny charakter, sprzyjający kooperacji we wprowadzaniu nowej metodyki BIM do polskiej gospodarki.

Najważniejszą częścią dokumentu jest wizualizacja strategii procesu wdrożenia BIM w inwestycjach publicznych w Polsce z podziałem na 5 czynników: • Powołanie centrum wdrożeniowo-koordynacyjnego BIM; • Opracowanie standardów i norm; • Opracowanie projektów zmian legislacyjnych; • Nadzór merytoryczny nad zmianami organizacji; • Nadzór nad projektami pilotażowymi. Zapis stopni dojrzałości procesów wdrożeniowych wygląda następująco:

EDUKACJA WSPÓŁPRACA WDROŻENIE

Sama strategia została podzielona na etapy (jednak bez podania orientacyjnych dat, jak w przypadku Niemiec): • Tradycyjna praktyka (stan obecny); • Modelowanie obiektowe; • Współpraca i interoperacyjność; • Integracja sieciowa.

Jest to zapis poziomów BIM (0-1-2-3) z klina Bew-Richardsa26 z Wielkiej Brytanii, co potwierdza, jak silna stała się brytyjska idea wizualizacji procesu ewolucji BIM. Ciekawą, bo do tej pory nigdzie niewyrażoną, tezą postawioną w dokumencie jest też ewolucja zagrożenia dla procesów wdrożeniowych zapisana jako konsekwencja niewłaściwych działań:

PARTYKULARYZM KONFORMIZM KOSZTY

Inną wartościową cechą dokumentu jest precyzyjna i właściwa analiza wyzwań oraz przeszkód dla wdrożenia BIM w Polsce. Sygnalizowane są mniej lub bardziej otwarcie takie nadchodzące zmiany, jak przejrzystość proceduralna i finansowa, nieustanna nauka, umotywowana ekonomicznie konieczność odejścia od antagonizmów wynikających z wzajemnej niechęci poszczególnych grup uczestników procesów budowlanych czy też odejście od roli projektanta generalnego na rzecz kooperacyjnej decyzyjności.

Dla kompozycji elementów niniejszego opracowania strategicznego najważniejszym wspierającym punktem jest podana w opracowaniu konieczność wprowadzenia takich zmian w kodyfikacji standaryzacyjnej, aby umożliwiona została weryfikacja efektywności inwestycji: punkt 2.b Zadania (Centrum wdrożeniowo-koordynacyjne BIM).

3.1.2 Raport KPMG/Arup (2016)

Raport KPMG z 2016 przygotowany we współpracy z Arup na zlecenie Ministerstwa Infrastruktury i Budownictwa [20] stanowił próbę zbadania polskiego rynku pod względem stopnia przygotowania do przeprowadzenia inwestycji w metodyce BIM. Jego wyniki przyniosły wiele powszechnie już uznanych spostrzeżeń o stanie polskiego przemysłu budowlanego, ale nie można z nich wyciągnąć wnoszących nowe spojrzenie wniosków co do ułożenia aktualnej mapy drogowej BIM dla Polski, ani dla strategii wdrażania BIM w niniejszej Mapie Drogowej.

3.1.3 Dokument strategiczny PIIB (2019)

W grudniu 2019 roku opublikowany został dokument o nazwie: „Strategia Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa (PIIB) w zakresie wdrażania BIM, miejsca i roli Izby w tym procesie oraz wskazania sposobów realizacji tej strategii” [21]. W opracowaniu wyszczególniono kilka kluczowych dla dalszego postępowania obszarów: • Cyfryzacja procesu budowlanego; • Standaryzacja; • Legislacja; • Popularyzacja BIM.

Nadrzędnym celem strategii PIIB jest ochrona interesów własnych członków (do czego zresztą Izba została powołana) oraz aktywne uczestnictwo Izby w działaniach wdrożeniowych BIM w Polsce. Dokument zakłada także współpracę wszystkich podmiotów, zajmujących się BIM, co jest słusznym postulatem. W opracowaniu zamieszczono także inne wnioski, prezentowane przez Izbę w różnych okresach badań nad BIM w ciągu ostatnich 4 lat: • Opracowanie rządowego programu wdrażania metodyki BIM oraz wspieranie przez państwo małych i średnich przedsiębiorstw w zakresie pomocy finansowej na wdrożenie BIM; • Postulat braku obligatoryjności BIM dla każdego zamówienia publicznego; • Postulat stopniowego wdrażania BIM, począwszy od dużych inwestycji;

Postulat rozpoczęcia wdrażania BIM od podmiotów publicznych i projektantów; • Postulat edycji Art. 10e ustawy o PZP dotyczącego dostępności i udostępniania narzędzi elektronicznego modelowania danych budowlanych.

Zdefiniowana przez PIIB strategia postępowania zakłada działania w czterech wybranych obszarach:

A. Zadania w obszarze cyfryzacji budownictwa dotyczą takich aspektów jak identyfikacja utrudnień we wprowadzaniu BIM, propozycje sposobów eliminacji wszystkich tych przeszkód oraz konkretnych działań Izby w tym kierunku.

B. Zadania w obszarze standaryzacji obejmują listę działań dla: - umów i kontraktów budowlanych; - wymagań dla BIM; - szczegółów i dokładności modeli; - formatów danych; - elementów i bloków modelu;

C. Zadania w obszarze legislacji obejmują: - przepisy w zakresie postępowań administracyjnych; - przepisy w zakresie prawa budowlanego i innych z nim związanych; - przepisy w zakresie zamówień publicznych; - przepisy w zakresie własności intelektualnej; - przepisy w zakresie postępowań sądowych cywilnych i karnych; - przepisy w zakresie kształcenia i certyfikacji BIM;

D. Zadania w obszarze popularyzacji BIM obejmują postulaty: - realizacji podstawowych założeń strategii komunikacji społecznej PIIB; - szkoleń w zakresie BIM; - wydarzeń BIM; - publikacji jako źródeł informacji o BIM; - oprogramowania BIM; - konkursów BIM.

Lista postulatów z dokumentu strategicznego PIIB jest zestawem rekomendacji, które w odpowiedni sposób ustrukturyzowane i zapisane, mogą zostać włączone także do niniejszej Mapy Drogowej, z wyłączeniem elementów dla których regulacje już istnieją (np. Ustawa o ochronie praw autorskich i praw pokrewnych27 [22]), a także podejmowane są odpowiednie działania (publikacje o BIM w prasie fachowej oraz przeprowadzane przez różne organizacje i stowarzyszenia warsztaty i szkolenia BIM).

DOKUMENT PIIB MOŻNA UZNAĆ ZA OPRACOWANIE UZUPEŁNIAJĄCE DLA NINIEJSZEGO DOKUMENTU STRATEGICZNEGO. Postuluje się jednak zmianę sformułowania „poziomy BIM” z ostatniej strony słowniczka na „wymiary BIM”, aby nie było sprzeczności z nazewnictwem brytyjskich poziomów BIM dla klina Bew-Richardsa, wykorzystanych w różnych dokumentach przygotowanych w ramach niniejszego projektu. Nie może też być utożsamiania kierunku open BIM z przeglądarkami plików w natywnych formatach.

3.1.4 Ankieta dla Ministerstwa Rozwoju (2020)

Najnowsza ankieta przeprowadzona w lutym 2020 r, wśród różnych przedstawicieli branży budowlanej w Polsce na potrzeby niniejszego projektu dla Ministerstwa Rozwoju, której wyniki opublikowano w dokumencie pt. „Rekomendacje i wnioski—konsultacje z Interesariuszami”, wykazała kilka trendów. Z nadesłanych 533 zestawów odpowiedzi wynika, że następuje lepsze zrozumienie metodyki BIM oraz jej wpływu na poprawę zarówno jakości projektów, jak i komunikacji pomiędzy uczestnikami procesów budowlanych. Z drugiej jednak strony w wynikach ankiety zauważono wiele sprzecznych ze sobą postulatów, dotyczących np. obligatoryjności BIM na polskim rynku czy użytkowania wyprodukowanych informacji we wszystkich fazach inwestycji. Duży procent badanych, nawet wśród uczestników, którzy już zaczęli wprowadzać BIM (ok. 2/3 respondentów z tej grupy), obawia się negatywnych ekonomicznych rezultatów implementacji metodyki BIM dla swojej działalności. Istnieje też grupa badanych nie planująca wprowadzania BIM. Inną charakterystyczną cechą wyników ankiety jest rozbieżność co do oczekiwanych korzyści płynących z BIM w przypadku odpowiedzi od różnych typów uczestników procesów budowlanych, co świadczy o tym, iż nie wszyscy mówią tym samym językiem, jeśli chodzi o nową metodykę. NIE NALEŻY ZATEM OCZEKIWAĆ W NAJBLIŻSZYM CZASIE WZAJEMNEGO ZROZUMIENIA W PLANOWANYM PRZEPROWADZENIU PROCESU ZINTEGROWANEGO (NP. DLA PROJEKTÓW PILOTAŻOWYCH) I, CO ZA TYM IDZIE, PEŁNEJ WSPÓŁPRACY W JEDNYM KIERUNKU. Stąd też tym większe zapotrzebowanie na dokumenty, które skoordynują wszystkie oczekiwania i wprowadzą ład przy wdrażaniu BIM w polskim budownictwie, bo do tego sprowadza się także jego cyfryzacja. Innym wymaganiem, co do którego większość respondentów była zgodna, jest potrzeba edukacji. PONIEWAŻ JEDNAK EDUKACJA DLA NOWYCH PROCESÓW JEST SPRAWĄ OCZYWISTĄ, NIE ZOSTANIE ONA WYSZCZEGÓLNIONA JAKO OSOBNY PUNKT MAPY DROGOWEJ, ALE BĘDZIE ELEMENTEM WSPOMAGAJĄCYM DLA KAŻDEGO ASPEKTU METODYKI BIM, szczególnie technologicznego, ale także zarządzania czynnikiem ludzkim, wymagań środowiskowych, bezpieczeństwa danych czy systemów klasyfikacyjnych.

3.1.5 Inicjatywa Izby Architeków RP (2020)

W ostatnim czasie IARP wystąpił do Ministerstwa Rozwoju z inicjatywą opracowania spójnej strategii cyfryzacji procesu inwestycyjnego. Zgodnie z deklaracją Izby zostanie stworzona grupa robocza z udziałem IARP i PIIB pod kierownictwem GUNB i patronatem MR.

3.1.6 Podręcznik BIM EU BIM Task Group (2017)

„Podręcznik dotyczący wprowadzenia modelowania informacji o obiektach budowlanych przez europejski sektor budowlany” to dokument zawierający zarys strategii wdrożeniowej BIM, a opracowany przez EU BIM Task Group w wersjach językowych krajów członkowskich28. Znajdują są w nim m.in. generalne wytyczne oraz opisy przypadków (case studies) w celu lepszej ilustracji oczekiwanych rezultatów poprawy efektywności w przemyśle budowlanym dla całego obszaru Unii Europejskiej.

3.2 Kroki w celu przygotowania Mapy Drogowej

W procesie przygotowania strategii wdrożenia BIM na rynku polskim zaproponowana została analogiczna metoda tworzenia jej elementów jak przy strategii brytyjskiej (Digital Plan of Work Roadmap 8 kolumn systemu implementacji Eynona)29, jednakże w celu zapewnienia większej przejrzystości kolejność została odwrócona. Ułatwiło to syntezę elementów i umieszczenie ich części składowych na osi czasowej.

Dla dalszych etapów prac przyjęto następujące kroki:

• Zdefiniowanie warunków brzegowych, koniecznych do pełnego wdrożenia Mapy Drogowej, wynikających z obecnego stanu polskiego rynku i kierunków światowego rozwoju BIM;

• Zdefiniowanie części składowych całego środowiska procesu zintegrowanego w budownictwie;

• Zestawienie tych części w spójny, klarowny i wizualny system, bazujący na pięciu wyjściowych typach zasobów, sformułowanych w projekcie metodyki (ludzie, finanse, technologia, standardy oraz prawo);

Rozplanowanie powyższych elementów na osi czasowej wraz z szacunkowym okresem ich realizacji w odniesieniu do działań organów administracji publicznej i innych podmiotów z rynku budowlanego w Polsce;

• Włączenie najistotniejszych punktów do zestawienia warunków powodzenia całego projektu wdrożenia BIM zarówno dla inwestycji pilotażowych, jak i dla dalszych projektów.

3.3 Strukturyzacja środowiska projektowego

Aby osiągnąć sukces na kolejnym etapie ewolucji w jakichkolwiek procesach, należy najpierw uporządkować etap bieżący. Biorąc za wzór klin Bew-Richardsa, dla ewolucji metodyki BIM, będzie nim BIM poziomu 1, czyli tradycyjny CAD z elementami 3D dla wizualizacji. Jest to poziom najpowszechniej występujący w Polsce dla dużej części inwestycji budowlanych, z nielicznymi wyjątkami wyższego poziomu. Niezależnie od poziomu, dobrą praktyką jest strukturyzacja informacji projektowej umożliwiająca lepsze jej zarządzanie.

Każda inwestycja budowlana rozpoczyna się (pomijając etap programowania biznesowego) od danych projektowych, powstałych w jej pierwszych fazach. Istotne jest zatem, aby stworzyć porządek od samego początku i utrzymać go przez cały czas trwania inwestycji, aby zarządzanie informacją miało właściwe podstawy.

W tym wypadku można się w całości oprzeć na zaleceniach brytyjskich. Proponowanym dokumentem do tego celu jest PAS 1192:2007, definiujący w wizualny sposób strukturyzację produkcji, przechowywania i wymiany informacji dla fazy kapitałowej, czyli projektowo-budowlanej. Po okresie eksploatacji sprawdzonej na rynku brytyjskim, standardy te powoli wchodzą w etap światowej standaryzacji w postaci norm ISO. W normie ISO 19650-1 wprowadzono, bazując na propozycji brytyjskiej, grafikę organizacji cyfrowego środowiska procedowania procesu projektowego (CDE – patrz pkt. 5.5.2.6) w kolejnych stadiach: WIP (aktualna własna praca) > SHARED (wspólna praca w kooperacji) > PUBLISHED (praca opublikowana) > ARCHIVE (praca zarchiwizowana)

Rysunek 9: Struktura CDE, źródło według normy PN-EN ISO 19650-1:2019

Otwartą pozostaje kwestia zastosowania systemu nazewnictwa plików dla potrzeb konkretnych projektów czy też jego ewentualnego rozszerzenia na cały system inwestycji publicznych w kraju. Praktyki kolejnych miesięcy wskażą zapewne kierunek rozwoju, który polskie biura projektowe muszą zainicjować we własnym zakresie lub w kooperacji w ramach konkretnych inwestycji. System krajowy wymagałby szerokiego konsensusu wszystkich stron biorących udział w procesach inwestycyjnych. Brytyjska norma BS 1192:2007+A:2106, będąca podstawą norm PN-EN ISO 19650 zaleciła jedynie schematy strukturalne nazw plików i folderów, a nie konkretne rozwiązania systemów nazewnictwa.

Proponowana jest adaptacja jednolitych i klarownych (zawierających pełną informację już w nazwie) reguł nazewnictwa dla plików, modeli i folderów projektowych, aby umożliwić lepszą komunikację między uczestnikami od samego początku, tj. od części projektowej procesów zintegrowanych. Zasady strukturyzacji informacji projektowej zaleca się stosować osobno dla poszczególnych inwestycji.

3.4 Metody zarządzania procesem BIM

Proces zintegrowany charakteryzuje się inną organizacją niż procesy tradycyjne w budownictwie, chociaż sam przebieg procesów jest podobny Wartość dodana organizacji procesu zintegrowanego bazuje na dodatkowych zasobach wiedzy o procesie i narzędziach lepszego zarządzania produkcją i przepływem informacji.

Opublikowana w lutym 2019 roku polska (ale jeszcze nie polskojęzyczna) norma PN-EN ISO 19650 części 1 i 231 (w opracowaniu są części 3 i 5) wyszczególnia zestawy informacji do opracowania przez zamawiającego dla poszczególnych etapów inwestycji przeprowadzanej w metodyce BIM, nakładające na wykonawców i podwykonawców wymóg dostarczenia informacji zwrotnych o tworzonym zasobie. Jest to część podejścia przyjętego z powodzeniem w Wielkiej Brytanii (tzw. „pull”, czyli „od góry”), definiująca wymagania, które powinny zostać spełnione, aby proces zintegrowany odniósł sukces.

W dalszych rozdziałach niniejszego opracowania strategicznego zawarte są elementy odpowiadające działaniom typu „push” („od dołu”), a więc ze strony podmiotów pracujących w biurach projektowych oraz na placach budów w inwestycjach publicznych. Zdefiniowane zostały narzędzia do realizacji zadań, które zagwarantują spełnienie wymagań „pull”. Tylko wtedy wyżej wspomniany w strategii niemieckiej wstępny etap Konwergencji (zogniskowania, zebrania i upodobnienia) doprowadzi do integracji „pull” i „push” zarówno dla ujednolicenia działań, jak i dla ułatwienia współpracy.

Najważniejszym praktycznym celem jest stworzenie zmotywowanych i zaangażowanych zespołów roboczych dla wszystkich zadań inwestycyjnych, aby można było sukcesywnie zastosować wskazane w standardach i normach elementy procesu zarządzania inwestycją w metodyce BIM.

Opublikowana norma PN-EN ISO 19650-1 oraz PN-EN ISO 19650-2 stanowią oficjalne polskie standardy do zastosowania w ramach realizacji inwestycji. Zawartość tej normy oraz następnych jej zapowiadanych części (PN-EN ISO 19650-3 dotyczącej fazy operacyjnej zasobów oraz PN-EN ISO 19650-5 dotyczącej bezpieczeństwa danych) powinna zostać przyswojona i wdrażana w polskim budownictwie od momentu opublikowania standardu. Program normalizacyjny PKN zawiera ponadto wiele innych pozycji z zakresu BIM, które ułatwią wdrażanie BIM na polskim rynku

3.5 Ewolucja etosu pracy

W ciągu ostatnich dekad etos pracy uległ znaczącym zmianom. Zostały zaproponowane – i w wielu przypadkach wdrożone – skrócenie czasu pracy oraz praca zdalna, a badane są kolejne trendy pomagające podnieść efektywność poprzez stworzenie optymalnego środowiska pracy. Staje się oczywiste, że czynnik ludzki jest najważniejszym zasobem podmiotów w gospodarkach krajowych. Powinien on podlegać szczególnej ochronie i umożliwiać niezakłócony rozwój osobisty wszystkim jednostkom. Poniższa grafika przedstawia hierarchię ludzkich wartości:

Rysunek 10: Piramida potrzeb ludzkich według Abrahama Maslowa.

Opracowanie własne na podstawie 32

Spełnienie wszystkich tych potrzeb jest podstawą optymalnego funkcjonowania człowieka w społeczeństwie. Podstawowymi aspektami sprzyjającymi zarówno rozwojowi zawodowemu jednostki ludzkiej, jak i jej integracji w strukturach organizacyjnych jest właściwy klimat uczenia się, skutkującego zrozumieniem oraz zaufanie, będące bazą dla zaangażowania. Powstaje w ten sposób spirala rozwoju, której katalizatorem jest wymiana informacji w procesie.

ZNACZENIA WŁAŚCIWEGO I PEŁNEGO PRZEPŁYWU INFORMACJI DLA SKOMPLIKOWANYCH PROCESÓW ZINTEGROWANYCH W BUDOWNICTWIE NIE SPOSÓB WYSTARCZAJĄCO PODKREŚLAĆ.

Rysunek 11: Współzależność cyklów powstawania zaufania i procesu uczenia się.

Opracowanie własne na podstawie [23]

Potrzeba współpracy wszystkich uczestników procesów budowlanych specjalnie podkreślona jest także we wstępie do normy PN-EN ISO 19650-1:2019 jako kluczowy czynnik efektywnego wypracowania zasobów inwestycji i ich późniejszej eksploatacji. W tekście wstępu do w/w normy wspomniane są ponadto takie wymagane wartości jak wzajemne zrozumienie, zaufanie oraz właściwy przepływ informacji w celu redukcji ryzyka, strat, kontrowersji czy błędnej interpretacji. Podkreślone jest, iż obecnie wiele nakładów poświęconych jest naprawie nieustrukturyzowanych informacji, błędnych procesów zarządzania tymi danymi, rozwiązywaniu zadań wynikających z braku koordynacji zespołów wykonawczych na skutek nieodpowiedniego przepływu informacji oraz jej niewłaściwego magazynowania i wykorzystania.

Jedną z adekwatnych inicjatyw w kierunku lepszej integracji siły ludzkiej w podmiotach gospodarczych jest zdecentralizowana metoda zarządzania organizacją tzw. turkusowe zarządzanie33, koncepcja zaproponowana w 2014 r. przez Frederica Laloux, a praktycznie stosowana i propagowana w Polsce m.in. przez przedsiębiorcę prof. Andrzeja Blikle, który nazwał ją „demokracją partnerską”.

WSZYSTKIE CZYNNIKI NINIEJSZEGO DOKUMENTU STRATEGICZNEGO, NIEZALEŻNIE, CZY SĄ WARUNKAMI, REKOMENDACJĄ CZY TEŻ STANOWIĄ ELEMENTY LUB WĘZŁY MATRYCY, POWINNY ZOSTAĆ OPARTE NA EDUKACJI I SAMOEDUKACJI WSZYSTKICH UCZESTNIKÓW PROCESÓW PRZEPROWADZANYCH W METODYCE BIM.

Biorąc pod uwagę iż zarządzanie czynnikiem ludzkim stanowi najczęściej wyzwanie zaleca się dla każdej inwestycji publicznej rozpoczęcie jej kilkudniowymi warsztatami wprowadzającymi w metodykę BIM oraz cykliczne szkolenia utrwalające wiedzę . Jest to najbardziej wskazana metoda na utrzymanie niezbędnej integracji całego zespołu projektowo-wykonawczego, ale długofalowo musi to być podbudowane stałą edukacją wszystkich uczestników procesów zintegrowanych w BIM.

3.6 Uwarunkowania prawne BIM – stan obecny

Obowiązujące na dzień sporządzenia niniejszego opracowania regulacja normująca zasady przygotowania i prowadzenia postępowań o udzielenie zamówienia publicznego tj. ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (tj. Dz. U. 2019 poz. 1843 ze zm.) –– od 1 stycznia 2021 zostanie zastąpiona przez przepisy ustawy z 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (Dz. U. 2019 poz. 2019 ze zm.) – zwanej dalej: „Pzp”. Z tego względu w niniejszym opracowaniu zostały zawarte odwołania do przepisów ustawy z 11 września 2019 r.

Przepisy Pzp zostały oparte na regulacji wspólnotowego prawa zamówień publicznych wynikających z Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylająca dyrektywę 2004/18/WE (dalej: „Dyrektywa 2014/24/UE”) oraz Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/25/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych, uchylająca dyrektywę 2004/17/WE (dalej: „Dyrektywa 2014/25/UE”). Przepisy dyrektyw nie zawierają szczegółowych regulacji dotyczących wymagań w zakresie projektowania z zastosowaniem BIM. Niemniej jednak, w obu dyrektywach – odpowiednio w art. 22 ust. 4 Dyrektywy 2014/24/UE oraz art. 40 ust. 4 Dyrektywy 2014/25/UE, wskazuje się, że: w odniesieniu do zamówień publicznych na roboty budowlane i konkursów państwa członkowskie mogą wymagać zastosowania szczególnych narzędzi elektronicznych, takich jak narzędzia elektronicznego modelowania danych budowlanych lub podobne. Jednocześnie, w przypadku sformułowania takiego wymogu instytucje zamawiające muszą zaoferować alternatywne środki dostępu do takich narzędzi do czasu, gdy staną się one ogólnie dostępne. Co istotne, poza przywołanymi przepisami, dyrektywy UE nie określają odrębnych, szczegółowych wymagań ani też w żaden sposób wyraźnie nie nawiązują do stosowania przez wykonawców narzędzi elektronicznego modelowania danych budowlanych.

W ustawie Pzp powyższe przepisy dyrektyw zostały implementowane w art. 69 ust. 1 i 2 Pzp. Zgodnie z tym przepisem w przypadku zamówień na roboty budowlane lub konkursów zamawiający może wymagać sporządzenia i przedstawienia ofert lub prac konkursowych przy użyciu narzędzi elektronicznego modelowania danych budowlanych lub innych podobnych narzędzi, które nie są ogólnie dostępne, przy czym w takiej sytuacji zamawiający zapewnia możliwość skorzystania z alternatywnego środka dostępu do takich narzędzi.

Analiza ww. przepisów wspólnotowych jak i krajowych prowadzi do następujących wniosków:

• Na gruncie Dyrektywy 2014/24/UE i 2014/25/UE jak i aktów prawa krajowego, przepisy dotyczące możliwości zastosowania BIM, odnoszą się oraz zostały umieszczone zgodnie z systematyką ww. aktów prawnych, do zasad komunikacji prowadzonej pomiędzy zamawiającym i wykonawcami. Zarówno art. 22 Dyrektywy 2014/24/UE (i analogicznie art. 40 Dyrektywy 2014/25/UE) jak i przepis art. 69 Pzp wyraźnie wskazują na zasady komunikowania się zamawiającego i wykonawców, a nie na szczegółowe zasady prowadzenia postępowań dotyczących zamówień na usługi projektowe lub roboty budowlane lub wymagań z nimi związanych. Jeszcze większy nacisk do powiązanie ww. przepisów z zasadami komunikacji wynika z regulacji art. 69 ust. 1 Pzp, która wskazuje na możliwość formułowania wobec wykonawców wymogu sporządzenia i przedstawienia ofert lub prac konkursowych przy użyciu narzędzi elektronicznego modelowania danych budowlanych, podczas gdy dyrektywy UE posługują się szerszym pojęciem: wymagania, w zamówieniach na roboty budowlane i konkursów, użycia przez wykonawców narzędzi elektronicznego modelowania danych budowlanych.

• Poza wspomnianymi powyżej przepisami, ani na gruncie Dyrektyw UE ani Pzp, nie zostało wyraźnie sformułowane uprawnienie, wymóg lub obowiązek stosowania przez zamawiających BIM w postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego. Brak takiego wyraźnego uprawnienia lub obowiązku nie powoduje jednak, że zamawiający są pozbawieni prawa do formułowania wymogów dotyczących wykonania dokumentacji projektowej z zastosowaniem BIM, czy to w ramach zamówień na usługi (wykonanie dokumentacji projektowej), czy też w ramach zamówień na roboty budowlane (w formule „zaprojektuj i wybuduj” lub „wybuduj”). Zastosowanie BIM do sporządzenia dokumentacji projektowej (budowlanej lub wykonawczej) oraz zastosowanie modelu BIM przy realizacji robót budowlanych lub świadczenia usług utrzymaniowych (facility management) jest jedynie narzędziem do realizacji celu oraz określeniem sposobu wykonania przedmiotu zamówienia, w tym sposobu sporządzenia dokumentacji projektowej lub wykonywania robót budowlanych z zastosowaniem metody elektronicznego modelowania. Co więcej, z przepisów art. 22 Dyrektywy oraz art. 69 Pzp, które dotyczą formy oferty oraz komunikacji pomiędzy zamawiającym i wykonawcą, należy wywieźć dopuszczalność formułowania wymagań dotyczących BIM oraz sporządzenia oferty z zastosowaniem BIM w postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego. Skoro bowiem prawodawca unijny i ustawodawca krajowy dopuszczają możliwość złożenia oferty z zastosowaniem BIM, to tym bardziej dopuszczają również formułowanie wymogów co do stosowania BIM zarówno na etpaie sporządzenia oferty jak i realizacji zamówienia publicznego. Niezależnie od powyższego każdorazowo zastosowanie BIM powinno wynikać z opisu wymagań sformułowanych przez zamawiającego w dokumentacji postępowania (specyfikacji warunków zamówienia, opisu przedmiotu zamówienia) w ramach danego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego.

• Zarówno na gruncie wspólnotowego prawa zamówień publicznych jak i prawa krajowego przepisy odnoszące się do zastosowania szczególnych narzędzi elektronicznych, takich jak narzędzia elektronicznego modelowania danych budowlanych (BIM) mają charakter uprawnienia, a nie obowiązku. Innymi słowy, państwa członkowskie mogą, ale nie muszą, wymagać zastosowania narzędzi elektronicznego modelowania danych budowlanych. W ślad za powyższym, na gruncie prawa polskiego, postawienie wobec wykonawcy wymogu zastosowania do sporządzenia oferty narzędzi BIM jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem zamawiającego. Mając na uwadze charakter przepisów dyrektywy, które określają minimalne standardy, powyższe nie wyklucza jednak możliwości wprowadzenia przez polskiego ustawodawcę obowiązkowego wymagania, co do zastosowania przy sporządzeniu ofert narzędzi elektronicznego modelowania danych budowlanych.

Krajowa regulacja zamówień publicznych nie stoi zatem na przeszkodzie w stosowaniu BIM w zamówienia publicznych, czego najlepszym przykładem są postępowania prowadzone na podstawie Pzp, które swoim zakresem obejmowały zastosowanie BIM. Niemniej jednak, w celu popularyzacji i szerszego zastosowania tego modelu mogą być konieczne działania legislacyjne w zakresie Pzp oraz na poziomie promowania BIM w ramach kształtowania polityki zakupowej państwa w rozumieniu art. 21 Pzp. Zgodnie z powyższym artykułem w ramach polityki zakupowej państwa określa się priorytetowe działania Rzeczypospolitej Polskiej w obszarze zamówień publicznych, a także pożądany kierunek działań zamawiających w zakresie udzielanych zamówień. Takie kierunki dotyczą w szczególności zakupu innowacyjnych lub zrównoważonych produktów oraz usług, z uwzględnieniem aspektów normalizacyjnych, kalkulacji kosztów w cyklu życia produktów; upowszechniania dobrych praktyk i narzędzi zakupowych czy stosowania aspektów społecznych. Przygotowanie projektu polityki zakupowej oraz koordynacja realizacji takiej polityki leży w gestii ministra właściwego do spraw gospodarki. Oprócz działań legislacyjnych należy zatem rozważyć stymulowanie działań ukierunkowanych na upowszechnienie BIM poprzez kształtowanie polityki zakupowej i promowanie innowacji.

Niezależnie od działań, które mogą zostać podjęte na podstawie przepisów Pzp w obszarze szeroko pojętych zamówień publicznych system legislacyjny w Polsce, w szczególności w obszarze cyfryzacji administracji, procesu uzyskiwania pozwolenia na budowę oraz prowadzenia i nadzoru procesu inwestycyjnego, nie jest jeszcze przygotowany na wdrożenie BIM. Aby w pełni przygotować cyfryzację budowlanych procesów zintegrowanych konieczne jest zapewnienie narzędzi, w tym rozwiązań prawnych, które pozwolą na jak najpełniejsze wykorzystanie potencjału płynącego z cyfryzacji procesu budowlanego. W perspektywie długofalowej takie rozwiązania prawne powinny zostać wypracowane poprzez nowelizację przepisów, na poziomie ustawowym lub wykonawczym, odnoszące się do procesu tworzenia dokumentacji projektowej oraz uzyskiwania pozwolenia na budowę. Z drugiej strony konieczne jest wypracowanie standardów (np. klasyfikacja budowlana, wzorce kontraktowe, wzorcowe dokumenty związane z prowadzeniem procesu inwestycyjnego w BIM) przy uwzględnieniu interesów wszystkich uczestników rynku, które nie będą utrudniać konkurencji. Najważniejsze polskie działania ustawodawcze powinny się, w pierwszej kolejności, koncentrować na trzech poniższych elementach: • Pzp (podział kryteriów oceny ofert zgodny z rosnącą wagą metodyki zintegrowanej BIM w zamówieniach publicznych; rozważenie zobowiązania określonych kategorii zamawiających do stosowania BIM w przypadku inwestycji o szacunkowej wartości przekraczającej wyznaczony próg kwotowy; wypracowanie wzorcowych dokumentów oraz wzorców kontraktowych lub modelowych postanowień kontraktowych ); • Przepisy wykonawcze (stworzenie klasyfikacji budowlanej, zgodnej z procesami cyfrowymi BIM); • Przygotowanie do zamówienia platformy IT34 mającej za cel motywację, wsparcie techniczne i edukację zamawiających publicznych w Polsce.

W dalszej kolejności: • Nowelizacja Rozporządzenia o metodach kalkulacji kosztów cyklu życia budynków oraz sposobu przedstawiania informacji o tych kosztach 35; • Nowelizacja Ustawy o cyberbezpieczeństwie36 z uwzględnieniem nowych technologii rozproszonych. CELEM TYCH ZMIAN JEST PRZYGOTOWANIE DO WDROŻENIA BIM W POLSKICH INWESTYCJACH PUBLICZNYCH W DWÓCH ETAPACH: PO PIERWSZE ZOBOWIĄZANIE OKREŚLONYCH KATEGORII ZAMAWIAJĄCYCH DO STOSOWANIA BIM W REALIZACJI INWESTYCJI POWYŻEJ OKREŚLONEJ SZACUNKOWEJ WARTOŚCI ZAMÓWIENIA ORAZ STOSOWANIA KRYTERIÓW OCENY OFERT Z UWZGLĘDNIENIEM MINIMALNEJ WAGI METODYKI BIM, A W DRUGIM ETAPIE USTANOWIENIE DATY OBOWIĄZKU STOSOWANIA METODYKI BIM WE WSZYTSKICH INWESTYCJACH PUBLICZNYCH OD KONKRETNEGO POZIOMU SZACUNKOWEJ WARTOŚCI ZAMÓWIENIA.

W ten sposób można będzie przygotować środowisko budowlane na ewentualne wprowadzenie obowiązku BIM (a który został wprowadzony w wielu krajach)

Sugerowany jest podział działań legislacyjnych na priorytetowe i drugoplanowe w dwóch etapach. Rekomendowana jest nowelizacja przepisów Ustawy Prawo Zamówień Publicznych, a także dostosowanie przepisów wykonawczych38, które obecnie opierają się wyłącznie na kodach Wspólnego Słownika Zamówień (CPV) – rekomendowane jest dodatkowe odniesienie się do klasyfikacji w projektach budowlanych dla rynku polskiego. Ostatni priorytet to realizacja platformy IT dla wspomagania inwestycji publicznych realizowanych w metodologii BIM, według specyfikacji z niniejszego projektu.

3.7 Najważniejsze aspekty wyjściowe – podsumowanie warunków brzegowych

• STRUKTURYZACJA PROCESU PROJEKTOWEGO;

• ZINTEGROWANE ZARZĄDZANIE PROCESAMI BIM;

• PRACA (ASPEKT LUDZKI I LEAN DLA BUDOWNICTWA);

• LEGISLACJA (USTAWA O PZP, UMOCOWANA KLASYFIKACJA BUDOWLANA).

4 Droga do BIM w Polsce

4.1 Generalna strategia

Aby działania modernizacyjne dla polskiego budownictwa mogły być w pełni nazwane „strategią dla Polski” w ramach opracowywanej Mapy Drogowej, należałoby rozszerzyć je na cyfryzację i postęp technologiczny całej polskiej gospodarki, podobnie jak brytyjski Digital Built Britain, a więc Cyfrowo Zbudowanej Polski (Digital Built Poland). Dopiero wtedy można będzie zintegrować także czynniki niezwiązane z budownictwem, ale pojawiające się i funkcjonujące w geoprzestrzennym środowisku. Motorem stworzenia takiej strategii dla Polski powinny być najwyższe szczeble administracji państwowej, gdyż jest to działanie odgórne („pull”).

Istnieje co prawda dokument programu operacyjnego „Polska cyfrowa na lata 2014-2020”39, opracowany przez Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju przy wsparciu funduszy unijnych, ale kończy się on w roku 2020 i nie istnieje jego kontynuacja. Środki unijne na podobne strategiczne cele na lata 2021-202740, zostały już asygnowane, należało by więc rozważyć przygotowanie dalszej części cyfrowej strategii dla Polski, wzorem np. omawianej Republiki Czeskiej. W styczniu 2020 został ponownie zaktualizowany Program Zintegrowanej Informatyzacji Państwa41, co stanowi kontynuację kierunku strategicznego instytucji centralnych, która może być pomocna w procesie wdrażania BIM.

Rozdział ten, jak i cały projekt, koncentrują się na strategii BIM, gdyż jest to najbardziej praktyczne zastosowanie cyfryzacyjne w budownictwie, ale należy mieć na uwadze, iż jest to tylko część środowiska cyfrowego dla Polski. Sam BIM polega bardziej na tworzonych zasobach niż na czynniku ludzkim, bardziej na dostarczeniu zasobu niż na jego eksploatacji, a więc objęcie zakresem całego cyklu inwestycyjnego wymaga uzupełnienia o dalsze elementy, niekoniecznie kojarzone bezpośrednio z metodyką Building Information Modelling, jak Lean czy ekologia. Elementy te zostały także ujęte w niniejszym opracowaniu.

Biorąc pod uwagę wyzwania, związane z wdrożeniem BIM w wielu krajach świata (wskazywane także we wcześniejszych częściach dokumentu), zarówno te natury technologicznej, jak i generalnie społecznej, proponowane jest przede wszystkim wyodrębnienie esencji procesów zintegrowanych w postaci kilku elementów dla łatwiejszego zrozumienia całej metodyki BIM. Podstawa powinna być jak najbardziej klarowna, a w przyszłości - w kolejnych opracowaniach – na jej bazie powinny powstać bardziej szczegółowe wytyczne. Najlepszymi rozwiązaniami są te najprostsze.

Przy realizacji tak skomplikowanego zagadnienia nie sposób uniknąć pewnych złożoności logicznych, technologicznych i proceduralnych. Będzie to jednak znacznie zredukowane. Zgodnie z ideą wizualizacji, na której bazują zarówno BIM, jak i Lean, dla lepszego przyswojenia zostanie zastosowana najdalej idąca klarowność optyczna poszczególnych elementów i całego systemu procesu zintegrowanego.

Należy zastrzec, iż – zwłaszcza z uwagi na uwzględnienie w Mapie Drogowej zaledwie rysujących się trendów technologicznych – niniejsze opracowanie może stać się nieaktualne w aspekcie technologicznym nawet w bliskiej przyszłości. Stąd też zalecana jest cykliczna aktualizacja niniejszego dokumentu w odstępie 2-3 letnim.

Istotą procesów BIM jest ich zintegrowany charakter. Nie sposób wyliczyć wszystkich typów integracji, występujących w inwestycjach budowlanych w tej metodyce, ale dobrą ilustracją jest wskazanie głównych ognisk integracji na przykładzie grafiki zaczerpniętej ze zbiorowej pracy “Integrating Project Delivery” [24]. Centralne miejsce (OWW) zajmuje tutaj planowany i wznoszony Obiekt o Wysokiej Wartości, zdefiniowanej przez zamawiającego, otoczony przez formy kompleksowej integracji w fazach MacroBIM42, kapitałowej i operacyjnej. Charakterystyka w/w faz jest omówiona w dalszej części opracowania.

Rysunek 12: Uproszczona struktura procesów zintegrowanych43

Procesy BIM powinny być traktowane jako zestawy współpracujących elementów, które tylko wtedy przyniosą wymierny efekt (ekonomiczny, socjalny oraz ekologiczny), gdy zostaną zastosowane wszystkie ich części składowe. BIM zaczyna się od pierwszej minuty procesu inwestycyjnego.

4.2 Elementy matrycy

Pierwszym zadaniem jest wyszczególnienie i analiza wszystkich istotnych aspektów, będących częścią procesów zintegrowanych na rynku polskim w celu wdrożenia w nim metodyki BIM. Metodyka niniejszego opracowania Mapy Drogowej jako punkt wyjścia zakładała 5 grup zasobów: • ludzie; • finanse; • technologia; • standardy proceduralne; • prawo.

W procesie analitycznym wyodrębniono i przydzielono tym 5 elementom dodatkowe 8, które częściowo zintegrowano i wszystkie następnie ustrukturyzowano w 3 zakresy: • fazy inwestycyjne (plan pracy, MacroBIM, faza kapitałowa i faza operacyjna); • elementy produkcyjne (technologia, cyberbezpieczeństwo, Lean/procesy, klasyfikacje i ekologia); • czynniki kontrolne (prawo/normalizacja, standardy oraz finanse).

W procesie syntezy i dla lepszej wizualizacji przedstawiono elementy faz inwestycji i produkcyjne jako matrycę 9 elementów, z których cztery oznaczają fazy przygotowania i prowadzenia inwestycji (podlegające aspektowi czasowemu), a pozostałe pięć wspomaga je pod względem merytorycznym. Pozostałe 3 czynniki kontrolne jako występujące w każdym z 9 pozostałych elementów zostały między nie równo rozdzielone. Elementy matrycy zawierają zarówno uznane metody i standardy proceduralne dla procesów zintegrowanych w budownictwie, ale także i czynniki nowe, niewystępujące zwykle w opracowaniach strategicznych dla BIM. Wszystkie z nich są omówione w rozdziale opisowym elementów matrycy. Przedstawienie elementów Mapy Drogowej w ustrukturyzowany sposób umożliwi wyszczególnienie i ocenę nakładów pracy (oznaczonych jako węzły matrycy – rozdziały 1 i 1), koniecznych do osiągnięcia gotowości na obowiązkowe wdrożenie BIM za kilka lat. Poniżej lista niezbędnych elementów dla skompletowania matrycy „BIM dla Polski”. Z nich będzie budowana struktura dla wykorzystania BIM w polskim budownictwie w przyszłości.

Fazy inwestycji (każda występuje z niezbędnymi szkoleniami): • 1 – Plan pracy (strategie ukierunkowujące, jak niniejszy dokument dla Mapy Drogowej czy strategia „Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności”44; polskie normy BIM; nowa definicja faz inwestycji; rozwój ICT; role w procesach BIM; inwestycje w działania badawczo-rozwojowe; współpraca przemysłu ze środowiskiem akademickim; studia stacjonarne; praca nad umowami „win-win”; definicja projektów pilotażowych; praca medialna dla propagowania BIM w Polsce); • 2 – MacroBIM (programowanie inwestycji budowlanej; SWZ (Specyfikacja Warunków Zamówienia) + BIM; BIM Protocol; Koszt Docelowy i nowe typy kontraktów kooperacyjnych; Systems & Design Thinking); • 3 – Faza kapitałowa (projekt i wykonawstwo – dostarczenie zasobu „asset delivery”: pre-contract BEP + BEP; AIR + OIR + PIR + EIR; MIDP + TIDP45; Rejestr Ryzyk i zarządzanie ryzykami; automatyzacja – prefabrykacja; PIM – Project Information Model); • 4 – Faza operacyjna (Facility Management w fazie operacji biznesowych i eksploatacji obiektu na cały okres życia zasobu inwestycyjnego – „asset management”: COBie; AIM – Asset Information Model; Digital Twins; Life Cycle Assessment; rekomendowane opracowanie: Cyfrowo Zbudowana Polska (na wzór Digital Built Britain)46

Podstawa merytoryczna (wraz z niezbędnymi szkoleniami): • A – Technologia (inicjatywy odgórne i oddolne; strukturyzacja i standaryzacja informacji - normy; CDE; software i hardware; Big Data; Edge Computing; otwarte formaty i wsparcie technologiczne); • B – Cyberbezpieczeństwo (RODO; prawa autorskie; DLT – Distributed Ledger Technology – procesowanie rozproszone; Raporty cyberbezpieczeństwa); • C – Metody Lean (metody bezstratnego procedowania inwestycji budowlanej: czynnik ludzki – Zintegrowany Zespół; narzędzia Lean z przemysłu – TPS – Toyota Production System; Agile – zwinne metody – Scrum; TVD – Target Value Design; LPS – Last Planner® System47 – harmonogramy; CbA – Choosing by Advantages); • D – Klasyfikacja, LOG/LOI (normy dla klasyfikacji; klasyfikacja budowlana dla Polski; LOD = LOG + LOI; Decoupling – rozdzielenie informacji geometrycznej i alfanumerycznej; biblioteki obiektów); • E – Ekologia (Rozwój zrównoważony – Sustainability; Circular Economy – Gospodarka Obiegu Zamkniętego; Niskoemisyjność i efektywność energetyczna; PED – Positive Energy Districts; Inicjatywy oddolne).

Matryca zakłada dodatkową fazę w procesie inwestycyjnym, zwaną MacroBIM48 (BIM na etapie programowania inwestycji), która ma stanowić zabezpieczenie inwestycji pod względem ekonomicznym. Faza ta jeszcze nie funkcjonuje w procesach inwestycyjnych w Polsce, ale docelowo jest sugerowane jej wprowadzenie dla dobra każdej inwestycji budowlanej, czy to publicznej, czy prywatnej. Ponieważ jest to nowy element, wymaga on specjalnego opisu, także i w tym schematycznym zestawieniu. Jest to faza programowania inwestycji pod względem finansowym. W niniejszej Mapie Drogowej faza MacroBIM stanowi część postępowania o udzielenie zamówienia publicznego. W założeniu MacroBIM stanowi fazę, w której wykonawcy przedstawiają koncepcję bryłową lub system funkcjonalny, bazujący na wymaganiach zamawiającego, sformułowanych w dokumencie SWZ z elementami metodyki BIM. Wraz z koncepcją wykonawcy składają kalkulację wskaźnikową obiektu (istnieją na rynku specjalnie do tego celu przygotowane katalogi). Kalkulacja wskaźnikowa jest następnie zweryfikowana z cenami rynkowymi. Wskaźniki cenowe, oprócz schematycznej koncepcji bryłowo-funkcjonalnej, stanowią istotną część składanych ofert. Służą one do oceny, czy inwestycja jest możliwa do zrealizowania w ramach budżetu zamawiającego. W przypadku pozytywnej ewaluacji i akceptacji zaproponowanej koncepcji przez zamawiającego, wskaźniki te służą do negocjacji Kosztu Docelowego planowanego przedsięwzięcia między wykonawcami, którzy składają oferty wstępne49 a zamawiającym. Należy zastrzec, że najkorzystniejsza oferta nadal nie gwarantuje realizacji inwestycji, ale powinna zostać pozyskana jak każdy produkt rynkowy z udziałem oferentów w procesie inwestycyjnym po wstępnej selekcji oraz przy zaangażowaniu na najwcześniejszym możliwym etapie, oprócz projektantów, także specjalistycznych inżynierów, wykonawcy robót budowlanych oraz przyszłych użytkowników zasobu.

Istotną różnicą takiego postępowania50 w stosunku do obecnie najczęściej stosowanego trybu udzielenia zamówienia publicznego tj. przetargu nieograniczonego, jest jego dwustopniowość, gwarantująca dokładne sprawdzenie opłacalności inwestycji oraz możliwość doprecyzowania oferty i negocjacji Kosztu Docelowego. Kolejną korzyścią takiego etapu są oszczędności finansowe dla wszystkich stron w przypadku stwierdzenia nieopłacalności zamierzenia, a także możliwość korekty oczekiwań zamawiającego w celu dopasowania celu inwestycji do środków przeznaczonych na jej realizację. System selekcji umożliwi ponadto ograniczenie liczby oferentów w celu wyboru wykonawcy zadania inwestycyjnego pod względem merytorycznym, ekonomicznym oraz organizacyjnym. Przykładem inwestycji, która została odrzucona przez Radę Miejską po analizie koncepcji autorstwa architekta Franka Gehry’ego jest projekt Centrum Festiwalowo-Kongresowego dla Nowego Centrum Łodzi51. I chociaż koncepcja ta wykraczała zakresem poza zamierzony w niniejszym dokumencie cel dla MacroBIM, zasada przyświecająca jej ewaluacji bazuje na podobnych założeniach uniknięcia ryzyka przepłacenia za przyszły, gotowy obiekt. Z pewnością wprowadzenie osobnej fazy MacroBIM spowodowałoby powstanie nowego typu relacji biznesowych w budownictwie, ponieważ wymagałoby ścisłej współpracy już na etapie ofertowym zarówno projektantów jak i wykonawców robót budowlanych oraz przyszłych użytkowników. Drugim elementem matrycy, niespotykanym w zagranicznych strategiach jest ekosystem Lean, który już na dobre wszedł do przemysłu (Lean Industry), a od kilkunastu lat toruje sobie drogę do budownictwa (Lean Construction). Ekologia i klasyfikacje są logicznym dopełnieniem uwzględnienia celów środowiskowych oraz wspomagających automatyzację w procesach budowlanych, zwłaszcza prefabrykacji oraz dostaw i logistyki.

Rysunek 13: Matryca elementów strategii wdrażania BIM w Polsce w ramach Mapy Drogowej. Opracowanie własne

Lista elementów nie jest zamknięta, możliwe jest przyszłe uzupełnienie matrycy o większą liczbę części i ewentualne ponowne ich rozdysponowanie na nowych warunkach. Oprócz prostoty systemu istotna jest także jego elastyczność. Węzły matrycy A1 – E4 (punkty 6 i 7 niniejszego dokumentu) mają zapisane nazwy jedynie dla lepszej orientacji, a nie jako ustanowiony standard. Dla wszystkich elementów matrycy została utworzona podstawa zarówno ustawodawcza, jak i normatywna oraz zwyczajowa czy kulturowa. Celem jest ustrukturyzowanie wszystkich danych, a w efekcie ułatwienie przyswojenia Mapy Drogowej przez cały rynek budowlany, który składa się w Polsce z około pół miliona uczestników (– 420’000 - dane dla 1. kw. 2019)52, a w tym wielu, dla których język polski nie jest językiem ojczystym. Ponieważ proponowane podejście do zagadnienia cyfryzacji budownictwa w tej formie jak dotąd nie było nigdzie prezentowane, niektóre elementy będą wymagać dalszych działań mocujących je w polskim budownictwie (prawnie lub zwyczajowo), aby można je było uznać za stabilne w całym systemie. Elementy te zasadniczo nie są obce inwestycjom zintegrowanym, ale do tej pory nie zostały przedstawione w taki sposób i w takim zestawieniu.

Rysunek 14: Zestawienie faz dostarczenia zasobu inwestycyjnego i zarządzania nim, przeprowadzonego w metodyce BIM. Opracowanie własne

Co prawda poszczególne fazy inwestycji także podlegają integracji i częściowemu nakładaniu się na siebie (jak widać na powyższej grafice, obrazującej postęp inwestycji w czasie oraz przybliżone proporcje wielkościowe jego faz), tym niemniej dla celów wizualizacji strategii Mapy Drogowej zostaną one wyodrębnione i przedstawione osobno, uwzględniając przy tym ich różny charakter oraz podstawę merytoryczną. „Zasób” (ang. Asset) jest zdefiniowany w standardzie ISO jako docelowy produkt inwestycji budowlanej lub infrastrukturalnej wraz z późniejszym procesem zarządzania całym cyklem jego życia. Jest to ilustracja idei procedowania inwestycji na zasadzie: „Begin with the end in mind” („Zaczynaj z wizją końca”) [25] stanowiącej wyzwanie dla projektantów, dla których produktem przeważnie nie jest jeszcze zasób, a nadal własny projekt. Można tu wydzielić fazę powstawania zasobu oraz fazę zarządzania nim. Ułatwi to także zdefiniowanie węzłów na przecięciach elementów matrycy celem ich indywidualnego analizowania. Ma to na celu zogniskowanie działań standaryzujących konkretne wycinki procesu inwestycyjnego. Wzmocni to tym samym strukturę całego układu i będzie stanowić krok w kierunku stworzenia wizualnego warsztatu pracy – domeny ekosystemu Lean.

REASUMUJĄC GENERALNY OPIS CAŁEJ MATRYCY NALEŻY PODKREŚLIĆ, IŻ JEST ONA ROZUMIANA NIE JAKO LISTA DOWOLNYCH ELEMENTÓW, Z KTÓRYCH MOŻNA WYBRAĆ DORAŹNIE WŁASNY ZESTAW, ALE JAKO DOCELOWY SYSTEM. NIEWIELE DA OPARCIE SIĘ NA NORMACH, TECHNOLOGII CZY WYMAGANIACH EKOLOGICZNYCH, GDY NIE ZOSTANIE UWZGLĘDNIONA W PROCESACH ZINTEGROWANYCH LUDZKA PERSPEKTYWA LUB NIE ZOSTANĄ WYPRACOWANE KLASYFIKACJE CZY OPTYMALNE WARUNKI CYBERBEZPIECZEŃSTWA DLA ŚRODOWISKA INWESTYCYJNEGO. SYSTEM BĘDZIE W PEŁNI FUNKCJONOWAŁ JEDYNIE JAKO CAŁOŚĆ. PRZEDSTAWIONA MATRYCA NIE STANOWI WIELKICH ZMIAN W PROCESACH BUDOWLANYCH W PORÓWNANIU Z METODAMI TRADYCYJNYMI. JEJ ZESTAWIONE ELEMENTY MAJĄ JEDYNIE NA CELU USPRAWNIENIE DOTYCHCZASOWYCH DZIAŁAŃ POD WZGLĘDEM EFEKTYWNOŚCI, EKONOMICZNOŚCI, KOOPERACYJNOŚCI ORAZ PRZEPŁYWU INFORMACJI.

5 Szczegółowe elementy matrycy

5.1 Plan pracy dla Polski (ten dokument oraz strategiczne dokumenty pokrewne)

Rysunek 15: Plan Pracy – pierwszy element matrycy dla faz czasowych inwestycji. Opracowanie własne

5.1.1 Ekosystem prawno-normatywny

Plan pracy nie posiada podstawy normalizacyjnej ani legislacyjnej. Będzie on zawierał przede wszystkim niniejszą Mapę Drogową, ale także wszystkie dokumenty i programy (np. Standaryzacja usług Hubów Innowacji Cyfrowych dla wsparcia cyfrowej transformacji przedsiębiorstw” w ramach Programu Ministra na lata 2019 – 2021 p.n. „Przemysł 4.0”)53 54 powstałe lub dopiero powstające w Polsce, które ukierunkują rozwój BIM pod względem strategicznym, czyli umożliwiającym uzyskanie całościowego poglądu na metodykę BIM. Wiele z tych dokumentów być może nie uzyska statusu wskazującego drogę BIM w Polsce, ale niektóre z pewnością znajdą się w uznanym powszechnie zestawie kluczowych opracowań w kierunku stworzenia metodyki współpracy oraz integracji w polskim budownictwie.

PONIEWAŻ POLSKA JEST DOPIERO NA POCZĄTKU DROGI NORMALIZACYJNEJ I STANDARYZUJĄCEJ METODYKĘ BIM, NALEŻY UZNAĆ TEN ELEMENT MATRYCY ZA OTWARTY ZBIÓR, DO WYPEŁNIENIA TREŚCIĄ W DALSZEJ PRZYSZŁOŚCI.

5.1.2 Opis

Można przyjąć, że polski Plan Pracy55 korzysta ze struktury brytyjskiego Digital Plan of Work (DPoW)56, ponieważ zawiera też wyszczególnienie faz inwestycji. Polski Plan zakłada ponadto opracowanie podstawowych wytycznych, które powinny zostać przyjęte lub dopiero przygotowane, aby zintegrowany proces inwestycyjny mógł się w ogóle rozpocząć i dalej być właściwie prowadzony.

5.1.2.1 Normalizacja BIM dla Polski

• Przyjęcie norm ISO, będących tłumaczeniem światowych standardów BIM tworzonych na bazie brytyjskich PAS i BS, odpowiednio i adekwatnie dla wszystkich dziewięciu elementów matrycy jest obligatoryjne dla powodzenia stosowania metodyki BIM w inwestycjach budowlanych i infrastrukturalnych. Standaryzacja BIM jest strategią, obejmującą wszystkie dziedziny tworzenia informacji dla procesów zintegrowanych. Poniższa grafika, ilustrująca środowisko standaryzacji BIM pochodzi z raportu technicznego JRC „Building Information Modelling (BIM) standardization” [26] z roku 2017, firmowanego przez Unię Europejską

Rysunek 16: Platforma standaryzacji BIM. [26]

• Przyjęcie i adaptacja aktualnych i przyszłych światowych strategii w dziedzinach ekologii, technologii, bezpieczeństwa danych i innych, podjęte w konsultacji z aktualnymi środowiskami politycznymi w Polsce; • Przyjęcie ustaleń strukturyzujących matrycę z niniejszego dokumentu; • Przyjęcie powstałych w przyszłości dokumentów regulujących i standardów w ramach elastycznego wypełniania struktury strategicznej.

5.1.2.2 Warunki brzegowe z rozdziału 3. niniejszego dokumentu

• Strukturyzacja aktualnego poziomu 1 BIM (CAD) według normy PN-EN ISO 19650-1:2019; • Przyjęcie mentalnej gotowości do zmian w metodach zarządzania środowiskiem projektowym (według serii norm PN-EN ISO19650 oraz innych norm organizujących proces projektowo-wykonawczy); • Wsparcie dla ewolucji etosu pracy (zdobycie zaufania, kooperacja, uczenie się oraz przejrzystość); • Zmiany legislacyjne, wspomagające rozwój BIM (Ustawa PZP w tym przygotowanie projektu polityki zakupowej, Ustawa Prawo Budowlane i rozporządzenia dotyczące prowadzenia inwestycji budowlanych); Stworzenie specyfikacji i zakup platformy IT wspomagającej realizację inwestycji w metodyce BIM według koncepcji opracowanej w innej części niniejszego projektu

5.1.2.3 Dodatkowa faza prowadzenia inwestycji

• Faza programowania inwestycji i weryfikacji ekonomicznej jej przedmiotu. Oznacza to wyodrębnienie z fazy kapitałowej dodatkowego etapu przedkapitałowego (programowania i weryfikacji), zwanego MacroBIM. Celem tej nowej fazy jest weryfikacja ekonomiczna inwestycji w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego58. Rezultatem tej analizy jest albo dalsze procedowanie w tym samym postępowaniu (które przechodzi do fazy kapitałowej), albo zakończenie postępowania i porzucenie pomysłu inwestycyjnego 59; • Faza kapitałowa (projektowo-wykonawcza), tworząca jedność z fazą MacroBIM. Faza MacroBIM jest częścią postępowania o udzielenie zamówienia, a nie fazą poprzedzającą wszczęcie postępowania; • Faza eksploatacyjna wraz z utylizacją zasobu (wyburzenie lub restauracja/rozbudowa).

5.1.2.4 Zmiany w środowisku przemysłu budowlanego oraz administracji publicznej

• Sugerowane we wcześniejszych opracowaniach utworzenie Komitetu Sterującego zarządzania wdrażaniem BIM w polskiej gospodarce. Ma to być ciało skupiające w swoich działaniach „odgórną” decyzyjność w/s BIM w Polsce, z ministrem ds. rozwoju jako liderem i z wybranymi doradcami; • Ustanowienie podobnych komórek organizujących pracę w BIM w organach jednostek szczebla administracji rządowej i samorządowej związanych z procesem inwestycyjno-budowlanym; • Zwiększenie nakładów na branżę Badania i Rozwój, gdyż bez jej udziału nie będzie możliwe technologiczne wsparcie procesów BIM; • Ustanowienie ściślejszej współpracy przemysłu ze środowiskiem akademickim; • Ustanowienie i wdrożenie programów regularnych studiów o tematyce BIM na uczelniach technicznych w Polsce, ale także we wszystkich szkołach technicznych średniego szczebla, związanych z budownictwem.

5.1.2.5 Definicja ról uczestników procesów zintegrowanych w metodyce BIM

Tabela 2. Modelarz BIM (modelowanie informacji):

Modelowanie cyfrowej informacji o tworzonym zasobie, zarówno geometryczno-topologicznej, jak i alfanumerycznej, eksport danych do formatu IFC60; Najbardziej technologicznie zaawansowany uczestnik procesów pod względem obsługi danych dla modelu informacji PIM61; Każda branża tworzenia i ewaluacji cyfrowego modelu informacji o zasobie; Techniczne / obsługa programów BIM, znajomość etapów powstawania zasobu na budowie

Tabela 3. Koordynator BIM (kontrola i dostarczenie wymodelowanej informacji):

Koordynacja modelu pod względem zawartości informacji, poprawności parametrów IFC oraz sposobów wymiany danych z innymi uczestnikami procesów; Znawca otwartych formatów wymiany informacji i zadań branż projektowych; Każda branża tworzenia i ewaluacji cyfrowego modelu informacji o zasobie; Wyższe lub średnie techniczne / obsługa wszystkich formatów wymiany informacji dla konkretnej inwestycji;

Tabela 4. Manager BIM (dystrybucja dostarczonej informacji między uczestników):

Koordynacja i zarządzanie technologiczną stroną procesów BIM we współpracy ze wszystkimi uczestnikami, zarządzanie informacją o zasobie we wszystkich modelach projektowych (formaty otwarte na bazie norm ISO – patrz pkt. 5.5.2.5); Znawca wymagań dla modelu projektowego dla potrzeb wykonawstwa; Preferowana rola specjalisty dla każdej z trzech głównych stron: zamawiający, zespół projektowy i zespół wykonawczy; Wyższe techniczne lub licencjat / usuwanie usterek, umiejętności miękkie, koordynacja zadań branż budowlanych

Tabela 5. Lider BIM (szczupłe zarządzanie informacją w metodyce BIM):

Koordynacja wszystkich części procesu w metodyce zintegrowanej BIM między wszystkimi uczestnikami, niezależnie od branży, stopnia zaawansowania technologicznego czy etapu procesu; Znawca całego procesu zintegrowanego w metodyce BIM; Jeden specjalista na całą inwestycję, dowolna przynależność, także zewnętrzna, członek Grupy Podstawowej62; Wyższe, niekoniecznie techniczne lub licencjat / usuwanie przeszkód, umiejętności miękkie, manager cyfrowych procesów budowlanych i zadań Lean

5.1.2.6 Przyjęcie dodatkowych zaleceń uzupełniających Plan

• Wspieranie rozwoju ICT (Information and Communication Technologies) – stały postęp technologiczny – będzie to szczególnie istotne w elemencie niniejszej matrycy o nazwie Cyberbezpieczeństwo;

• Teoria gry (Game Theory), zajmująca się matematycznymi modelami strategicznych interakcji między decydentami we wszelkiego rodzaju procesach widzi przyszłość w relacjach „win-win”, czyli w korzyściach dla wszystkich stron relacji. Wynikło to z badań nad rezultatami dostępnych typów gier fabularnych (Role Playing Games) przeprowadzonych w latach 60-tych i 70-tych XX wieku na University of Michigan (Robert Axelrod)63. Długodystansowo (w tysiącach przypadków) i poza granicami błędu najlepsze rezultaty osiągały postacie o profilu unikającym konfliktów i promującym cele jednomyślności oraz zysków dla każdej ze stron poprzez postawę współpracy. Postawa taka wymaga wzajemnego zrozumienia, umiejętności słuchania, empatii i zaufania, które są także podstawą procesów w metodyce BIM i zostały ujęte w warunkach brzegowych dla matrycy strategicznej. Zalecane jest przyjęcie i wdrożenie systematycznego podejścia w zakresie osiągania równowagi „win-win” w transakcjach biznesowych, bazując na modelu „ciągłego doskonalenia” z zakresu Lean, zapisanym już także w pierwszych polskich normach BIM PN-EN ISO seria 19650.

5.1.2.7 Projekty pilotażowe

Zadaniem podmiotów publicznych jest zdefiniowanie i przygotowanie konkretnych inwestycji publicznych jako projektów pilotażowych dla zrealizowania ich w metodyce BIM przy użyciu odpowiednich kontraktów motywacyjnych i standardów, zapisanych w innej części niniejszego opracowania („Zarządzanie inwestycją budowlaną w metodyce BIM – propozycja szablonów dokumentów BIM”).

5.1.2.8 Praca medialna nad propagacją BIM i jego strategii wdrażania

Propagowanie BIM w mediach, podczas konferencji branżowych czy za pośrednictwem poświęconych temu zagadnieniu publikacji jako część strategii wdrażania BIM w Polsce.

5.1.2.9 Szkolenia

Plan pracy nie przewiduje dodatkowych szkoleń w zakresie jego części składowych, ale wymagane jest stworzenie oficjalnych dokumentów, opisujących wszystkie zapisane zależności i nadających kierunek procesu wdrażania BIM w Polsce przez podmioty centralne i lokalne. Działania wdrażające powinny być inicjowane i koordynowane zarówno oddolnie, jak i odgórnie.

5.2 MacroBIM – programowanie inwestycji

5.2.1 Ekosystem prawno-normatywny

• Idea fazy wstępnej inwestycji zawarta jest co prawda w sporządzonym przez brytyjską izbę architektów RIBA (Royal Institute of British Architects)64 dokumencie strategicznym, zwanym potocznie Digital Plan of Work (DPoW), ale jej potencjał wydaje się nigdzie niewykorzystany. DPoW opisuje działania BIM dla kolejnych stadiów inwestycji w płynnym, jednorodnym procesie, charakteryzującym się dostarczaniem cząstkowych informacji projektowych, zwanych Data Drops (zrzuty danych), w każdym z etapów systemu za wyjątkiem pierwszego stadium opracowania strategii przedsięwzięcia. Koncepcja DPoW nie przewiduje jednak wczesnej, osobnej oceny ekonomicznej projektu dla uniknięcia pomyłek finansowych65. O tym decydują albo warunki uruchomienia osobnego MacroBIM albo zamawiający na własne ryzyko;

Rysunek 18: Digital Plan of Work (DPoW) w wersji z roku 201966

Drugim wymaganiem dla MacroBIM jest wypracowany przez zamawiającego plan przedsięwzięcia w formie dokumentów wymaganych w normie ISO 19650-1:2019 dla określenia warunków inwestycji. Jedyną różnicę między OIR-PIR-AIR-EIR67 dla fazy MacroBIM w porównaniu z fazą kapitałową stanowi brak konieczności definiowania tych typów wymagań przez wykonawcę (koordynacja z wymaganiami zamawiającego konieczna będzie w fazie kapitałowej dla wypracowania wspólnych wymagań dla całej inwestycji); • PAS 91:2013+A1:2017 jest brytyjskim dokumentem, służącym zabezpieczeniu zamawiającego poprzez wymaganie udzielenia odpowiedzi na zestawy pytań PQQ (Pre-Qualification Questionnaire)68 przez przystępującego do postępowania w fazie MacroBIM wykonawcy. Wymagania kwalifikacyjne mogą zostać rozszerzone przez zamawiającego dla uzyskania wymaganej jakości ofert i ich twórców. • A – Pierwszy wymagany zakres pytań dotyczy: identyfikacji oferenta, informacji finansowej, stanu przedsiębiorstwa i kwalifikacji zawodowych oraz polityki podmiotu dotyczącej bezpieczeństwa i zdrowia. • B – Drugi zestaw jest opcjonalny i dotyczy polityki konkurencyjności, środowiskowej, jakości zarządzania procesami oraz kwalifikacji w procedowaniu metodyki BIM. • C – Trzeci wymagany zestaw pytań dotyczy kwalifikacji podmiotów w przypadku brania przez nich udziału w przetargach publicznych zarówno dla sektora cywilnego, jak i militarnego.

Dokument ten nie został jeszcze podniesiony do rangi standardu brytyjskiego (BS), a tym samym nie jest też normą ISO dla BIM. Mimo wszystko należy oczekiwać jego standaryzacji, gdyż nadal jest uaktualniany, a jego charakter sprzyja wczesnej kontroli nad procesem inwestycyjnym. Biorąc pod uwagę charakter fazy MacroBIM byłaby to pierwsza możliwość dla zamawiającego oceny przydatności ofert w postępowaniu pod względem organizacyjnym.

5.2.2 Opis

Wyodrębnienie i odpowiednie potraktowanie fazy MacroBIM są kluczowe dla zapewnienia bezpieczeństwa ekonomicznego przedsięwzięć każdego rodzaju, ale zwłaszcza tych, w które zaangażowane są duże środki finansowe, a których z góry ustalona wielkość lub/i skala trudności powinny stanowić warunki brzegowe uruchomienia tej procedury.

Istnieje na świecie kilka zapisanych prób zagwarantowania ekonomiczności inwestycji, ale nigdzie nie zostało to klarownie wydzielone z procesów budowlanych. Najbliżej tego jest dokument opracowany przez agendy rządowe w Wielkiej Brytanii w 2014 roku, przedstawiający modele kontraktowe Integrated Project Insurance oraz Two Stage Open Book [27]. Ponadto King’s College London opublikował dokument nt. stworzenia dwóch etapów: do weryfikacji zespołów oferentów a następnie do przeprowadzenia właściwej inwestycji [28].

Wspomniane już w rozdziale 3.1.1 polskie opracowanie strategiczne SARP/GUNB/PZITB z 2015 roku [19] wprowadza wprawdzie postulat ewaluacji ekonomicznej inwestycji publicznych, ale bez sformułowania dalszych konkretnych propozycji kroków wdrożeniowych.

FAZA MACROBIM JEST ELEMENTEM PROCESU ZAKUPOWEGO ZASOBU, KTÓRY OBEJMUJE DOSTARCZENIE KONCEPCJI PROGRAMOWEJ (PROJEKTOWO-WYKONAWCZEJ) Z PROPONOWANYM WSKAŹNIKOWYM ŁĄCZNYM KOSZTEM WYKONANIA INWESTYCJI. MACROBIM STANOWI ETAP POSTĘPOWANIA O UDZIELENIE ZAMÓWIENIA I ZASADNICZO NIE RÓŻNI SIĘ ZNACZĄCO OD TRADYCYJNYCH PROCESÓW ZAKUPOWYCH. NIEMNIEJ JEDNAK W TAKIM PROCESIE INACZEJ POŁOŻONY JEST NACISK NA PRZYGOTOWANIE INWESTYCJI, TAK ABY ZAPEWNIĆ JEJ BEZPIECZEŃSTWO EKONOMICZNE 69.

MacroBIM składa się z następujących kroków: • Ogłoszenie postępowania z określeniem potrzeb i wymagań zamawiającego; • Przeprowadzenie selekcji w celu wyłonienia określonej przez zamawiającego liczby uczestników/ oferentów, którzy zostają zaproszeni do złożenia ofert wstępnych obejmujących koncepcję realizacji inwestycji z jej ewaluacją finansową; • W przypadku gdy oferty wstępne znacząco odbiegają od budżetu zamawiający powinien mieć możliwość unieważnienia postępowania; • Przeprowadzenie negocjacji pomiędzy zamawiającym a uczestnikami70 w zakresie ofert wstępnych lub ofert składanych w trakcie negocjacji, które obejmują negocjacje Kosztu Docelowego; • Zaproszenie do złożenia i złożenie ofert ostatecznych; • Faza MacroBIM kończy się dostarczeniem zamawiającemu rozwiązania konceptualnego (opisanego w dalszej części rozdziału) z określeniem Kosztu Docelowego (patrz dalej pkt 5.2.2.3); • Zamawiający ocenia zarówno jakość merytoryczną schematycznej koncepcji, jak i jej wartość ekonomiczną. Wybrane rozwiązanie (oferta) z ustalonym Kosztem Docelowym służy jako podstawa do przeprowadzenia fazy kapitałowej (projektowej i wykonawczej).

W celu zwiększenia zainteresowania postępowaniem zamawiający powinien przewidzieć zwrot kosztów udziału w postępowaniu, dla wykonawców, którzy zostali zaproszeni do złożenia wstępnych ofert71. Zwrot kosztów udziału w postępowaniu jest dopuszczalny na gruncie przepisów ustawy Pzp72, a taka praktyka z pewnością przyczyniłaby się do zwiększenia konkurencyjności postępowań. Koncepcja każdego z oferentów powinna być wypracowana w formie współpracy między maksymalnie możliwą liczbą wszystkich istotnych podmiotów, które będą zaangażowane w realizację inwestycji budowlanej, zarówno na etapie projektowym i wykonawczym (Joint Venture), łącznie z przyszłymi użytkownikami, na podobieństwo wielostronnych kontraktów dla zintegrowanej fazy projektowo-wykonawczo-eksploatacyjnej właściwej inwestycji. Motywacyjne kontrakty wielostronne będą jednak istotne dopiero następnej fazie (kapitałowej). Dodatkowym celem wyodrębnionego MacroBIM jest ustanowienie zasad współpracy w fazie ewaluacyjnej, wraz ze schematami tej współpracy w drugiej fazie realizacyjnej, gdzie właściwa gospodarka zasobami ludzkimi jest już kluczowa dla powodzenia przedsięwzięcia. MacroBIM nie musi być ogólnym obowiązkiem, ale powinno być wymagane dla ryzykownych inwestycji lub przedsięwzięć złożonych i skomplikowanych o budżecie przekraczającym 10 mln Euro. Biorąc pod uwagę przewidziane w nowej ustawie Pzp rozwiązania prawne przeprowadzenie postępowania z wykorzystaniem MacroBIM wydaje możliwe przy zastosowaniu procedury negocjacji z ogłoszeniem (152-168 Pzp) lub alternatywnie procedury dialogu konkurencyjnego73. Procedura negocjacyjna może być stosowana dla zamówień obejmujących roboty budowlane, dostawy lub usługi obejmują rozwiązania projektowe lub innowacyjne, jak również w przypadku zamówień które z uwagi na swój charakter, stopień złożoności lub z uwagi na ryzyko związane z robotami budowlanymi, dostawami lub usługami nie mogą zostać udzielone w innej procedurze. Zastosowanie modelu MacroBIM według koncepcji przedstawionej powyżej może jednak wymagać zmian legislacyjnych na poziomie Pzp w celu umożliwienia zamawiającemu unieważnienia postępowania, w przypadku gdy wartość ofert wstępnych znacząco przekracza szacunkowe koszty zamówienia 74.Kolejnym powodem wyodrębnienia MacroBIM jest konieczność wynegocjowania Kosztu Docelowego tak, aby stał się on podstawowym kryterium ekonomicznym inwestycji.

Realizacja fazy MacroBIM jest możliwa w ramach zamówienia publicznego pod dwoma warunkami: • Zamówienie obejmuje jako pierwszy etap całego procesu inwestycyjnego koncepcję inwestycji oraz jej ewaluację ekonomiczną, bazującą na modelu koncepcyjnym maks. LOD 100 dla brył, LOD 200 dla modelu funkcjonalnego (więcej o LOD w rozdziale 5.8.2.3) oraz innych wskaźnikach kosztowych. Efektem fazy MacroBIM jest propozycja tzw. Kosztu Docelowego. Zakończenie fazy MacroBIM nie musi oznaczać automatycznego przejścia do kolejnej, czyli faktycznej realizacji; • W przygotowaniu każdej koncepcji ofertowej oraz jej ewaluacji finansowej, w miarę możliwości, w ramach wielostronnej współpracy powinny uczestniczyć wszystkie potencjalne podmioty zaangażowane w proces dostarczania zasobu inwestycyjnego, aby kalkulacje ekonomiczne były jak najbardziej realistyczne. Aktualny poziom technologii pozwala także na stworzenie kalkulacji gospodarki energetycznej z modeli bryłowych oraz funkcjonalnych, co także jest elementem generalnej kalkulacji kosztów życia zasobu, jako uzupełnienie oferty ekonomicznej. Te oraz podobne symulacje i analizy powinny zwykle rozpoczynać każdy proces w metodyce BIM, a nie pojawiać się dopiero w dalszych fazach procesu inwestycyjnego.

Poniższa grafika przedstawia przykład modelu koncepcyjnego (kubatury i powierzchnie zgrupowanych funkcji) dla celów ewaluacji wskaźnikowych kosztów inwestycji w fazie MacroBIM.

Rysunek 19: Przykład maksymalnej dokładności modelu dla dostarczenia w fazie MacroBIM75

Jest to rekomendacja o maksymalnym stopniu nasycenia informacją, NIE ZALECA SIĘ UŻYWAĆ DLA KALKULACJI WSKAŹNIKOWYCH DOKŁADNIEJSZEGO ZAPISU PROGRAMOWANIA KONCEPCJI. W większości przypadków wystarczyłyby nawet zgrupowane funkcje na poszczególnych kondygnacjach obiektu, gdyż odpowiada to kryteriom i metodom szacowania (m2, m3, brutto/netto) z biuletynów cen wskaźnikowych. Poniższa grafika zawiera przepływ działań w procesie inwestycyjnym z zastosowaniem fazy MacroBIM w celu ewaluacji ekonomicznej inwestycji. Rysunek 20: Ilustracja procesu inwestycyjnego z zastosowaniem fazy MacroBIM. Opracowanie własne

5.2.2.1 Myślenie systemowe i projektowe (Systems & Design Thinking)

Faza MacroBIM powinna rozpocząć się od ustrukturyzowania organizacji podmiotów biorących udział w tej początkowej fazie inwestycji, przede wszystkim od wprowadzenia zasad systemowego myślenia (Systems Thinking)76 o zamierzonym projekcie. Jest to podstawa funkcjonowania zintegrowanej organizacji, jednego z czterech filarów procesów zintegrowanych, a przy tym dobra metoda na zrozumienie złożoności środowiska inwestycyjnego.

Kolejną metodą tworzenia ładu organizacyjnego w inwestycjach budowlanych jest podejście Design Thinking (myślenie projektowe)77. Chodzi w nim o całościowe (holistyczne) przeanalizowanie wszystkich czynników wchodzących w skład opracowywanej inwestycji przy udziale jak największej liczby uczestników biorących udział w dostarczeniu i eksploatacji przyszłego zasobu. Im lepiej będą przeprowadzone te analizy, tym dokładniejszy będzie wynik ewaluacji.

Istnieją do tego celu wypracowane profesjonalne narzędzia. Organizacja CIFE (Center for Integrated Facility Engineering)78 stworzyła matrycę o nazwie POP (Product – Organisation - Process)79 w celu wizualnej pomocy w takiej analizie. Matryca ta posiada 9 pól w systemie 3x3 dla krzyżujących się obszarów pionowych (wspomniane Produkt, Organizacja i Proces) i poziomych (Funkcja, Forma/Struktura oraz Zachowanie, czyli procedury działań). Matryca jest produktem zogniskowania procesu tworzenia rozwiązania w następującej sekwencji: • Zrozumienie funkcji, czyli jaką rolę ma pełnić zasób?• W jaki sposób zasób ma działać, aby spełnić oczekiwaną rolę? • Jaka struktura fizyczna (forma) spełni oba pierwsze warunki?

Poniżej przedstawiono przykład matrycy POP dla Zespołu Zintegrowanego. Możliwe są osobne matryce POP dla innych uczestników procesów inwestycyjnych, jak np. biznesowa dla zamawiającego, organizacyjna dla zespołu projektowego czy końcowego użytkownika.

Tabela 6. Przykład zastosowania matrycy POP dla działań Zintegrowanego Zespołu80. Opracowanie własne na podstawie [24]

Funkcja: Jakie działania tworzące jakość ma zapewni zasób o wysokiej wartości? Jakie mamy cele? Jak je osiągniemy? Co musimy kontrolować? Co będziemy produkować (zakres, jakość)?

Forma: Jakie pomieszczenia, komponenty i systemy powinny się znaleźć w obiekcie? Kto będzie podejmował decyzje co do jakości i wartości? Jak się zorganizujemy? Jakie metody zastosuje zespół? Jakie będą ich kroki?

Zachowanie: Jakich prognoz dokonamy? Jakich mierników użyjemy do nich? Jakie będą mierzalne wyniki dla całego zespołu? Jakie będą mierniki produkcji i jej wyników?

Kolejna faza opracowania wytycznych inwestorskich dla stworzenia zapisanych w normie PN-EN ISO 19650-1 typów wymaganych informacji o tworzonym zasobie inwestycyjnym także posiada odpowiednie i pomocne narzędzia wizualne. Wywodzą się one z metodyki Lean (dalej o nich w pkt 5.7.2), ale wpisują się funkcjonalnie w proces urzeczywistniania celów BIM dla konkretnej inwestycji. Mowa o narzędziu zwanym Mapowanie Strumienia Wartości (Value Stream Mapping)81, które pozwala na wizualne zapisanie i przeanalizowanie schematycznych procedur realizacyjnych w inwestycji budowlanej. Poniżej zaprezentowano zestawienie przykładowych (jeszcze nienormowanych) ikon i symboli w celu stworzenia diagramów programowania inwestycji w fazie MacroBIM. Jest to kolejnym dowodem na to, iż w procesach zintegrowanych elementy przenikają się i nakładają się na siebie.

Rysunek 21: Zestaw ikon i symboli dla sporządzania graficznych Mapowań Strumienia Wartości.82

5.2.2.2 Wymagania inwestora (SWZ + BIM)

W opracowaniu innej części projektu z szablonami dokumentów do wypracowania przez zamawiającego. Szablony te są oparte na zapisie normy PN-EN ISO 19650-1:2019 i stanowią cały pakiet wymagań informacji, które zamawiający przygotowuje przed rozpoczęciem inwestycji. Wymagania informacyjne powinny już być przedstawione oferentom w fazie MacroBIM. Ich skonsultowana z wykonawcą forma jest podstawą wymaganej informacji o zasobie w procesie jego tworzenia i dostarczenia, a więc w fazie kapitałowej.

5.2.2.3 Koszt Docelowy (ang. Target Cost)

Idea i zasady ekstrapolacji Kosztu Docelowego, a więc podstawowego kryterium ekonomicznego inwestycji, zostały najlepiej przedstawione graficznie w prezentacji zespołu Haahtela na forum zorganizowanym przez Lean Construction Institute w styczniu 2016 roku. Poniżej własna grafika na bazie fińskiego źródła83:

Rysunek 22: Schemat ekstrapolacji Kosztu Docelowego spośród dostępnych rozwiązań projektowych. [29]

KOSZT DOCELOWY POWINIEN BYĆ PUNKTEM WYJŚCIA KAŻDEJ INWESTYCJI PROCEDOWANEJ W METODYCE BIM.

Z możliwej bazy rozwiązań projektowych dla fazy przedprojektowej (koncepcyjnej) wybierane i oceniane są tylko te, które pozostają po nałożeniu na ich zestawienie dwóch kryteriów: minimalnej jakości rozwiązania projektowego oraz założonego w procesie ewaluacji koncepcji maksymalnego Kosztu Docelowego. Ewaluacja koncepcji zakłada kalkulacje wskaźnikowe dla m2 funkcji brutto/netto, m3 kubatury, kalkulacje jednostkowe, inne możliwe do uzyskania z modeli bryłowych (bez jakichkolwiek definicji przegród budowlanych czy otworów) i zestawienia grup funkcji (bez podziału na indywidualne przeznaczenie pomieszczeń). Koszt wskaźnikowy jest ekstrapolowany w widełkach minimum-maksimum (pomocne w tym mogą być cenniki, zawierające koszty wskaźnikowe), a następnie weryfikowany przez oferenta z kosztami rynkowymi dla inwestycji podobnego typu. Weryfikacja ta zawiera propozycję Kosztu Docelowego inwestycji, przedstawioną jako produkt końcowy w fazie MacroBIM postępowania. W przypadku akceptacji oferty Koszt Docelowy jest następnie ustalany w negocjacjach z zamawiającym jako podstawa dalszego procedowania. Jest to podejście projektowe wychodzące od ustalonego kosztu, a nie kalkulujące koszt dla wynikowego projektu. Aby propozycja ta była realistyczna, musi uwzględniać nie tylko rozwiązania projektowe, ale także wykonawcze, organizacyjne dla placu budowy oraz eksploatacyjne. Stąd też zalecane jest tworzenie wielobranżowych zespołów przygotowujących oferty kosztowe w fazie MacroBIM. Docelowo dla wdrożenia BIM w Polsce rekomendowane jest przyjęcie stopniowo innych kontraktów niż „zaprojektuj-wybuduj” lub „wybuduj”, które nie są rekomendowane z perspektywy obsługi Kosztu Docelowego, ponieważ nie zapewniają pełnej współpracy i dążenia do wspólnego celu dla wszystkich uczestników inwestycji84 . Mowa o kontraktach wielostronnych stworzonych specjalnie dla BIM.

Zadaniem zamawiającego na zakończenie etapu MacroBIM jest: • albo odrzucić pomysł realizacji inwestycji, gdy zaproponowany przez oferentów w fazie MacroBIM Koszt Docelowy przekracza możliwości inwestycyjne zamawiającego (nie rokując poprawy w trakcie negocjacji); • albo przystąpić do negocjacji ostatecznego Kosztu Docelowego, który będzie obowiązywał dla fazy kapitałowej inwestycji realizowanej przez wielobranżowy zespół projektowo-wykonawczo-operacyjny, który wygrał postepowanie w fazie MacroBIM.

W rozdziale o Lean (pkt 5.7) przedstawione zostały metody monitorowania Kosztu Docelowego w celu zapobiegania jego zwiększeniu.

5.2.2.4 Umowy dla BIM

Umowy zawierane na gruncie przepisów Pzp mają charakter cywilnoprawny (art. 8 ust. 1 Pzp). Powyższe oznacza, że umowa o zamówienie publiczne podlega swobodzie kontraktowej wynikającej z art. 353(1) Kodeksu cywilnego, z ograniczeniami wynikającymi z przepisów Pzp tj. m.in. forma czy zasady zmiany postanowień umowy o zamówienie publiczne.

Pomimo wspomnianej zasady swobody kontraktowej stron umowy o zamówienie publiczne mają co do zasady charakter umów adhezyjnych, których postanowienia są kształtowane na korzyść strony, która jest autorem umowy (tutaj zamawiającego). Problem braku zapewnienia lub co najmniej zachwiania równowagi kontraktowej stron występuje niezależnie od stosowanego modelu umowy zarówno na gruncie umów sporządzanych w całości samodzielnie przez zamawiających na potrzeby realizacji konkretnej inwestycji jak również na podstawie umów opartych o wzorce kontraktowe - np. wzorce kontraktowe FIDIC - dostosowane do potrzeb danej inwestycji. Podobnie, zachwianie równowagi kontraktowej stron można zaobserwować niezależnie od stosowanego modelu realizacji zamierzenia budowlanego, czy to w formule „wybuduj” (wykonawca wykonuje obiekt na podstawie dokumentacji projektowej dostarczonej przez zamawiającego) czy też „zaprojektuj i wybuduj” (za przygotowanie dokumentacji projektowej oraz wykonanie inwestycji odpowiada wykonawca)85. W kontekście powyższych uwag pozytywnie należy ocenić regulacje przewidziane w art. 431 i kolejnych ustawy Pzp, z których wynika m.in. obowiązek współdziałania stron przy wykonaniu umowy, zakaz stosowania klauzul abuzywnych czy też obowiązek określenia zasad waloryzacji wynagrodzenia wykonawcy.

MODEL REALIZACJI INWESTYCJI OPARTY NA PRZENOSZENIU CAŁOŚCI RYZYK, ZWIĄZANYCH Z PROJEKTOWANIEM I BUDOWĄ NA WYKONAWCĘ NIE MOŻE BYĆ MODELEM PRAKTYKOWANYM W PRZYPADKU INWESTYCJI REALIZOWANYCH W OPARCIU O BIM.

W swoim założeniu BIM ma wspierać realizację inwestycji opartą o zintegrowaną i partnerską współpracę stron, a jak wskazują badania, największe korzyści przynosił model realizacji inwestycji oparty na jak najwcześniejszym zaangażowaniu wykonawcy [30] Z organizacyjnego i funkcjonalnego punktu widzenia modelowanie informacji może zapewnić lepszą koordynację i monitorowanie we wszystkich fazach realizacji inwestycji, począwszy od planowania do fazy udzielania zamówienia i jego realizacji. Co istotne, może ograniczyć konieczność dokonywania zmian i modyfikacji na etapie wykonawstwa, co może mieć krytyczne znaczenie w kontekście współpracy uczestników procesu inwestycyjnego. Z tego względu postanowienia umowne są kluczowe dla wykorzystania BIM, o ile odpowiednio regulują m.in. kwestie: (i) terminów w odniesieniu do przekazywania i zatwierdzania informacji projektowych i innych danych; (ii) wykrywanie kolizji, wczesne ostrzeganie i zarządzanie ryzykiem; (iii) prawa własności intelektualnej86 (rozdział z książki [31]) Jak wskazuje praktyka, to właśnie wprowadzanie zmian w toku realizacji inwestycji, a w konsekwencji powstawanie opóźnień i zwiększenie kosztów realizacji inwestycji budzi często największe kontrowersje i jest powodem sporów pomiędzy inwestorem a wykonawcą.

modelu funkcjonowania. Aby to się stało, potrzebnych jest kilka elementów takich umów inwestycyjnych: • Wielostronność, a więc jedna wspólna umowa dla wszystkich stron; • Dla uniknięcia konfliktów i wspomagania współpracy: wprowadzenie zrzeczenia się wzajemnych roszczeń (za wyjątkiem roszczeń osób trzecich oraz winy umyślnej); • Wprowadzenie podstawowego kryterium ewaluacji ekonomicznej inwestycji w postaci Kosztu Docelowego, wypracowanego w fazie MacroBIM, monitorowanego następnie przez cały czas trwania inwestycji; • Wprowadzenie elementu motywującego w postaci poduszki finansowej do podziału między stronami (członkowie Grupy Podstawowej lub inna dyspozycja) w przypadku dostarczenia zasobu w terminie i w Koszcie Docelowym lub na pokrycie strat w przypadku ich niedotrzymania 87; • Wprowadzenie wspólnie zdefiniowanego rejestru ryzyk (Risk Register), metod zarządzania tym katalogiem oraz metod wspólnego usuwania zaistniałych zagrożeń; • Wprowadzenie obowiązku ustanowienia Grupy Podstawowej, zarządzającej inwestycją w fazie tworzenia i dostarczenia zasobu, składającej się z przedstawicieli głównych wykonawców (projekt + budowa) oraz zamawiającego.

Takie zintegrowane umowy tworzą zatem system dzielonego ryzyka, którego celem jest zmniejszenie całkowitego ryzyka realizacji inwestycji. Istnieją na świecie wzory takich kontraktów. Do najbardziej znanych należą: • IPD – Integrated Project Delivery (autorstwa kancelarii Hanson Bridgett LLP z U.S.A.88 – Standard Multi-Party Agreement); • PA – Project Alliancing; • CLP - Cost Led Procurement; • IPI - Integrated Project Insurance; • 2SOB – Two Stage Open Book [27]; • EBP – Early BIM Partnering; • AIA C191/195 – rodziny kontraktów AIA (amerykańskiej organizacji architektów); • Consensus DOCS 300.

Istnieje także kilka innych propozycji podobnych form umów, zbliżonych do optymalnego rozwiązania typu Joint Venture, a więc ukierunkowanych na realizację wspólnego celu i osiągnięcia wspólnych zysków lub wspólnego pokrycia strat, ograniczając jednocześnie obwinianie którejś ze stron za niepowodzenie na rzecz wspólnej odpowiedzialności. Jest to tym bardziej istotne, ponieważ standardy przeprowadzania procesów nie powinny faworyzować jedynie zamawiającego – równie ważne jest budowanie zmotywowanych i zaangażowanych zespołów. Motywację można osiągnąć realizując ludzkie potrzeby według wspomnianej w rozdziale 3.5 piramidy Maslowa i zapewniając udział w zyskach całego przedsięwzięcia (patrz typ podziału w przypisie). Czynnik ten jest szczególnie ważny w Polsce, gdzie honoraria za projekty i zyski firm wykonawczych spadły znacznie poniżej standardów krajów rozwiniętych. Wynagrodzenie projektowe nierzadko oscylują poniżej 1% wartości całej inwestycji, co nie rokuje dobrze dla wprowadzania BIM w polskich inwestycjach, nie tylko publicznych. Finansowe czynniki motywacyjne kontraktów zintegrowanych pozwolą w części zniwelować te dysproporcje, także i w przypadku zysków dla firm wykonawczych 89. Aktualnie stosowane w polskich inwestycjach publicznych umowy bazujące na standardzie FIDIC nie są przeznaczone do celów realizacji inwestycji zintegrowanych, gdyż same nie zapewniają integracji z uwagi na obwarowania chroniące obie strony, ale głównie zamawiającego. Są to umowy typu antagonistycznego, nie sprzyjające budowaniu zaufania ani przejrzystości, niezależnie od tego, która z ich wielu form jest wybrana do przeprowadzenia inwestycji. Tymczasem w światowych raportach z przeprowadzonych i zakończonych procesów inwestycyjnych w metodyce BIM czynnik zaufania znajduje się na pierwszym miejscu w tabeli zdobytych pozytywnych doświadczeń (np. 90 lub [32]). Zaufanie pomiędzy stronami umowy budowane w oparciu o koordynację działań oraz systemy reagowania i zarządzania ryzykiem prowadzi do większej wydajności BIM oraz samej realizacji inwestycji91.

Faza MacroBIM dotyczy konceptualizacji założeń zamawiającego oraz ich ewaluacji ekonomicznej bez dalszych opracowań projektowych czy tym bardziej wykonawczych. Rekomendowana forma umowy wielostronnej będzie przydatna oferentowi już w fazie MacroBIM dla uzyskania merytorycznego wkładu i opinii specjalistów, mogących wspólnie wykorzystać swoje doświadczenie w celu sporządzenia koncepcji inwestycji i jej Kosztu Docelowego. Takie formy umów wielostronnych będą się dopiero pojawiać, gdyż faza MacroBIM i sama inwestycja w metodyce BIM są nowymi propozycjami dla polskiego rynku budowlanego. Ustalenie wzorców kontraktowych lub modelu umowy dla inwestycji BIM będzie odgrywać ważną rolę w procesie promowania tego modelu realizacji inwestycji. Jak wskazuje się w literaturze kwestie dotyczące braku wzorców kontraktowych oraz standardów w procesie inwestycyjnym stanowi jedną z głównych barier prawnych w stosowaniu modelu BIM92. Z tego względu konieczne jest opracowanie wzorców kontraktowych lub przynajmniej modelowych klauzul umownych, które będą mogły znaleźć zastosowanie w umowach o zamówienie publiczne.

Nowelizacja Ustawy Prawo Budowlane, z zapowiadanym wejściem w życie we wrześniu 2020 r., dodatkowo wzmocni potrzebę wyodrębnienia fazy weryfikacji ekonomicznej inwestycji, gdyż poprzez formalny wymóg dostarczenia trzech rodzajów projektu: projektu zagospodarowania terenu, projektu budowlanego oraz projektu technicznego wydłuży się znacznie faza projektowa oraz jej koszt, ale będzie to propozycja zmierzająca do osiągnięcia zwiększonej jakości i dokładności projektu. Pozwoli to automatycznie na lepsze oszacowanie ekonomiczności inwestycji. Jest to zbliżone do zgodnego z filozofią BIM przegrupowania pracy na wstępne etapy inwestycji. Typowe dla metodyki BIM dostarczanie cząstkowych opracowań Data Drops (zrzuty danych) ułatwi wczesne kalkulacje wskaźnikowe. W przypadku zastosowania do procesów inwestycyjnych metody tradycyjnej upłynie wiele czasu do wydania pierwszego oficjalnego opracowania projektowego, co uniemożliwi dokonanie w porę kalkulacji opłacalności, zanim proces inwestycyjny nie ruszy na dobre.

5.2.2.5 Szkolenia

Sugerowane jest przeprowadzanie szkoleń dla fazy ewaluacji inwestycji, obejmujących metody szacowania kosztów wskaźnikowych na podstawie modeli bryłowych oraz układów funkcjonalnych, a także ekstrapolacji potencjalnych kosztów cyklu życia obiektu na okres jego eksploatacji. W przyszłości funkcję tę przejmie rola kosztorysanta w metodyce BIM, działającego na modelach projektowych.

Rysunek 23: Faza kapitałowa - trzeci element matrycy dla faz czasowych inwestycji. Opracowanie własne

5.3.1 Ekosystem prawno-normatywny

• Ustawa z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (Dz. U. 2019, poz. 2019) , ze szczególnym uwzględnieniem art. 101-103 Nowej PZPU odnoszących do sporządzania opisu przedmiotu zamówienia min. na roboty budowlane, w tym poprzez odniesienie do Polskich Norm przenoszących normy europejskie oraz norm międzynarodowych; art. 239-247 Nowej PZPU odnoszące się do kryteriów oceny ofert;

• Normy seria ISO 19650 o zarządzaniu informacją przy użyciu BIM: PN-EN ISO 19650-1:2019 - Koncepcje i zasady, PN-EN ISO 19650-2:2019 - Produkcja i przekazanie zasobu. Komitet Technologiczny TK59 organizacji ISO opublikował, bazując na brytyjskich wzorach PAS i BS z serii 1192 (o obsłudze procesów budowlanych w metodyce BIM) serię światowych norm ISO 19650, z częściami poświęconymi zarządzaniu informacją o tworzonych w tych procesach zasobach. Faza kapitałowa jest fazą „produkcji” i przekazania zasobu w procesie projektowo-wykonawczym i ona jest tematem niniejszego rozdziału. Jedną z cech charakterystycznych tej części serii norm jest wprowadzenie tzw. Rejestru ryzyk, czyli wypracowanego centralnego katalogu możliwych ryzyk dla konkretnej inwestycji. Rejestr ryzyk występuje także już w normach ISO Guide 73:2009, ISO 31000:2009, opisanych poniżej, a więc jest to płynna kontynuacja rozwoju zarządzania ryzykami inwestycyjnymi w budownictwie. W połączeniu z kontraktami wielostronnymi dla inwestycji zintegrowanych umożliwi to optymalne i wspólne zarządzanie sytuacjami ryzyka dla inwestycji, co z kolei ułatwi kształtowanie przyszłościowych (choć już obecnych na świecie) kontraktów typu Joint Venture ze zrzeczeniem się wzajemnych roszczeń przez strony kontraktu;

• Norma ISO/IEC 31010:2019 o zarządzaniu ryzykiem (Risk management - Risk assessment techniques). Pokrewne starsze normy to: AS/NZS ISO 31000:2009 (Risk management framework) i ISO Guide 73:2009 (Risk management).

5.3.2 Opis

Gdy faza ewaluacyjna MacroBIM przebiegnie pomyślnie, można zacząć uruchamiać środki finansowe na realizację idei projektowej. Regulacje Pzp nie stoją na przeszkodzie zastosowaniu BIM w postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego. Niezależnie od rodzaju zamówienia (usługi lub roboty budowlane) jak i niezależnie od formuły realizacji inwestycji, podstawę do zastosowania BIM oraz określenia obowiązków związanych z zastosowaniem tej formuły będą stanowić wymagania określone przez zamawiającego (inwestora) w dokumentacji postępowania o udzielenie zamówienia.

Podstawę prawną do formułowania takich wymogów będą stanowić:

1. art. 99 Pzp zgodnie z którym zamawiający m.in.: • opisuje przedmiot zamówienia w sposób jednoznaczny i wyczerpujący, za pomocą dostatecznie dokładnych i zrozumiałych określeń, uwzględniając wymagania i okoliczności mogące mieć wpływ na sporządzenie oferty. • określa w opisie przedmiotu zamówienia wymagane cechy dostaw, usług lub robót budowlanych – co istotne, cechy te mogą odnosić się w szczególności do określonego procesu, metody produkcji, realizacji wymaganych dostaw, usług lub robót budowlanych, lub do konkretnego procesu innego etapu ich cyklu życia, nawet jeżeli te czynniki nie są ich istotnym elementem, pod warunkiem, że są one związane z przedmiotem zamówienia oraz proporcjonalne do jego wartości i celów. • może określić w opisie przedmiotu zamówienia konieczność przeniesienia autorskich praw majątkowych lub udzielenia licencji.

2. art. 101 Pzp – zgodnie z którym przedmiot zamówienia opisuje się, poprzez (m.in.): • określenie wymagań dotyczących wydajności lub funkcjonalności, w tym wymagań środowiskowych; • odniesienie się do wymaganych cech materiału, produktu lub usługi, w tym poprzez odniesienie do: - Polskich Norm przenoszących normy europejskie, - norm innych państw członkowskich Europejskiego Obszaru Gospodarczego przenoszących normy europejskie, - norm międzynarodowych, - specyfikacji technicznych, których przestrzeganie nie jest obowiązkowe, przyjętych przez instytucję normalizacyjną, wyspecjalizowaną w opracowywaniu specyfikacji technicznych w celu powtarzalnego i stałego stosowania, - innych systemów referencji technicznych ustanowionych przez europejskie organizacje normalizacyjne; - odniesienie do norm, europejskich ocen technicznych, specyfikacji technicznych i systemów referencji technicznych, oraz przez odniesienie do wymagań dotyczących wydajności lub funkcjonalności, w zakresie wybranych cech.

3. art. 102 ust. 1 pkt. 10) – 13) Pzp – w przypadku zamówienia na roboty budowlane zamawiający określa w opisie przedmiotu zamówienia na roboty budowlane wymagane cechy materiału, produktu lub usługi, odpowiadające przeznaczeniu zamierzonemu przez zamawiającego, które mogą dotyczyć w szczególności: • określonych zasad dotyczących projektowania i kosztorysowania; • warunków testowania, kontroli i odbioru obiektów budowlanych; • metod i technik budowy; • wszelkich pozostałych warunków technicznych.

4. art. 103 Pzp - zamówienia na roboty budowlane opisuje się za pomocą dokumentacji projektowej oraz specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych, przy czym dla inwestycji realizowanych w formule „zaprojektuj i wybuduj” zamawiający opisuje przedmiot zamówienia za pomocą programu funkcjonalno-użytkowego. Na gruncie przepisów Pzp to zamawiający określają wymagania dotyczące opisu przedmiotu zamówienia, istotnych cech jakie mają zostać spełnione, w tym również wymagań dotyczących projektowania lub pozostałych warunków technicznych. Należy zwrócić uwagę, że przepisy określające wymagania dotyczące opisu przedmiotu zamówienia, w szczególności w zakresie robót budowlanych (art. 102 ust. 1 Pzp), mają charakter katalogu otwartego – na co wskazuje użycie sformułowania „w szczególności”. Tym samym, zamawiający może określić samodzielnie dodatkowe wymagania i parametry, o ile tylko nie zostają naruszone podstawowe zasady opisu przedmiotu zamówienia odnoszące się do wymogu jednoznacznego i wyczerpującego opisu w sposób, który nie utrudnia uczciwej konkurencji (art. 99 Pzp).

Co więcej, na podstawie art. 101 Pzp wymagania dotyczące przedmiotu zamówienia – w tym w zakresie wymaganych cech usługi - mogą zostać określone poprzez odniesienie do wymagań Polskich Norm przenoszących normy europejskie, norm międzynarodowych a nawet specyfikacji technicznych, których przestrzeganie nie jest obowiązkowe, o ile zostały przyjęte przez instytucję normalizacyjną, wyspecjalizowaną w opracowywaniu specyfikacji technicznych w celu powtarzalnego i stałego stosowania. Opisując przedmiot zamówienia przez odniesie się do norm, ocen technicznych czy specyfikacji technicznych i systemów referencji technicznych zamawiający jest zobowiązany wskazać, że dopuszcza rozwiązania równoważne opisywanym. Regulacje odnoszące się do opisu przedmiotu zamówienia stanowią kluczowy, choć nie jedyny z czynników które mogą mieć znaczenie dla upowszechniania BIM. Niezależnie od wymagań dotyczących samego opisu przedmiotu zamówienia dla upowszechnienia zastosowania tego modelu należy wziąć również pod uwagę jakimi kryteriami oceny zamawiający będzie kierował się dokonując wyboru oferty najkorzystniejszej. Wdrożenie metodologii BIM zapewnia racjonalizację zamówień publicznych, zmniejsza ryzyko i koszty, a także asymetrie informacyjne, dlatego zastosowanie metodologii BIM w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego może mieć strategiczne znaczenie, między innymi dla oceny oferty najkorzystniejszej ekonomicznie [33].

Kryteria udzielenia zamówienia stanowią jedno z kluczowych zagadnień zarówno na gruncie Dyrektywy 2014/24/UE jak i polskiej regulacji zamówień publicznych, w którch kładzie się nacisk na pozacenowe kryteria oceny ofert oraz nadanie prymatu koncepcji „najlepszej relacji jakości do ceny”.. Jak wskazuje się w preambule do Dyrektywy 2014/24/UE, „decyzja o udzieleniu zamówienia nie powinna jednak opierać się wyłącznie na kryteriach pozakosztowych. Kryteria jakościowe powinny zatem być uzupełnione kryterium kosztów, którym według uznania instytucji zamawiającej mogłyby być cena lub podejście oparte na efektywności kosztowej, na przykład rachunek kosztów cyklu życia” (por. motyw 90 i 92 preambuły dyrektywy 2014/24/UE). Podejście oparte na efektywności kosztowej należy tu rozumieć jako koszty wewnętrzne, dotyczące wprost danego zamówienia jak i koszty zewnętrzne, rozumiane np. jako koszty związane z wpływem danego zamówienia na środowisko, w tym również czynniki inne niż cena, które będą miały wpływ na całkowitą wartość danego zamówienia, zarówno z punktu widzenia instytucji zamawiającej jak i beneficjentów danego zamówienia, które mogą zostać ujęte jako wartość pieniężna. Jako przykład takiego podejścia art. 67 ust. 2 Dyrektywy 2014/24/UE wskazuje wprost na rachunek kosztów cyklu życia. W ślad za regulacją wynikającą z przepisów Dyrektywy 2014/24/UE na gruncie przepisów art. 242 i kolejnych Pzp wskazuje się na kryteria wyboru ofert najkorzystniejszej oparte na kryterium jakościowe oraz kryterium ceny lub kosztu. Kryteria jakościowe jakie może stosować zamawiający mogą odnosić się do jakości, rozumianej m.in jako parametry techniczne, aspektów społecznych, aspektów środowiskowych, w tym efektywności energetycznej przedmiotu zamówienia, aspektów innowacyjnych; organizacji, kwalifikacji zawodowych i doświadczenia osób wyznaczonych do realizacji zamówienia, jeżeli mogą one mieć znaczący wpływ na jakość wykonania zamówienia, serwisu posprzedażnego, pomocy technicznej, warunków dostawy takich jak termin, sposób lub czas dostawy, oraz okresu realizacji. W kontekście stosowania i promowania modelu BIM szczególną uwagę należy zwrócić na możliwość zastosowania jakościowych kryteriów wyboru oferty związanych z aspektami innowacyjnymi, środowiskowymi oraz kwalifikacjami zawodowymi i doświadczeniem osób wyznaczonych do realizacji zamówienia. Wymienione powyżej kryteria jakościowe mają wyłącznie charakter przykładowy, a ich katalog na gruncie przepisów ustawy ma charakter otwarty. Oznacza to, ze zamawiający może zastosować inne kryteria jakościowe, pod tym warunkiem że będą związane z przedmiotem zamówienia i nie będą odnosić się do właściwości samego wykonawcy, w szczególności jego wiarygodności ekonomicznej, technicznej lub finansowej.

Co istotne, jedno z kryteriów wyboru oferty najkorzystniejszej może stanowić kryterium kosztu oparte na metodzie efektywności kosztowej, jaką jest rachunek kosztów cyklu życia. Zgodnie z art. 245 Pzp może on obejmować w odpowiednim zakresie niektóre lub wszystkie koszty ponoszone w czasie cyklu życia robót budowlanych. W szczególności mogą to być koszty poniesione przez zamawiającego lub innych użytkowników w całym okresie „życia” projektu np.: koszty użytkowania, zużycia energii i innych zasobów oraz koszty przypisywane ekologicznym efektom zewnętrznym, tj. koszty emisji gazów cieplarnianych i innych zanieczyszczeń oraz inne związane z łagodzeniem zmian klimatu.

Wieloletnia praktyka stosowania kryteriów oceny ofert na gruncie zamówień publicznych wskazała jednoznacznie, że preferowanym i faworyzowanym przez zamawiających kryterium wyboru oferty jest cena. [Urząd Zamówień Publicznych, Raport dotyczący kryteriów oceny ofert - wpływ zmian wprowadzonych nowelizacjami ustawy Prawo zamówień publicznych z dnia 29 sierpnia 2014 r. i z dnia 22 czerwca 2016 r. na stosowanie pozacenowych kryteriów ofert w postępowaniach o zamówienie publiczne, Warszawa, maj 2017]. Dopiero zmiany legislacyjne wprowadzone w ustawie w 2014, a następnie, w związku z implementacją Dyrektywy 2014/24/UE, w 2016 r., z których wynikały ograniczenia w stosowaniu kryterium ceny jako jedynego kryetrium oceny ofert lub kryterium o wadze wyższej niż 60% [obecnie art. 246 ust. 2 Pzp] pozwoliły na spopularyzowanie stosowania kryteriów pozacenowych. Przed zmianą prawa dokonaną w 2014 r. kryterium ceny – jako jedyne kryterium oceny ofert stosowano w ok. 76% postępowań na roboty budowlane o wartości powyżej progów UE, po zmianie prawa, odsetek ten wynosił już tylko 15% w 2015 r., a po nowelizacji w 2016 r. 10%. Jak wynika ze statystyk wskazanych w ww. raporcie zamawiający „chętnie” stosują kryteria inne niż cena - co wynika jednak nie tyle z dostrzeżenia korzyści płynących z dywersyfikacji kryteriów oceny ofert, co z obowiązku nałożonego przepisami ustawy. Te same statystyki pokazują również, że pomimo szerokiego wachlarza kryteriów oceny, jakie mogą zostać zastosowane najczęściej stosowane są „proste” kryteria tj. „termin realizacji zamówienia”, warunki lub termin gwarancji oraz warunki płatności. Upowszechnienie stosowania BIM będzie wymagało położenie większego nacisku na stosowanie kryteriów pozacenowych powiązanych z BIM jako elementem zamówienia lub kryterium kosztów, które zastosowanie BIM może zoptymalizować, szczególnie w kontekście kosztów cyklu życia projektu. Jak zostało wskazane powyżej przepisy Pzp obligują zamawiających do stosowania kryteriów pozacenowych. niemniej jednak dotychczasowa praktyka stosowania pozacenowych kryteriów oceny ofert wskazuje, że preferowane jest stosowanie prostych kryteriów wspomnianych powyżej. Co więcej, w praktyce udzielania zamówień zastosowanie kryteriów pozacenowych tj. skrócenie terminu wykonania (z okresem minimalny określonym przez zamawiającego) lub wydłużenie terminu gwarancji (z terminem maksymalnym wskazanym przez zamawiającego) prowadzi do sytuacji, w której wszyscy wykonawcy deklarują analogiczne terminy, a tym samym uzyskują identyczną punktację w ramach kryteriów oceny. W konsekwencji, jedynym kryterium, które decyduje o wyborze oferty jest cena.

W PIERWSZYM ETAPIE WDRAŻANIA BIM REKOMENDOWANE JEST PRZYGOTOWANIE PROJEKTU POLITYKI ZAKUPOWEJ W RAMACH PZP, W KTÓRYM OKREŚLI SIĘ OBOWIĄZEK ZASTOSOWANIA METODYKI BIM W INWESTYCJACH PUBLICZNYCH O SZACUNKOWEJ WARTOŚCI PRZEKRACZAJĄCEJ 10 MILIONÓW EURO, REALIZOWANYCH PRZEZ INSTYTUCJE ADMINISTRACJI RZĄDOWEJ, JAK RÓWNIEZ NARZĘDZI EGZEKWOWANIA I PROMOWANIA STOSOWANIA METODYKI BIM. DODATKOWO REKOMENDOWANE JEST ZOBOWIĄZANIE ZAMAWIAJACYCH DO STOSOWANIA POZACENOWYCH KRYTERIÓW OCENY OFERT ZWIĄZANYCH Z BIM O WADZE MINIMALNEJ 20%. W DRUGIM ETAPIE OBOWIĄZKIEM ZASTOSOWANIA METODYKI BIM W INWESTYCJACH O SZACUNKOWEJ WARTOŚCI PRZEKRACZAJĄCEJ 10 MILIONÓW EURO ZOSTANĄ OBJĘCI WSZYSCY ZAMAWIAJĄCY PUBLICZNI. DOCELOWO, OBOWIĄZKIEM ZASTOSOWANIA METODYKI BIM ZOSTANĄ OBJĘCI WSZYSCY ZAMAWIAJĄCY PUBLICZNI NIEZALEŻNIE OD WARTOŚCI INWESTYCJI.

Takie działania legislacyjne, podobnie jak określenie maksymalnego progu kryterium ceny (60%) powinny przynieść pozytywny efekt w upowszechnianiu kryteriów związanych z BIM. Co do zasady katalog kryteriów pozacenowych jest katalogiem otwartym, a w jego ramach zamawiający samodzielnie dobierają rodzaj i wagę kryterium pozacenowego. Jak wskazuje praktyka, również w dotychczasowych postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego z wykorzystaniem BIM dominują kryteria związane z doświadczeniem personelu. W celu zdywersyfikowania kryteriów związanych z BIM należy rozważyć określenie możliwych do zastosowania kryteriów poprzez promowanie dobrych praktyk i wzorcowych dokumentów. Alternatywnie, należy również rozważyć zmiany legislacyjne z wykorzystaniem przepisów wykonawczych określonych w art. 244 Pzp. Zgodnie ze wskazanym przepisem minister właściwy do spraw gospodarki określa w drodze rozporządzenia, inne niż cena kryteria oceny ofert, które mają zastosowanie w odniesieniu do niektórych rodzajów zamówień, oraz sposób opisania i oceny tych kryteriów. Celowość określenia kryteriów na poziomie przepisów wykonawczych wymaga jednak dalszej analizy, z uwzględnieniem charakteru zamówień opartych o BIM np. w kontekście wykorzystania jako kryterium oceny kosztów, w tym kosztów cyklu życia.

5.3.2.1 PIR / OIR / EIR / AIR93

Wskazane w tytule skróty oznaczają zestawienia ustrukturyzowanej informacji, wymaganej przez zamawiającego w dziedzinie informacji projektowej (PIR – Project Information Requirements), organizacyjnej (OIR – Organization Information Requirements), samego sposobu wymiany informacji (EIR – Exchange Information Requirements) czy też wymagania co do informacji o przyszłym zasobie (AIR – Asset Information Requirements). Są one zapisane przez zamawiającego i przekazane zespołowi wykonawczemu jako wymagania informacyjne w całym okresie prowadzenia inwestycji. Zakres informacji dla poszczególnych powyższych form wymagań jest opisany w tekście serii norm PN-EN ISO 19650, a dokładniej opracowany w innej części niniejszego projektu. Wszystkie te zestawy informacji są powiązane w jednolity system z oboma cyfrowymi produktami inwestycji w metodyce BIM: PIM (Project Information Model) oraz AIM (Asset Information Model). Ich wzajemną zależność ilustruje poniższa grafika, opracowana na podstawie normy PN-EN ISO 19650-1:2019:

Rysunek 24: Zestawienie wymagań informacyjnych dla procesu inwestycyjnego w metodyce BIM94

Wymagania informacji uczestników procesu inwestycyjnego nie powstają jedynie po stronie zamawiającego. Narzędzie PLQ (Plain Language Questions, czyli pytania zadane prostym tekstem) jest metodą, przy pomocy której wykonawca może uzyskać od zamawiającego odpowiedzi w celu sformułowania własnych wymagań, zarówno organizacyjnych (OIR), jak i projektowych (PIR). Dopiero wtedy komplety wymagań zostają przetwarzane na OIR, PIR i AIR dla całej inwestycji. Powstają także już narzędzia, które rejestrują wszystkie te dokumenty w postaci zawartości portalu online, w dalszej fazie umożliwiając kontrolę zgodności procedowanej inwestycji z powstałymi w ten sposób warunkami początkowymi (SHIFT95). Proces inwestycyjny w metodyce BIM jest procesem kooperacyjnym i charakteryzują go w równej mierze działania odgórne („pull”), jak i oddolne („push”), aby powstała atmosfera transparencji, sprzyjająca budowaniu zaufania i generowaniu zaangażowania całego Zespołu Zintegrowanego

5.3.2.2 PIM – Project Information Model (Model Projektowy)

Jest to końcowy, cyfrowy produkt informacji w fazie projektowej, wykorzystany w procesie realizacji inwestycji do zbudowania zasobu. PIM stanowi komplet zgromadzonej podczas fazy projektowej informacji, uzupełnionej o dane z modeli warsztatowych podwykonawców i dostawców oraz wkład własny (generalnego) wykonawcy, jest zatem bogatym w zgromadzone dane zasobem informatycznym każdej inwestycji. PIM jest dalej bazą dla AIM, czyli oczyszczonego z niepotrzebnej informacji z fazy dostarczania zasobu, a wzbogaconym o dane eksploatacyjne modelu przeznaczonego do zarządzania zbudowanym zasobem w czasie jego eksploatacji. Przekazaną zamawiającemu formą PIM jest model geometrii w sugerowanym, w światowych strategiach BIM (np. czeskiej), formacie IFC z informacją alfanumeryczną, albo zintegrowaną z geometrią, albo, co jest kolejną szyną rozwojową, oddzieloną w celu osobnego zarządzania nią bez potrzeby zajmowania się danymi geometrycznymi. Ponadto mogą w nim istnieć dodatkowe formy danych w postaci plików video czy próbek materiałowych zgodnie ze specyfikacją typów informacji z normy PN-EN ISO seria 19650, zapisanych w platformie CDE danej inwestycji. Stopień nasycenia informacją PIM według LOD osiąga poziom As-Built (dokumentacja powykonawcza), czyli – w zależności od ustaleń projektowych – LOD 500 lub LOD 600 (więcej o LOD w części: Klasyfikacje, pkt 5.8.2.3.)

5.3.2.3 MIDP / TIDP

Są to plany dostarczenia informacji ze strony wykonawcy, dotyczącej etapów procesu projektowo-wykonawczego, zapisane jako harmonogram planu ogólnego (Master Information Delivery Plan) oraz plany poszczególnych zadań (Task Information Delivery Plan). Wymagania te powinny zostać podjęte zarówno przez cały Zespół Zintegrowany (Integrated Team) oraz przez zespoły zadaniowe (Task Teams). Metodę organizacji Zespołu Zintegrowanego i zespołów zadaniowych oraz możliwości ich wizualizacji omówiono w rozdziale poświęconym Lean – pkt 5.7.2. Plan ogólny MIDP oraz plany zadaniowe TIDP powinny być skoordynowane z zestawem harmonogramów LastPlanner® System z uwagi na lepsze przystosowanie planów Lean do możliwości wykonawczych zespołów zadaniowych z jednej strony, ale z drugiej strony pod względem kontroli terminowości wykonania całej inwestycji, za którą jest odpowiedzialny MIDP. W najlepszym wypadku MIDP staje się Master Planem ekosystemu Lean. Jest to działanie integrujące procesy, kolejny z czterech filarów integracji metodyki BIM.

OD STWORZENIA, AKCEPTACJI I ROZPOCZĘCIA REALIZACJI MIDP ZACZYNA SIĘ WŁAŚCIWY PROCES PRZEPŁYWU PRACY W METODYCE ZINTEGROWANEJ, A PLANY TIDP SĄ JEGO ITERACJAMI. ICH WARUNKIEM JEST ŚCISŁA KOOPERACJA PRZY UDZIALE WSZYSTKICH UCZESTNIKÓW PROCESU, NAJLEPIEJ W KOLOKACJI, CZYLI W JEDNYM POMIESZCZENIU, ZWANYM BIG ROOM. JEST TO LOKALIZACJA, W KTÓREJ WSPÓLNIE I W CZASIE RZECZYWISTYM ROZWIĄZYWANE SĄ BIEŻĄCE ZADANIA INWESTYCYJNE.

Podział na tradycyjne fazy inwestycji budowlanej ustępuje miejsca sekwencji dostarczenia informacji o tworzonym zasobie z regularnymi przekazaniami cząstkowych efektów w postaci tzw. Data Drops96, niezależnie, czy jest to etap projektowania, czy realizacji budowy. Odpowiada to typowi pracy w metodyce Agile (więcej o Agile w części poświęconej Lean – pkt. 5.7.2.8). Harmonogram Data Drops powinien być zaproponowany przez wykonawcę w kontraktowym Planie Wykonania BIM (BEP) na podstawie oczekiwanych przez zamawiającego zestawów informacji dla konkretnych celów. Organizacja na poziomie wykonawczym jest metodą oddolną sprostania narzuconym odgórnym wymaganiom i przez to prowadzącą do zrozumienia zadań, będących do wykonania. Tylko w ten sposób można stworzyć wspólną płaszczyznę, integrującą wszystkie strony procesów. W strategii BIM dla Niemiec integracja taka nazywana jest konwergencją (zogniskowaniem interesów i celów w formie wspólnej płaszczyzny informacyjnej), a sama właściwa wymiana informacji może zapewnić i zaangażowanie zespołów, i zdobycie ich zaufania.

5.3.2.4 Pre-contract BEP (BIM Execution Plan)

Przedkontraktowy Plan Wykonania BIM (pre-contract BEP) jest pierwszym wkładem zespołu wykonawczego (projekt + wykonawstwo budowlane) dla spełnienia wymagań zamawiającego, zapisanych w SWZ z warunkami BIM (poprzednia, brytyjska nazwa to EIR – Employer’s Information Requirements – wymagania zamawiającego, obecnie przejęta w tej formie dla innego oznaczenia przez normy BIM z serii ISO 19650) oraz BIM Protocol. Szablony takich dokumentów są przedmiotem innej części niniejszego opracowania („Zarządzanie inwestycją budowlaną w metodyce BIM – propozycja szablonów dokumentów”).

5.3.2.5 Risk Register – rejestr ryzyk

Jest to optymalna forma zarządzania ryzykami inwestycyjnymi w kontraktach, nie tylko zintegrowanych. Rejestr ryzyk jest tworzony jako tabelaryczny elektroniczny katalog przy udziale wszystkich stron inwestycji i przez to stanowi kompletne zestawienie możliwych zagrożeń, zapisanych ze wszystkich możliwych perspektyw. Jest to ponadto sformułowanie z norm ISO, traktujących o zagrożeniach ryzykiem, które wskazano w pkt 5.3.1. Kooperacyjny charakter kontraktów w inwestycjach typu BIM jest w stanie zapewnić ponadto zbiorowe zarządzanie ryzykami w ramach wspólnej odpowiedzialności. Warunkiem sukcesu jest odpowiednie środowisko kontraktowe, bo tylko w formie zapewnionego wspólnego, ekonomicznego interesu może wystąpić chęć ścisłej kooperacji w usuwaniu powstałych zagrożeń.

5.3.2.6 Automatyzacja i prefabrykacja

Ekonomicznym celem cyfryzacji procesów budowlanych jest automatyzacja produktów na wzór procesów produkcyjnych w przemyśle. Istnieją dwie metody realizacji tego założenia: • prefabrykacja –metoda dostępna i stosowana w przemyśle budowlanym w Polsce już obecnie, ale jeszcze nie w takim zakresie, w jakim jest możliwa; • druk 3D obiektów – metoda nie realizowana obecnie w Polsce w branży budowlanej, stosowana przez niektóre kraje w celu drukowania obiektów budowlanych, np. Chińska Republika Ludowa.

Potrzeba automatyzacji procesów budowlanych zaowocowała metodą projektowania ściśle dla potrzeb fabrykacji, aby uniknąć strat w procesach produkcyjnych w budownictwie. Metoda ta nazywa się DfMA (Design for Manufacture and Assembly)97, czyli projektowanie z myślą o produkcji budowlanej i montażu. Polega ona na upraszczaniu projektowania komponentów złożonych systemów, aby można je było w prosty sposób wytworzyć i potem złożyć w tworzonym obiekcie budowlanym. Tym samym jest to jedno z narzędzi Lean Manufacturing (szczupłej produkcji). O ile metoda DfMA jest wdrażana na całym świecie, kraje azjatyckie np. zwłaszcza Singapur, (Hong Kong lub Malezja) zaawansowały automatyzację budownictwa jeszcze bardziej. W Singapurze wypracowano metodę automatyzacji o nazwie PPVC (Prefabricated Prefinished Volumetric Construction)98, polegającej na prefabrykacji i wyposażeniu elementów, będących całymi jednostkami biurowymi czy mieszkalnymi. Jej podstawą jest przede wszystkim ścisła modułowość. Poniższa grafika przedstawia 3 fazy PPVC z opracowania z Hong Kongu: fazę odlanego fabrycznie elementu, następnie wyposażonego w instalacje i elementy budowlane oraz fazę wykończenia, jeszcze przed transportem na plac budowy. Jednym z utrudnień jest w takich przypadkach konieczność dopasowania się do regulacji, dotyczących transportu takich wielkoformatowych elementów na miejsce montażu.

Rysunek 25: Trzy etapy prefabrykacji elementu wielkoprzestrzennego PPVC (HongKong). [34]

W Singapurze jest to standardowa metoda procesów budowlanych, zaś wymagania stawiane przez regulacje zakładają dla wznoszonych budynków mieszkalnych poziom minimum 65% zastosowania PPVC. Oczekiwane w ten sposób oszczędności czasowe przedstawione są na grafice z prezentacji przedstawiciela Singapore Institute of Technology. Pierwsza czerwona belka oznacza tradycyjne podejście do budowy obiektu, druga – przedstawia podejście wg metody PPVC.

Rysunek 26: Porównanie czasu trwania procesu tradycyjnego z procesem z użyciem elementów PPVC. [35]

Grafika poniżej przedstawia apartament przygotowany dla produkcji w metodzie PPVC

Rysunek 27: Przykład modelu cyfrowego zmodularyzowanych, prefabrykowanych i wykończonych części wielkoprzestrzennych apartamentu dla późniejszego montażu. [34]

Rysunek 28: Model bloku mieszkalnego z wyszczególnieniem części przygotowywanych na miejscu oraz prefabrykowanych jako PPVC (zaznaczone na niebiesko). [35]Niniejsza Mapa Drogowa rekomenduje najszybsze możliwe wdrożenie podobnych procesów automatyzacji w polskim przemyśle budowlanym w celu redukcji strat i przyspieszenia etapu stworzenia i dostarczenia zasobu inwestycyjnego.

5.3.2.7 Szkolenia

Cykliczne szkolenia będą najbardziej zaawansowanymi treningami ze wszystkich szkoleń dla metodyki BIM z uwagi na wysoką integrację czynnika ludzkiego i relacji międzyludzkich w realizacji zadań fazy projektowo-wykonawczej. Sugerowane jest zaangażowanie praktyków w inwestycjach budowlanych z doświadczeniem inwestycji zintegrowanych. Teoretycy nie są w przypadku omawianej fazy najlepszym podmiotem szkoleniowym. Pierwsze tego typu szkolenia powinny być przeprowadzone jako kilkudniowy warsztat w celu zapoznania wszystkich uczestników procesu z elementami metodyki BIM na samym początku inwestycji.

5.4 Faza operacyjna

Rysunek 29: Faza operacyjna - czwarty element matrycy dla faz czasowych inwestycji. Opracowanie własne

5.4.1 Ekosystem prawno-normatywny

Norma PN-EN ISO 19650-3 o zarządzaniu przekazanym zasobem (jeszcze nieopublikowana, znajduje się z opracowaniu). Jest to przyszły standard normatywny dla fazy operacyjnej inwestycji budowlanych lub infrastrukturalnych przy użyciu metodyki BIM w Polsce; • Seria norm ISO 15686 (Building Construction – Service Life Planning) o planowaniu żywotności zasobów, zwłaszcza ISO 15686-4:2014 (Part 4: Service Life Planning using Building Information Modelling) o użyciu w tym celu BIM, ze wzmianką o COBie99 jako alternatywnej reprezentacji danych tabelarycznych w tym celu;

• Seria norm ISO 5500X o metodach zarządzania zasobami dowolnego rodzaju (polska wersja jest oczekiwana według zapowiedzi z tekstu normy) publikowana od roku 2014 nie była przygotowana dla metodyki BIM. Powstała ona na bazie brytyjskiego PAS 55 z roku 2004. Równolegle z ISO 55000:2014 została opublikowana inna norma z tej serii – ISO 55001:2014 – zawierająca wymagania dla systemów zarządzania zasobami. Kolejna norma z serii 5500X (ISO 55002:2018) zawiera zasady stosowania normy 55001, a w 2019 opublikowano normę ISO/TS 55010:2019 z kolejnymi usprawnieniami zarządzania zasobami dla czynników finansowych i niefinansowych. Nie jest jeszcze pewne, czy seria ISO 5500X zostanie włączona do pakietu „norm BIM”, czy też metody zarządzania zasobami w przemyśle budowlanym będą tematem kolejnej z serii ISO 19650. Komitet Techniczny ISO TC251 nie daje na ten temat wiążącej odpowiedzi100;

• Brytyjski standard BS 1192-4, który miał się przekształcić w normę ISO 19650-4, zawiera specyfikację formatu informacji, przeznaczonej do zarządzania zasobami w fazie ich eksploatacji, czyli fazie operacyjnej, o której mowa z niniejszym rozdziale. Jest to zestaw danych o nazwie COBie (Construction Operations Building information exchange). Najprawdopodobniej nie dojdzie jednak do publikacji ISO 19650-4 w takiej formie, gdyż format COBie jest podzbiorem danych innego formatu IFC, który z kolei już od kilkunastu lat jest światowym standardem, więc powtórna standaryzacja COBie nie miałaby uzasadnienia;

• Standard ISO/ICE/IEEE 15288:2015 (Systems and software engineering – System life-cycle processes) o ramach proceduralnych dla opisu cyklu życia systemów stworzonych przez człowieka, także jako pojedynczych produktów lub usług przez nie świadczonych;

• Seria norm ISO 3700X, dotyczących Smart Cities.

5.4.2 Opis

5.4.2.1 AIM – Asset Information Model (Model Zasobu)

Równolegle z modelem PIM (chociaż zależnie do formy i zapisów kontraktu) przekazywany jest zamawiającemu model zasobu (AIM) na okres eksploatacyjno-operacyjny. Model ten jest oczyszczony z niepotrzebnej informacji, zgromadzonej w czasie tworzenia i dostarczania zasobu (faza kapitałowa). Zajmuje się tym strona, która otrzymała takie zadanie w umowie. Aktualnie najbardziej technologicznie dojrzała procedura tworzenia modelu eksploatacyjnego składa się z czterech podstawowych kroków: • Eliminacja informacji niepotrzebnej dla zarządzania zasobem. Są to takie informacje, jak dane o zarządzaniu łańcuchem dostaw w trakcie tworzenia zasobu, o koordynacji logistycznej, o harmonogramach przekazań danych projektowych czy o zagospodarowaniu i późniejszym demontażu elementów placu budowy.; • Uzupełnienie modelu AIM w dane dotyczące Facility Management (zarządzania zasobami). Składają się na to informacje dotyczące instrukcji obsługi wbudowanych i wolnostojących elementów wyposażenia, dat okresowych przeglądów, upływu terminów gwarancyjnych, informacji producenckich czy innych istotnych danych. Normy z serii 19650 definiują i rekomendują powstanie AIM już w fazie kapitałowej jako równoległego do PIM modelu informacji (patrz pkt. 5.3.2.1). W celu stworzenia AIM dane modelu projektowego są uzupełniane w formie informacji tekstowej LOI, najlepiej oddzielonej od geometrii (patrz „decoupling” pkt. 5.8.2.3.) Formatem docelowego zapisu takich danych jest COBie (Construction Operations Building information exchange – patrz dalej punkt 5.4.2.2); • Uzupełnienie modelu we wtyczki do zbierania odczytów informacji ze wszystkich wbudowanych czujników, kamer i innych generatorów danych w fizycznym zasobie; • Stworzenie cyfrowego modelu o nazwie Digital Twin (cyfrowy bliźniak), będącego wierną cyfrową kopią fizycznego zasobu i otrzymującego od „fizycznego bliźniaka” poprzez łącza internetowe zdalną informację o jego aktualnym stanie odnośnie wszystkich wbudowanych systemów, instalacji i urządzeń (patrz dalej pkt. 5.4.2.3).

5.4.2.2 COBie (Construction Operations Building information exchange)

COBie jest jedną z form przekazania zestawów informacji o dostarczonym zasobie na okres jego eksploatacji, nazwanych ogólnie XXXie. Inne XXXies to np. SPARKie (informacje o systemach elektrycznych), HVACie (o systemach ogrzewczo-wentylacyjno-klimatyzacyjnych), BAMie (o systemach automatyki budowlanej), WSie (o systemach wodnych), LCie (o zarządzaniu cyklem życia zasobu), QTie (o danych dla przedmiarów), itp. Najważniejszym z wymienionych zestawów formatem dla zarządzania użytkowaniem zasobu są dane COBie. Stanowią one podzbiór formatu IFC (zwany MVD – Model View Definition, czyli widok części danych kompletnego modelu cyfrowej informacji o zasobie przygotowany dla konkretnego celu, w tym wypadku zarządzania eksploatacją). Ustawienie właściwych opcji eksportu modelu projektowego do IFC zapewni odpowiednie przekazanie informacji COBie dla dalszego zarządzania zasobem przez agendy zamawiającego. Specjalistyczne aplikacje komputerowe (zarówno komercyjne, jak i bezpłatne) przetwarzają modele IFC z danymi COBie na pliki Excel (lub pliki XML importowane do Excel). Cechą charakterystyczną pliku COBie, zapisanego w formacie XLS(X), jest specyficzna kolorystyka kolumn z różnymi typami informacji. Kolorów tych jest cztery (grafika poniżej):

Rysunek 30: Wygląd pliku Excel z tabelami COBie. Opracowanie własne

Kolory żółty i pomarańczowy oznaczają niezbędne dane zaciągnięte z programów do tworzenia i zarządzania BIM poprzez automatykę kluczy identyfikacyjnych wierszy wewnętrznych baz danych otrzymanych jako rezultat zapytań systemowych. Są to dane, które projektanci oraz inżynierowie konsultanci zapisali w trakcie procesu projektowego w modelu PIM lub podczas tworzenia informacji dla modelu AIM. Informacje z tłem fioletowym są automatycznie generowane przez program komputerowy, pola zielone oznaczają dane opcjonalne. COBie składa się z 19 tabel w pliku Excel, a ich struktura składa się z trzech zakresów (tabele dotyczące danych projektowych, wykonawczych i ogólnych). Najważniejsze dla informacji eksploatacyjnych są tabele Typ i Komponent. Dane COBie kompletują tabele zestawiające wszystkie informacje.

Rysunek 31: Struktura informacji COBie zebranej w 3 zakresach i 19 tabelach101

Jak wspomniano we wstępie do rozdziału format COBie nie jest bezpośrednio normowany i nie jest tłumaczony na inne języki, opisy tabel pozostają po angielsku. Mimo tego jego użycie w polskiej drodze do BIM jest rekomendowane w niniejszej Mapie Drogowej z następujących powodów: • Jest podzbiorem (czyli jest kompletnie zawarty w strukturach informacyjnych) formatu IFC, który z kolei podlega normalizacji ISO 16739-1:2018; • Może być uzyskany z każdej aplikacji z eksportem do formatu IFC; • Jest formatem otwartym i niekomercyjnym; • Nie istnieje żaden inny gotowy i powszechnie stosowany format, przystosowany dla obsługi danych eksploatacyjnych zasobu budowlanego lub infrastrukturalnego, powstałego w metodyce BIM.

5.4.2.3 Digital Twins (Cyfrowe bliźniaki)102 103

Jest to cyfrowa forma reprezentacji zasobu o najwyższym stopniu rozwoju technologicznego. Cyfrowy bliźniak (Digital Twin) wraz z fizycznym bliźniakiem umożliwiają zarówno zarządzanie zasobem z dowolnego miejsca na ziemi, jak i przetwarzanie wszelkiego rodzaju informacji, łącznie z tzw. Big Data104, strumieniem nieustrukturyzowanych danych, płynących od elementów wyposażenia zasobu bez przerwy i przez 24 godziny na dobę. Cyfrowy bliźniak w połączeniu z technologią procesowania rozproszonego (Distributed Ledger Technology – rozdział o cyberbezpieczeństwie) są integralną częścią składową polskiej Mapy Drogowej dla BIM w celu zapewnienia bezpieczeństwa wrażliwym danym, płynącym w obu kierunkach między fizycznym obiektem a jego cyfrowym odpowiednikiem. Przykładami aktualnych zastosowań Digital Twin są tak wysoce technologiczne środowiska, jak porty lotnicze (holenderski Schiphol105 czy amerykański La Guardia106). Informacje mogą pochodzić z sensorów elementów wyposażenia, odbiorników sieci elektrycznych, wbudowanych systemów instalacyjnych i środowiskowych, infrastruktury komunikacyjnej i transportowej, systemów CCTV oraz wszelkich innych źródeł informacji o typach wymienionych w normie 19650-1. Digital Twins wręcz wymagają stałego dopływu informacji. Zarządzanie tymi danymi to jest kompleksowy proces, którego podstawą jest bezpieczeństwo teleinformatyczne (cyberbezpieczeństwo). Dla obsługi cyfrowych bliźniaków obowiązują także reguły Lean, czyli redukcji strat oraz szczupłego zarządzania. Digital Twin przypomina cyfrowy, przestrzenny model projektowy, zaopatrzony w wiele interfejsów dla przyjęcia strumieni informacji zarówno z własnego środowiska, jak i poprzez łącza sieciowe z całym Internetem Rzeczy (ang. Internet of Things). Jest to tym samym inteligentny obiekt, który na dodatek podlega ewolucji uczenia maszynowego. Istnieją cztery poziomy rozwoju cyfrowych bliźniaków: • Pre-Digital Twin: cyfrowy model systemowy o rozbudowanej technologii i możliwości zarządzania ryzykami technicznymi, ale nieposiadający fizycznego odpowiednika i niemający zdolności ani pozyskiwania danych z fizycznego środowiska, ani uczenia maszynowego na żadnym poziomie (operatora czy systemowo-środowiskowym); • Digital Twin: cyfrowy odpowiednik fizycznego bliźniaka, pozyskujący informację z fizycznego odpowiednika, monitorujący jego status operacyjny, zdrowie techniczne oraz dokonujący jego aktualizacji, ale niemający możliwości uczenia maszynowego; • Adaptacyjny Digital Twin: cyfrowy odpowiednik fizycznego bliźniaka, posiadający adaptacyjny interfejs, w odróżnieniu od Digital Twin posiadający możliwość aktualizacji fizycznego odpowiednika w czasie rzeczywistym oraz zdolność uczenia maszynowego na poziomie operatora; • Inteligentny Digital Twin: mający dodatkowo zdolność uczenia maszynowego na wszystkich poziomach.

Poniższa grafika przedstawia ewolucyjny proces dojrzewania relacji między oboma bliźniakami:

Rysunek 32: Fazy ewolucji cyfrowego bliźniaka.107

Digital Twins podlegają nieustannemu rozwojowi, przy okazji pociągając za sobą ewolucję jakości fizycznych zasobów i ich wzajemnych relacji. Proces ten systematycznie zagospodarowuje nowopowstające technologie, a strategicznie wpisuje się w ideę Smart Cities, gdzie w zdigitalizowanych kwartałach miejskich inteligentne obiekty pozostają w różnych rodzajach i na różnych poziomach wzajemnych relacji technologicznych. W międzyczasie powstały sugestie dla zmiany nazwy bliźniaka na „Digital Twinning”, aby podkreślić jego dynamiczny charakter i stale zmieniający się status108 (Aidan Mercer, bSI).

5.4.2.4 Koszty cyklu życia zasobu (Life-Cycle Assessment)

Oszacowanie kosztów Cyklu Życia zasobów powinno być efektywne i przeprowadzane od samego początku inwestycji, czyli od fazy MacroBIM. Koszty eksploatacyjne w połączeniu z kosztami personalnymi fazy operacyjnej obiektu stanowią przeważającą większość nakładów inwestycyjnych. W czasie trwania procesu stworzenia i dostarczenia zasobu można jedynie kalkulować koszty eksploatacyjne samego zasobu. Koszty personalne zostaną ujęte w strategii operacyjno-biznesowej zamawiającego.

Poniższa grafika zestawia efekty ekonomiczne całego cyklu życia zasobu (30-40 lat) w inwestycjach budowlanych kolejno dla zakresów (przyjmując za 100% koszty eksploatacji i zarządzania zasobem w tym okresie czasu): • Projekt (2%); • Realizacja budowy (20%); • Eksploatacja i zarządzanie (100%); • Koszty operacyjne (4000%); • Zakładane zyski biznesowe (5000% +). Rysunek 33: Zestawienie kosztów cyklu życia zasobu. [36]

Kluczowym działaniem dla etapu tworzenia i dostarczenia zasobu jest zatem zapewnienie mu ekonomiczności nakładów na eksploatację, bo na to faza kapitałowa ma wpływ. Wszystkie działania, związane z monitorowaniem Kosztu Docelowego podczas tworzenia i dostarczania zasobu zawierają także decyzje, od których zależeć będzie ekonomicznie faza zarządzania zasobem. Target Value Design z jego decyzjami, opartymi na największej korzyści (CbA) jest najlepszym narzędziem do tego celu pod warunkiem, że przyszłe nakłady eksploatacyjne zasobu wejdą w skład analizowanych działań. Oszczędzanie kosztem redukcji funkcjonalności TVD pociągnie za sobą stworzenie wielu niewiadomych na przyszłość zasobu, rzutujących także na jego koszty eksploatacyjne. Korzystanie z technologicznie zaawansowanych Digital Twins przy pomocy szczupłego zarządzania, opartego na zasadach Lean jest przedłużeniem metod Target Value Design na fazę operacyjną zasobu i coraz powszechniejszym na świecie kierunkiem dla przyszłości zasobów w przemyśle budowlanym. Wszystkie fazy inwestycyjne dla modelu biznesowego zamawiającego na cały cykl życia zasobu można zapisać w postaci sekwencji zgodnej z etapami CDE według grafiki z normy PN-EN ISO 19650-1:2019. Pozostaje sprawą otwartą, czy środowisko CDE zostanie użyte przez zamawiającego w fazie eksploatacyjno-operacyjnej, czy kończy swą funkcjonalność wraz z przekazaniem gotowego zasobu według norm 19650-1/2.

Rysunek 34: Zestawienie cyfrowego środowiska fazy kapitałowej z rozszerzeniem na fazę operacyjną.109

Jako baza dla tego kierunku została przyjęta specyfikacja poziomu 3 BIM dla otwartych formatów wymiany informacji (IFC-IFD-IDM) z fragmentu „klina” Bew-Richardsa, w myśl której docelowym stanem jest wspólna praca na otwartych, edytowalnych formatach w jednym środowisku „chmury” lub jej kolejnej przyszłościowej formy. Także i ewolucja formatu IFC podąża w tym kierunku, a PODSTAWĄ JEST BEZPIECZEŃSTWO ZAPISANEJ INFORMACJI NA CAŁY CYKL ŻYCIA ZASOBU POPRZEZ NORMOWANIE JEJ FIZYCZNEJ FORMY PRZEZ STANDARD ISO

5.4.2.5 Digital Built Poland

Polski dokument strategiczny dla działań do roku 2030 został opracowany przez Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji i przyjęty uchwałą rady Ministrów w lutym 2013 roku. Dokument ten o nazwie „Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności”110 w rozdziale 4, Cel 5 opisuje kierunki stworzenia Polski Cyfrowej. Dokument zaleca w perspektywie długoterminowej następujące działania dla budowania społeczeństwa cyfrowego: • wspieranie inwestycji w infrastrukturę szerokopasmową w celu zapewnienia powszechnego, o wysokiej jakości dostępu do internetu; budowanie kompetencji cyfrowych i wdrożenie powszechnej edukacji cyfrowej; • zapewnienie podaży wysokiej jakości treści dostępnych w sieci; • stworzenie dogodnych warunków prawnych dla rozwoju rynku usług elektronicznych; • gromadzenie, przechowywanie, zabezpieczanie oraz udostępnianie danych zasobów tradycyjnych w postaci elektronicznej.

Dokument stanowi podwalinę pod koncepcję zdigitalizowania całego obszaru Polski jak np. przyjął to brytyjski dokument strategiczny Digital Built Britain [2]. W kontynuacji strategii w następnych latach zaleca się wskazanie spójnego systemu, zarządzalnego cyfrowo przez uprawnione podmioty, z uwzględnieniem innych możliwych obszarów dla potrzeb Cyfrowej Polski oraz dalszych wytycznych realizacyjnych. Kolejny dokument strategiczny „Strategia na rzecz odpowiedzialnego rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” [38] został przyjęty uchwałą Rady Ministrów w lutym 2017 roku. Opracowanie to było kontynuacją przyjętego w lutym 2016 roku przez Radę Ministrów „Planu na rzecz odpowiedzialnego rozwoju”, którego wytyczne strategiczne dwunastu międzyresortowych zespołów zostały zaakceptowane w lipcu 2016 r. przez Komitet Koordynacyjny ds. Polityki Rozwoju.

Dokument zawiera m.in. strategię cyfryzacji, która opiera się na wytycznych poprzedniego opracowania, ale uzupełniona została o kilka istotnych z punktu widzenia powodzenia wdrożenia metodyki BIM aspektów (grafiki pochodzą z omawianego dokumentu): • Cyberbezpieczeństwo w ramach budowy społeczeństwa informacyjnego; • Energetyka (Smart Grid) Energetyka (Smartgrid)

W 2015 roku popyt na energię wyniósł 13, 5 mld ton oleju ekwiwalentnego (w 2000 roku było to 10 mld ton) Ponad 81% energii produkowano z węgla ropy i gazu; Wykorzystanie technologii Smart Grid - poprawa przepływu energii między wytwórcami a odbiorcami energii; Przykłady wykorzystania; • Pomiar jakości zasilania; • Odczyt liczników odbiorców; • Przełączanie taryfy energii; • Sterowanie urządzeniami w domu; • Wykrywanie oszustw

Rysunek 36: Część strategii dotycząca energetyki. [38]

Transport i logistyka (Inteligent Transport Systems) Inteligentne centra logistyczne które dzięki zastosowaniu technologii informatycznych pozwalają na dostęp do informacji w czasie rzeczywistym umożliwiają analizę i przetwarzanie informacji pamiętał uczestnikami łańcucha dostaw na przykład sieć RFID firmy UPS Przykłady wykorzystania; • Zwiększenie przepustowości sieci ulic średnio 22,5%; • poprawa bezpieczeństwa w ruchu drogowym (zmniejszenie liczby wypadków o średnio 60%); • Zmniejszenie czasu podróży i zużycia energii (o blisko 60%); • Redukcja emisji spalania o średnio 40%; • Poprawa komfortu podróżowania i warunków ruchu; • Redukcja kosztów zarządzania taborem drogowym; • Redukcja kosztów związanych z utrzymaniem i renowacja nawierzchni; • Zwiększenie korzyści ekonomiczne w regionie.

Rysunek 37: Część strategii dotycząca transportu i logistyki. [38]

Inteligentne miasta budynki i pojazdy: Smart cities łączy w sobie inteligentne wykorzystanie nowoczesnych technologii oraz innowacyjne systemy z potencjalnym żyjącym w firmach instytucjach i ośrodkach naukowych; Inteligentne budynki umożliwiający zdalne sterowanie temperaturą wentylacją z oświetleniem budynku, urządzeniami RTV / AGD oraz kontrolują bezpieczeństwo i zużycia mediów; Przykłady wykorzystania; • Monitoring zanieczyszczenie powietrza; • Realizacja idei inteligentnych budynków; • Wdrożenie inteligentnych pojazdów; • Wsparcie osób niepełnosprawnych; • Generowanie ostrzeżeń przed klęskami żywiołowymi

Rysunek 38: Część strategii dotycząca inteligentnych miast, budynków i pojazdów. [38]

• W opracowaniu tym nie uwzględniono jeszcze wytycznych cyfryzacyjnych istotnych dla kompletnego obrazu wielowymiarowej cyfrowej Polski, jak elementów geoprzestrzeni, infrastruktury naziemnej i podziemnej czy naturalnych zbiorników wodnych. Unia Europejska wyasygnowała środki na opracowania strategiczne na lata 2021-2027111. Z uwagi na to, iż polska ogólna strategia (2014-2020) kończy właśnie zakres swojej efektywności, a długofalowa (2030) definiuje w sposób ogólny kierunek cyfryzacji, zalecane jest ubieganie się o dofinansowanie kontynuacji tego projektu już z propozycją konkretnych działań we wszystkich w/w zakresach. W celu przygotowania rynku dla kompleksowych działań w przemyśle budowlanym zalecane jest wypracowanie strategicznego dokumentu, ograniczonego do zadania doprowadzenia do cyfryzacji całego obszaru Polski. W ten sposób działania mogłyby zostać zogniskowane i ukierunkowane dla lepszej efektywności. Krokiem w dobrym kierunku jest wspomniany Program Zintegrowanej Informatyzacji Państwa, przyjęty w 2014 roku i aktualizowany co kilka lat. Jako docelowa forma zdigitalizowanych w ten sposób części Polski wskazane jest wykorzystanie inteligentnej funkcjonalności i uczenia maszynowego, jakie posiada zaawansowany poziom ewolucyjny Digital Twins, umieszczonych w sieci. Dla przykładu: brytyjskie CDDB (Centre for Digital Built Britain) z Uniwersytetu Cambridge opracowało strategię użycia Digital Twins pod nazwą „The Gemini Principles” [39] z rekomendacją stworzenia cyfrowego bliźniaka dla całej Wielkiej Brytanii, składającego się z mniejszych Twins.

5.4.2.6 Szkolenia

Branżą najbardziej zaangażowaną w eksploatacyjną fazę inwestycji jest szeroko pojęte Facility Management (zarządzanie zasobami) i do tych specjalistów powinny być skierowane wszelkie szkolenia w tym kierunku. Szkolenia te powinny również obejmować elementy Lean, szczególnie zasady szczupłego zarządzania i redukcji strat („muda”), a także zasad Lean Six Sigma112 w procesach eksploatacyjnych. Uzupełnieniem tych szkoleń w przyszłości będą instruktaże obsługi bogatych funkcjonalności Digital Twins. Zalecane jest takie przygotowanie branżowe specjalistów przez własne organizacje zawodowe, aby mogli oni sami prowadzić profesjonalne szkolenia w dziedzinie obsługi inteligentnych zasobów. Alternatywą będzie zlecanie zarządzania zasobami zewnętrznym podmiotom gospodarczym, które wykorzystają ten otwierający się długofalowy segment rynku.

5.5 Technologia

Rysunek 39: Technologia – pierwszy element matrycy z zakresu merytoryki. Opracowanie własne

5.5.1 Ekosystem prawno-normatywny

• Aktualnym kierunkiem standaryzacji BIM dla Polski jest cykl norm o nazwie PN-EN ISO 19650. Jest to seria publikacji, zawierająca strukturyzowany (najpierw w Wielkiej Brytanii) i następnie unormowany światowy standard procedowania inwestycji w metodyce zintegrowanej BIM;

•Ze strony oprogramowania komputerowego standardem normatywnym ISO 16739-1:2018 jest otwarty format wymiany informacji o nazwie IFC (Industry Foundation Classes)113 oraz pokrewne mu BCF (BIM Collaboration Format) i CityGML, stanowiący implementację GML (Geography Markup Language – ISO TC211 oraz OGC) dla obsługi informacji geoprzestrzennej. Światowe strategie implementacji BIM (UK, Czechy, Finlandia, Norwegia, Dania, Szwecja itd.) opierają się na IFC jako podstawowym formacie wymiany informacji. W ramach integracji CityGML z BIM (zanim nie powstanie wspólny format informacji dla BIM i geoprzestrzeni w kolejnej wersji IFC 5) opracowana została nakładka BIM dla CityGML o nazwie „GeoBIM” [40]; Seria norm ISO/IEC 21823–(Internet of Things (IoT) - Interoperability for internet of things systems) dotycząca Internetu Rzeczy: ISO/IEC 21823-1:2019 (Part 1: Framework), ISO/IEC 21823-2 (Part 2: Transport interoperability) – w opracowaniu; norma ISO/IEC 30141:2018 (Internet of Things (IoT) – Reference Architecture).

5.5.2 Opis

Czynnik technologiczny posiada najbogatszą literaturę ze wszystkich elementów, występujących w całym niniejszym projekcie. Składa się ona zarówno z opracowań strategicznych czy rekomendacji, jak i wypracowanych już standardów, obowiązujących na terenie poszczególnych państw, a też i ich wspólnot, jak np. Unia Europejska. Obejmuje także wszystkie dokumenty, które zostały już opracowane w Polsce dla celów normatywnych bądź standaryzujących, są tworzone aktualnie lub też pojawią się w najbliższej przyszłości.Podstawowym elementem technologii, niezależnie, czy analogowej, czy cyfrowej, jest informacja. Jej aktualne i zapowiadane przyszłe formy są wymienione i przeanalizowane w poniższych punktach.

5.5.2.1 Strukturyzacja informacji

Rysunek 40: Klin Bew-Richardsa, główny element strategii wdrażania BIM w Wielkiej Brytanii.114

Jak wynika z powyższej grafiki brytyjskiego „klina”, ewolucja BIM zmierza w kierunku zarządzania procesami projektowymi, budowlanymi i eksploatacyjnymi potraktowanymi jako całość. Należy przez to rozumieć nie pracę na plikach, rysunkach CAD czy nawet modelach BIM, ale zarządzanie bazą informacyjną o danej inwestycji na cały okres jej istnienia i operacji, czyli proces związany z danymi, z informacją (ang. data-driven). Istnieje kilka typów sposobu zbierania i przechowywania informacji: • Nieustrukturyzowana, czyli chaotyczna – dane w miarę napływu zostają odkładane u ich odbiorcy w sposób dowolny, bez konkretnej struktury magazynowania. Wyselekcjonowanie z tego zbioru potrzebnej informacji jest zadaniem bardzo wymagającym; • Częściowo ustrukturyzowana, obiektowa – do zapisu danych istnieją protokoły, bazujące na programowaniu obiektowym (JSON, XML, Python oraz inne wyższe języki programowania obiektowego, jak np. Java). Dane zostają tu zebrane w typach obiektów i ich instancjach (stworzonych do tego celu egzemplarzach tych obiektów). Wymagana informacja jest uzyskiwana poprzez interfejsy programistyczne, tzw. API (Application Programming Interface); • Ustrukturyzowana – wyższy poziom magazynowania danych, np. przy pomocy prostych relacji lub schematów wzbogaconych o zapytania semantyczne (jak Triplestore) albo innych multimodelowych (jak grafy z ich relacjami, węzłami, atrybutami i etykietami), generalnie zwanych relacyjnymi bazami danych. Informacje są wywoływane z nich przez systemowe zapytania, jak np. SQL (Structured Query Language)115; • Spersonalizowana – kompleksowa metoda magazynowania informacji z dedykowanych i kontrolowanych zestawów danych konkretnego przeznaczenia (np. Digital Twins - patrz pkt 5.4.2.3). Obecnie mamy do czynienia ze stale zwiększającym się strumieniem generowanej na świecie informacji, kumulującej się w napływającym w każdej sekundzie w czasie rzeczywistym odczytem tzw. Big Data. Informacja jest tutaj na żywo monitorowana i uzyskiwana z cyfrowego obiektu, będącego wierną cyfrową kopią rzeczywistego odpowiednika. Przykładem zastosowania spersonalizowanej metody magazynowania danych mogą być cyfrowe bliźniaki elektrycznych samochodów firmy Tesla116, tworzone indywidualnie dla każdego wyprodukowanego pojazdu i służące do zdalnego monitorowania i ewentualnego modyfikowania jego aktualnego stanu w każdym momencie eksploatacji.

5.5.2.2 Ewaluacja istniejącej informacji

Z jednej strony obserwuje się dążenie do ustrukturyzowania informacji, ale z drugiej istnieje w codziennym życiu i w gospodarce aktualny strumień informacji, która należy do wszystkich czterech typów wymienionych w pkt 5.5.2.1 i należy zakładać, że taki stan rzeczy przez jakiś czas się utrzyma. Norma ISO dla BIM 19650-1:2019 w punkcie 4 Asset and project information, perspectives and collaborative working, podpunkt 4.1 Principles podkreśla istnienie w modelach PIM (model projektowy w fazie kapitałowej) oraz AIM (model zasobów dla fazy operacyjnej) informacji także nieustrukturyzowanej (np. dokumentów, nagrań video czy audio). Aktualny stanu technologiczny wymusza zarządzanie informacją wszelkiego typu, także zupełnie surowej, jak np. wspomnianych dalej w Normie próbek gleby oraz produktów w nieustrukturyzowanej formie. Przyszłość należy jednak do standardów dla informacji każdego typu. Jest to zachowawcza sugestia normy, uwzględniająca jednak jeszcze dane analogowe, ale która powinna ulegać zmianie zgodnie z przedstawionym w Normie diagramem postępującej dojrzałości zarządzania informacją dla poziomu 3. W poszukiwaniu wydajnego i elastycznego systemu ewaluacji danych każdego typu, a zwłaszcza informacji z czujników w czasie rzeczywistym, danych dla uczenia maszynowego, analiz informacji z relacyjnych baz danych czy obsługi sztucznej inteligencji oraz wirtualnej i rozszerzonej rzeczywistości (AI / VR / AR) pojawiają się na świecie różne koncepcje. Najbardziej obiecującą wydaje się aktualnie być model tzw. Lakehouse117 – grafika poniżej– stanowiący logiczną ewolucję zarządzania informacją. Pierwszym krokiem był tzw. Data Warehouse, czyli system raportowania i analiz danych, będący podstawą inteligencji biznesowej. Nie był on jednak zoptymalizowany do obsługi danych nieustrukturyzowanych typu pliki audio, videos obrazy czy tekst, charakterystycznych np. dla rozwoju sztucznej inteligencji (AI). Dla uzupełnienia tej luki stosowano kombinację wielu Data Warehouses z modelem nowopowstałego wtedy konceptu Data Lake (jezioro danych – system repozytorium danych w naturalnych formatach, jak blobs czy pliki dowolnego formatu) oraz systemami dla obsługi streamingu, grafów czy baz danych dla obrazów. Rezultat nie był optymalny, ponieważ powodowało to spowolnienie przepływu informacji. Koncepcja Lakehouse wyłoniła się z jeziora danych jako antidotum na zaistniałe braki i stanowi syntezę powyższych systemów dla kompleksowej obsługi informacji każdego typu.

Rysunek 41: Ewolucja formatów cyfrowej informacji i sposobów zarządzania nimi.118

5.5.2.3 Informacja standaryzowana

Standaryzacja informacji już ustrukturyzowanej polega na jej unormowaniu. Generalną zasadą tworzenia standardu dla dowolnej dziedziny gospodarczej jest najpierw maksymalnie możliwe ustrukturyzowanie zasobów / danych / formatu / formy informacji, a po okresie zadowalającego funkcjonowania stworzonej struktury na rynku następuje opracowanie dokumentu standaryzującego. Zajmują się tym w każdym kraju przede wszystkim instytucje normujące. W Polsce jest to Polski Komitet Normalizacyjny (PKN) z jego strukturami wykonawczymi (Komitetami Technicznymi), a na świecie International Organization for Standardization (ISO), odpowiedzialna za większość światowych standardów w postaci norm ISO (ok. 17’000). Unormowana informacja dla metodyki BIM została opublikowana w postaci serii norm PN-EN ISO 19650 opisanych w pkt 5.3.1 oraz 5.4.1). W rozdziale poświęconym Lean niniejszego dokumentu (pkt 5.7) wskazano metody organizacji podmiotu wykonawczego w budownictwie, będące odpowiednikiem wymagań normatywnych, ale od strony „oddolnej” („push”). Metody te wizualizują i synchronizują działania w myśl zasad Konwergencji, wspólnej płaszczyzny zarządzania powstającą informacją o przedmiocie inwestycji.

5.5.2.4 Big Data

Według wykresu z 2015 roku z portalu upriser.com, nawiązując do reguły Gordona Moore119 ilość informacji na świecie będzie się podwajać co dwa lata w ciągu kolejnej dekady120, a dla kolejnych lat szacowany jest przyrost już nie liniowy, arytmetyczny, a geometryczny. Zarządzanie tym rosnącym z roku na rok strumieniem danych wymaga już nie indywidualnych działań, ale kompleksowego podejścia.

W zestawie narzędzi obsługi tego strumienia, płynącego nieprzerwanie i z coraz większą intensywnością jest wiele istniejących i rozwijających się technologii: • IoT (Internet of Things – Internet Rzeczy) – nowa definicja sieci internetowej, oparta o większą przepustowość danych i nowe technologie ich przetwarzania. Zakładane jest jego masowe i zintegrowane zastosowanie w gospodarce; • Cloud Computing (Rozwiązania chmurowe) – istniejące rozwiązania dla centralnego, nielokalnego i zdalnego procesowania danych; Edge Computing (architektura rozproszonych zasobów IT), zwane też Fog Computing (mgła obliczeniowa) – ewolucja procesowania informacji, kombinująca zdalne i lokalne procesowanie przy pomocy stosowania inteligentnych bramek filtrujących (gateways); • Distributed Ledger Technology (Procesowanie rozproszone) (Patrz pkt 5.6.2.3) - rozłożenie procesów przetwarzania informacji na wiele urządzeń sieciowych, wykorzystując ich moce kalkulacyjne i zwiększając bezpieczeństwo danych poprzez rozproszenie ich ośrodków kontrolnych; • Sieć 5G – nowa technologia sieci bezprzewodowych o zwiększonej częstotliwości i intensywności, sprzyjająca obsłudze większego strumienia informacji. Jej funkcjonalność ma zagwarantować nowa sieć satelitów. Jest też źródłem wielu kontrowersji dotyczących jej domniemanego wpływu na zdrowie. W Polsce trwają aktualnie jej badania i testy oraz pierwsze próby zastosowania.

Big Data jest jednym z rodzajów informacji, wykorzystywanych w procesach inwestycyjnych w budownictwie, które są wymienione w normie PN-EN ISO 19650-1:2019. W strategicznym dokumencie, jak niniejszy, zakładane jest zatem przygotowanie narzędzi do obsługi i tego rodzaju informacji przy pomocy wyżej wymienionych technologii. W elemencie matrycy dotyczącym cyberbezpieczeństwa szerzej jest omówione narzędzie procesowania rozproszonego (DLT) o nazwie Blockchain (5.6).

5.5.2.5 Zastosowanie otwartych standardów i formatów

Informacja w procesach zintegrowanych posługuje się także programami komputerowymi dla jej generowania i analizowania. Istnieją dwa typy formatów plików komputerowych. Pierwszy z nich to tzw. formaty natywne, specyficzne dla poszczególnych twórców oprogramowania, na ogół technologicznie zastrzeżone i rzadko kiedy kompatybilne z formatami natywnymi innych producentów. Drugim typem formatu informacji jest tzw. format otwarty, dostępny dla każdego jego użytkownika, także w formie kodu źródłowego. Dla metodyki BIM w połowie lat 90-tych ubiegłego stulecia w kooperacji wielu firm wypracowano format IFC (Industry Foundation Classes), bazujący na starszym formacie STEP. Oba są oparte na standardzie ISO (odpowiednio 16739 oraz 10303) i przez to stanowią bezpieczną formę generowania i wymiany informacji. Pokrewne, bo także otwarte formaty obsługi danych, to np. BCF (BIM Collaboration Format)121 dla procesów korekcyjnych modeli BIM w formie pytań i odpowiedzi dla usunięcia zaistniałych niejasności czy błędów w fazie projektowo-wykonawczej. Zaletą formatów otwartych jest ich lekkość, skutkująca niewielkimi wymiarami plików modelowych, niosących informację o projektowanym zasobie. Format IFC, rozwijany i certyfikowany dla aplikacji komputerowych przez organizację not-for-profit buildingSMART International, stanowi gwarancję spełnienia kolejnego wymogu procesów zintegrowanych: tzw. interoperacyjności. Angielski termin „interoperability” oznacza bezstratną współpracę w wymianie informacji między dowolnymi oprogramowaniami komputerowymi, certyfikowanymi dla importu i/lub eksportu plików IFC. Pod koniec kwietnia 2020 buildingSMART International w swojej mapie drogowej [41] zapowiedziało powstanie nowego otwartego formatu o nazwie IDS (Information Delivery Specification). Format ten, w postaci czytanych przez maszyny zestawów danych z modelu, ma definiować wymagania informacyjne oraz sposób, w jaki ma przebiegać ich wymiana.

5.5.2.6 CDE (Common Data Environment)

Zasady tworzenia cyfrowego środowiska procedowania inwestycji są zapisane w obu pierwszych częściach normy PN-EN ISO 19650. Funkcja zapewnienia CDE jest przypisana zamawiającemu, ale norma umożliwia spełnienie tej funkcji zarówno wykonawcy, jak i odrębnemu podmiotowi. W takim przypadku podmiot ten musi zostać częścią Zespołu Zintegrowanego, wraz ze wszystkimi jego prawami i obowiązkami. CDE jest cyfrowym środowiskiem przeprowadzania inwestycji w jej fazie stworzenia i dostarczenia zasobu. Nie jest jeszcze wymagany na etapie MacroBIM, ale, ponieważ głównym podmiotem, odpowiedzialnym za dostarczenie CDE jest zamawiający (chociaż możliwe jest też dostarczenie i obsługa CDE przez wykonawcę, a nawet podmioty trzecie), im wcześniej pojawi się on w procesie inwestycyjnym, tym lepiej. System CDE jest dostępny na zasadzie ról dostępu i zawiera w sobie minimum co najmniej funkcje repozytorium informacji o projekcie oraz platformy komunikacji. Możliwe są dodatkowe funkcjonalności, jak porównywanie plików i modeli oraz możliwość zamówień elektronicznych (i inne), w zależności od modelu i ceny, zwykle miesięcznego lub rocznego najmu dla osób lub grup. Temat CDE jest szerzej opisany w innej części niniejszego projektu („Zarządzanie inwestycją budowlaną w metodyce BIM – propozycja szablonów dokumentów”).

5.5.2.7 Wsparcie technologiczne, warsztaty

Kolejną funkcją, ale obecną i aktualną dla wszystkich elementów niniejszej matrycy strategicznej, jest nieustanne wsparcie w postaci adekwatnych szkoleń i kursów. BIM ma szansę być w pełni wdrożony, wtedy gdy uczestnicy procesów budowlanych wszystkich szczebli przyswoją technologiczne, normatywne i socjalne zasady procesów zintegrowanych. W tym celu zaleca się przeprowadzane cyklicznych szkoleń, również w trakcie prowadzenia inwestycji w metodyce BIM. Istnieje w Polsce wiele podmiotów, szkolących uczestników procesów zintegrowanych specjalizujących się w metodyce openBIM (tzn. opartej na normowanych przez ISO formatach IFC, BCF czy COBie).

5.6 Cyberbezpieczeństwo

Rysunek 42: Cyberbezpieczeństwo – drugi element matrycy z zakresu merytoryki. Opracowanie własne

5.6.1 Ekosystem prawno-normatywny

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych); • Ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (Dz.U. 2019 poz. 1781)122;

• Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (Dz.U. 2018 poz. 1560) [42]. Propozycje nowelizacyjne dotyczą wprowadzenia bezpieczniejszej niż tradycyjny system pojedynczych serwerów technologii procesowania rozproszonego (DLT), stosowanej już przez światowe, ale też i polskie podmioty publiczne;

• Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 2019 Nr 24 poz. 1231)123;

• Norma PN-EN ISO 19650-5 o bezpieczeństwie zarządzania informacją: „Security-minded approach to information management” (publikacja jako polska norma zapowiedziana przez PKN). W liście do prezesów i sekretarzy krajowych organizacji ISO z 6 listopada 2017 r. sekretarz generalny ISO Sergio Mujica przedstawił plan działania komitetów technologicznych dla norm IEC, ITU oraz ISO, między innymi z uwzględnieniem badań nad wprowadzeniem DLT (Distributed Ledger Technology – technologii procesowania rozproszonego) do norm związanych z bezpieczeństwem danych i zarządzaniem identyfikacją124;

• Seria norm ISO/IEC 2700X (Information security management systems) dotycząca bezpieczeństwa informacji (ok. 50 dokumentów);

• Raport PwC z 2018 r. „Cyber-ruletka po polsku. Dlaczego firmy w walce z cyberprzestępcami liczą na szczęście” [43]. Raport ten stanowi realne spojrzenie na stan stosowania zasad cyfrowego bezpieczeństwa, stosowanych przez polskie podmioty gospodarcze.

5.6.2 Opis

Cyberbezpieczeństwo jest ściśle związane z technologią cyfrową. Jest to czynnik, który powinien zostać sprecyzowany dla wszelkich działań w kierunku ewolucji integracji w procesach budowlanych. Chodzi tu nie tyle o elementy i pakiety oprogramowania komputerowego, wspomagające procesy BIM, ale ich technologiczną podbudowę, a zwłaszcza kierunki jej rozwoju (ICT – Information and Communication Technologies). Ogólnie wiadomo, że komputerowe programy do tworzenia, analiz oraz managementu w technologicznej sferze metodyki BIM nie są jeszcze idealne. Podlegają jednak nieustannemu rozwojowi, wykorzystując najnowsze technologie, pojawiające się na rynku. Tak samo i strategiczne działania wdrożenia BIM na polski rynek w postaci Mapy Drogowej powinny pozostawić możliwości dla rozwoju technologicznego, wspierającego procesy zintegrowane.

5.6.2.1 RODO (Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych)

Charakter danych przekazywanych w BIM – w tym również danych osobowych (w tym. autorów opracowań projektowych, identyfikacji osób korzystających z platform CDE itp.) konieczne jest zachowanie zgodności z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa w tym Rozporządzenia RODO.

5.6.2.2 Prawa autorskie

Przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r. (patrz pkt 5.6.1) bardzo szeroko definiują przedmiot, który podlega ochronie na gruncie ww. ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia tj. utwór. W art. 1 ust. 2 ww. ustawy zostały wskazane utwory podlegające ochronie, do których zalicza się m.in. utwory wyrażone znakami graficznymi, czy utwory architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne. Co istotne, katalog utworów stanowiących przedmiot prawa autorskiego, określony w art. 1 ust. 2 ma charakter przykładowy i otwarty, co oznacza, że utworem podlegającym ochronie może być co do zasady, każdy przejaw działalności twórczej. Analogicznie, ochronie podlegać będą również utwory zależne, w tym opracowania cudzych utworów oraz zbiory np. w postaci bazy danych. W kontekście BIM szczególne znaczenie może mieć wspominana definicja „zbioru” jako bazy danych spełniającej cechy utworu. Co do zasady, problematyka związana ze stosowaniem BIM i opracowaniem dokumentacji projektowej w postaci cyfrowej w kontekście ochrony prawnoautorskiej będzie analogiczna do klasycznego przygotowania projektu w formie analogowej (papierowej). Tym samym strony procesu inwestycyjnego będą musiały zadbać m.in. o przeniesienie autorskich praw majątkowych do poszczególnych części utworu lub do udzielenia licencji do korzystania z utworu na poszczególnych polach eksploatacji jak również do upoważnienia stron kontraktu do wykonywania praw osobistych. Z uwagi na podobieństwa i analogie występujące pomiędzy dokumentacją projektową przygotowaną w modelu BIM oraz dokumentacją klasyczną obecne regulacje w zakresie prawa autorskiego oraz praw własności przemysłowej nie stoją na przeszkodzie dla zastosowania BIM w Polsce. Prawidłowe określenie praw i obowiązków stron związanych z przeniesieniem praw autorskich lub udzieleniem licencji będzie miało charakter kontraktowy i winno znaleźć odzwierciedlenie w postanowieniach umowy.

Prawa autorskie są jednymi z najstarszych w pakiecie form legislacyjnych, związanych z wdrażanym BIM, niekoniecznie jednak właściwie stosowane w kontraktach inwestycyjnych w budownictwie. Najważniejsze są dwa aspekty tych praw: • Prawa osobiste twórców są nieprzekazywalne i należą do autorów jako osób fizycznych. Prawa te rozciągają się na okres do 70 lat po śmierci twórcy i mogą je egzekwować ich spadkobiercy w formie ujętej w ustawie. Jakiekolwiek inne interpretacje są niezgodne z tekstem ustawy, zaś artykuł 58. par. 1 kodeksu cywilnego uznaje czynność prawną sprzeczną z ustawą za nieważną; • Prawa majątkowe podlegają dowolnym umowom, należy jednak określić w nich, na jaki okres mają obowiązywać. Nie może to być bezterminowe korzystanie ze stworzonych utworów przez inne podmioty.

Jeśli chodzi o prawo do utworów w procesach BIM (głównie projektów, a szczególnie plików z modelem rozwiązań danej branży) to obowiązujący w dostarczeniu zasobu projektowego dla inwestycji publicznej format IFC w aktualnej, certyfikowanej formie IFC2x3 jest nieedytowalny (MVD CV 2.0 – Model View Definition - Coordination View 2.0)125 i zapewnia wszelkie prawa autorskie twórcy. Gdy certyfikacja IFC4 będzie tak powszechna, jak obecnie ma to miejsce w przypadku IFC2x3 a format zostanie ustanowiony jako nowy standard należy ściśle rozróżnić: • IFC4 MVD DTV (edytowalny Design Transfer View) jako format roboczy wymiany informacji między branżami (dla etapu pracy Shared, czyli bezpośredniej, roboczej wymiany między niektórymi branżami w celu stworzenia własnych modeli branżowych); • IFC4 MVD RV (nieedytowalny Reference View) jako format wymagany dla dostarczenia zasobu (dla etapu pracy Published, czyli pracy zakończonej i przekazanej do wspólnego repozytorium CDE, dostępnego dla wszystkich uczestników procesu według ról dostępu).

Formaty natywne, ze względu na swoją edytowalność nie gwarantują żadnej ochrony praw autorskich.

5.6.2.3 DLT (Distributed Ledger Technology) – technologia procesowania rozproszonego

Najnowszym (choć istniejącym już od 2008 r.) znaczącym światowym osiągnięciem na tym polu jest technologia procesowania rozproszonego (Distributed Ledger) o nazwie Blockchain126. Polega ona na koncepcji decentralizacji internetu, jaki jest znany obecnie, czyli bazującego na określonej ilości fizycznych serwerów, przetwarzających i przekazujących dalej otrzymane informacje. Blockchain zakłada przeniesienie całej mocy przetwarzania informacji na elektroniczne urządzenia, znajdujące się w sieci, niekoniecznie nawet komputery czy smartphony, ale urządzenia posiadające znaczącą moc procesorów. Wszystkie transakcje są rozbite na bloki i rozparcelowane na urządzeniach w sieci – stąd łańcuch bloków Blockchain. Aby można było w dowolnym celu zmodyfikować już zaistniałą transakcję, czy to finansową, czy każdą inną, trzeba by zmodyfikować wszystkie bloki rozproszone w sieci, co praktycznie nie wydaje się możliwe. Każda modyfikacja dodaje do bloku nowy kod czasowy z nowym identyfikatorem i blok ten jest usuwany z łańcucha bloków dla danej transakcji, gdyż staje się w ten sposób innym, obcym tworem. Wszystkie transakcje są widoczne w sieci dla wszystkich użytkowników, będących online, ale jedynie jako globalne identyfikatory z kodem czasowym, bez udostępnienia jakichkolwiek szczegółów tych operacji. Poniższa grafika finansowej grupy Santander przedstawia różnicę w procesach transakcji finansowych w systemie scentralizowanym oraz rozproszonym (Distributed Ledger)127.

Rysunek 43: Różnica między procesem tradycyjnego, scentralizowanego procesowania informacji a użyciem do tego celu systemu rozproszonego.128

Bardziej wizualna reprezentacja szczegółów procesu dystrybucji danych w systemie rozproszonym przedstawiona jest na ilustracji poniżej. Trzecia (po prawej na górze) oraz czwarta (po lewej na dole) części procesu obrazują opublikowanie bloku oraz następującą po tym jego weryfikację (akceptację) w sieci. W ten sposób dodane zostaje kolejne ogniwo do łańcucha bloków o ściśle powiązanych ze sobą kodach identyfikacyjnych transakcji (nowa transakcja otrzymuje referencję kodu poprzedniego ogniwa z bloku).

Rysunek 44: Schemat działania wprowadzenia bloku informacji do systemu rozproszonego.129

Stopień bezpieczeństwa aplikacji bazujących na Blockchain odpowiada w ten sposób także o wiele lepiej niż tradycyjne zabezpieczenia internetowe aktualnym wymaganiom RODO oraz istotnym w procesach budowlanych kwestiom ochrony danych, zgromadzonych w długich procesach projektowo-budowlano-eksploatacyjnych, szczególnie wrażliwych w kontraktach publicznych, finansowanych przez podatników. Jest to zwłaszcza istotne dla informacji typu Big Data przepływającej nieprzerwanym strumieniem i w obu kierunkach od cyfrowego bliźniaka do fizycznego odpowiednika w technologicznych obiektach o krajowym znaczeniu strategicznym (lotniska, sieci energetyczne). Dlatego też rekomendacja użycia technologii DLT stała się częścią składową Mapy Drogowej dla Polski. Zalety tego bezpieczniejszego przetwarzania danych doceniają po kolei nie tylko użytkownicy „wykopujący” w procesach udostępniania mocy procesorów nowe obiekty kryptowalut, ale też rządy lokalne oraz państwowe. Poniżej przedstawiono przykłady zastosowań technologii rozproszonego procesowania w administracji publicznej 130: • zwalczanie korupcji (Singapur); • płatności obywatelskie (UK); • ewidencjonowanie (UK, Dubaj, stany U.S.A. Delaware i Vermont); • kontrakty (stany U.S.A. Delaware i Vermont); • identyfikacja, uwierzytelnianie notarialne, rejestracja (Estonia); • bezpieczeństwo publiczne, sieć dostaw (Australia); • obrót nieruchomościami (Szwecja); • systemy głosowania (Dania, Ukraina); • nadawanie tytułów własności gruntów (stan U.S.A. Georgia).

Zalety tego rozwoju zostały zauważone także już i w Polsce. Polskie Biuro Informacji Kredytowej (BIK S.A.) zapowiedziało jeszcze w maju 2018 r. umieszczenie rejestrów kont klienckich polskich banków, będących akcjonariuszami BIK, w środowisku blockchain, jako w pierwszym kraju na świecie131. Współpracująca w tym zakresie z BIK grupa kapitałowa Billon uzyskała w 2019 roku od Komisji Nadzoru Finansowego (KNF) licencję na przeprowadzanie operacji na elektronicznej walucie (e-money) w obrębie całej Unii 132. Funkcjonalność Blockchain obejmuje na świecie coraz szersze zakresy rynku, oprócz bezpiecznej wymiany informacji przez sieć, bezpiecznego zdalnego zarządzania zasobami i ich wrażliwych danych w IoT (Internet of Things – Internetu Rzeczy) oraz bezpiecznych płatności online, a także funkcjonalność tzw. Smart Contracts133, czyli komputerowej weryfikacji danych kontraktowych w umowach cywilno-prawnych.

5.6.2.4 Szkolenia jako usługi

Okresowe szkolenia w podmiotach gospodarczych i publicznych powinny być przeprowadzane jako komercyjne usługi przez zewnętrznych specjalistów od cyberbezpieczeństwa z udziałem lokalnych specjalistów od IT danej firmy. Szkolenia takie, oprócz analiz metod zabezpieczania danych, powinny także zawierać testowe cyfrowe włamania dla praktycznego sprawdzenia całego systemu cyfrowych zabezpieczeń w danym przedsiębiorstwie lub instytucji. Forma usług powinna pociągnąć za sobą odpowiedzialność podmiotu szkolącego za zaproponowane w konkretnym przypadku usprawnienia w zakresie cyberbezpieczeństwa oraz za zachowanie poufności w stosunku do całej zabezpieczanej podczas wykonywania usługi informacji, nie tylko wrażliwej. Jak wynika z raportu PwC z 2018 roku, potrzeba takich usług jest powszechna.

5.7 Ekosystem Lean

Rysunek 45: Lean – trzeci element matrycy z zakresu merytoryki, oznacza także procesy oddolne. Opracowanie własne

5.7.1 Ekosystem prawno-normatywny

Nie istnieje ani normatywna, ani legislacyjna podstawa tego ekosystemu. Metody Lean jednak funkcjonują. Coraz więcej gałęzi gospodarki wielu krajów na świecie wprowadza ten system do swoich procesów mimo wielu postaw krytycznych wobec braku mierzalnych kryteriów efektywności metodyki Lean, detalicznych opisów pobierania danych i ich ewaluacji czy też udokumentowanych case studies; • Jednym z ważniejszych dokumentów, opracowanych dla ustanowienia połączenia metod Lean z procesami budowlanymi jest opublikowany w Londynie w 2013 r. przez Construction Industry Research and Information Association (CIRIA) „Implementing Lean in construction. Lean construction and BIM” [44]. Jest to jeden z serii dokumentów (CIRIA Lean guides, nr 725), zajmujących się implementacją metod Lean w różnych gałęziach gospodarki. Istnieją także inne dokumenty tego typu; • Aby narzędzia Lean mogły być w pełni zastosowane dla monitorowania kosztów życia zasobów inwestycyjnych (zwłaszcza TVD - Target Value Design, opisane w pkt 5.7.2.12) dla polskich inwestycji publicznych, należy jak najszybciej doprowadzić do prawidłowej definicji metod kalkulacji tych kosztów. Istniejące narzędzie do tego celu – Rozporządzenie Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie metody kalkulacji kosztów cyklu życia budynków oraz sposobu przedstawiania informacji o tych kosztach (Dz.U. 2018, poz. 1357)134 wymaga nowelizacji dla sprecyzowania metodyki kalkulacji oraz wytycznych dotyczących przedstawiania informacji o tych kosztach. • Nowelizacja powinna zawierać: 1. Rozszerzenie listy proponowanych elementów obiektów do wszystkich istotnych z punktu widzenia kosztów cyklu życia zasobu (zwłaszcza systemów teletechnicznych, CCTV, automatyki budowlanej, czujników na potrzeby cyfrowych bliźniaków), 2. Posłużenie się przykładami dla ilustracji wymagań, 3 Przedstawienie realistycznej metody kalkulacji tych kosztów, a nie np. zakresu cykli użytkowania 1-10 (czy 1-15) dla niesprecyzowanych 'innych' elementów, 4 Zdefiniowanie metod przedstawiania tych kosztów (np.: graficznie, wykresowo, tabelarycznie), jak w tytule rozporządzenia.

5.7.2 Opis

Termin „Lean Construction” pojawił się po raz pierwszy w 1992 (Lauri Koskela135). Krytycznym punktem myślenia Lean jest koncentracja na wartości: „Often however, value creation is seen as equal to cost reduction. This represents a common yet critical shortcoming of the understanding of lean.” 136 Przez lata system Lean Construction był rozumiany jako zestaw narzędzi i praktyk mający na celu redukcję strat i wprowadzanie do procesów budowlanych metody kontroli produkcji o nazwie Last Planner® System, jako, że jest on uważany za zbiór koncepcji, zasad i narzędzi mających podstawę w literaturze na temat TPS (Toyota Production System), jak pull planning, analiza źródeł defektów i wielu innych. Nie ma jednak w japońskich źródłach żadnej ustalonej strategii ani normujących dokumentów, stąd wspomniany brak standaryzacji Lean. Lean Construction stanowi adaptację metod i narzędzi Lean, zastosowanych już w przemyśle pod nazwami Lean Industry lub Lean Manufacturing (Lean Thinking + Industry 4.0). Dodatkowym wkładem jest kilka metod specjalnie zaprojektowanych dla branży budowlanej przez organizację Lean Construction Institute138 i zaproponowanych z nową nazwą. W wielu opracowaniach naukowych proponowana jest także nowa wersja nazwy, wzbogacona o doświadczenia zrównoważone: SLC (Sustainable Lean Construction) 139. Lean Construction jest jedną z metod zarządzania procesami budowlanymi, a od innych (jak PMBOK140, PRINCE2141 czy Simultaneous Management) odróżnia się większą dynamiką, szczuplejszą biurokracją oraz holistycznym (całościowym) podejściem, stąd jej wzrastająca popularność. Charakterystyka metodyki Lean Construction zestawiona jest w poniższej tabeli:

Tabela 7. Charakterystyka metodyki Lean Construction, czyli Lean w budownictwie. [45]

Lean Construction bazuje na teoriach produkcji Adaptuje model TFV (Transformation – Flow - Value) oraz Lean Thinking Traktuje budownictwo jako jedyne w swoim rodzaju projekty, produkcję na miejscu oraz tymczasową multiorganizację Integruje podejście: „zarządzanie planowaniem” z podejściem: „zarządzanie organizacją” Promuje systemy strukturyzacji pracy oraz planowania produkcji Promuje planowanie produkcji i koncentruje się na stabilizacji przepływu pracy (work flow) Traktuje zarządzanie projektem jako redukcję przypadkowości Przyjmuje, że w praktyce niektóre przypadkowości są spowodowane niewłaściwym porządkiem oraz złymi decyzjami Zakłada, że przypadkowością można zarządzać i koncentruje się na redukcji zmiennych przed przystąpieniem do produkcji (wykonawstwa). Adaptacja narzędzi Lean, bazujących na filozofii systemu produkcyjnego Toyota Production System (TPS), postępuje w budownictwie na całym świecie i nie należy lekceważyć tego rozwoju. Dodatkowo jedno z narzędzi Lean o nazwie PDCA znalazło już drogę do normy PN-EN ISO 19650-1:2019, a ponadto w tekście normy wspomniano tzw. „continual improvement” (ciągła poprawa), będące podstawą metody Kaizen z zakresu Lean, polegającej na stałym udoskonalaniu działań, kroków proceduralnych i całych procesów.PDCA jest stopniowo uznawane za podstawę jakiejkolwiek metody zarządzania procesami (Kevin W. Knight – „ISO 3100:2009; ISO/IEC 31010 & ISO Guide 73:2009, International Standards for the Management of Risk”) [46]. Poniższa grafika pochodzi z w/w prezentacji.

Rysunek 46:Schemat działania w cyklu PDCA (Zaplanuj – Wykonaj – Sprawdź – Dostosuj) jako podstawa systemów zarządzania. [46]

Podstawami i niezbędnymi aspektami metodyki Lean w procesach produkcyjnych są: • Wczesna integracja wszystkich uczestników procesu; • Kolokacja w jednym miejscu (big room); • Wsparcie technologiczne; • Wizualizacja idei procesu.

Lean dla przemysłu i budownictwa obejmuje następujące narzędzia omówione w dalszej części niniejszego dokumentu: • Wizualne etykietowanie oraz wizualny warsztat pracy 5S (pkt 5.7.2.1 oraz 5.7.2.2); • Mapowanie strumienia wartości (pkt 5.7.2.3); • Strategia A3 (pkt 5.7.2.4); • Eliminacja 8 źródeł strat – jap. „muda” (pkt 5.7.2.5); • Strategia PDCA (pkt 5.7.2.6); • 5xDlaczego? (pkt 5.7.2.7); • Elementy Agile i Scrum (pkt 5.7.2.8 oraz 5.7.2.9); • Diagram rybiej ości (pkt 5.7.2.10); • Target Value Design (pkt 5.7.2.12); • Choosing by Advantages (pkt 5.7.2.11); • Last Planner® System (pkt 5.7.2.13).

Trzy ostatnie narzędzia zostały przygotowane specjalnie dla procesów budowlanych, a ostatnie z nich otrzymało nawet zastrzeżony przez Lean Construction Institute znak rejestracyjny.

W polskiej branży budowlanej można zidentyfikować kilka czynników, które utrudniają zastosowanie w pełni metodyki Lean, np.: • czynniki proceduralne i kontraktowe; • czynniki kulturowe i behawioralne; • rozdział procesów projekt/wykonawstwo; • brak wsparcia przez kadrę zarządzającą wysokiego szczebla; • brak postawy koncentracji zespołu wykonawczego na jakości dla zamawiającego i na wartości procesu.

Można założyć, że wraz z postępem wdrażania metodyki BIM coraz łatwiej będzie także zaimplementować Lean (BIM jest czasami przedstawiane jako jeden z elementów Lean) w procesie wymiany informacji i doskonalenia zawodowego, jakich wymaga metodyka zintegrowana. Mimo wszystko stałym wymaganiem powinna stać się konsekwentna edukacja wszystkich podmiotów budowlanych na wszystkich szczeblach ich zaangażowania w procesy realizacyjne.

Celem jest zmiana świadomości procesowania inwestycji z tradycyjnego podejścia do pełnej integracji i kooperacji. Jest to zadanie trudne, bo wymaga zmiany mentalności oraz stanowi największą niewiadomą zarówno w procesach inwestycyjnych w budownictwie, jak i w każdym typie działań w społeczeństwach.

Funkcjonalność umożliwiona przez wypracowane specjalnie dla budownictwa narzędzia Lean (Target Value Design, Choosing by Advantages oraz Last Planner® System) stanowi najlepszą „oddolną” odpowiedź na zawarte w serii norm PN-EN ISO 19650 i innych standardach wymagania „odgórne” dla procesów zintegrowanych. Ułatwi to konwergencję obu kierunków działań w celu lepszej współpracy i wzajemnego zrozumienia poprzez kompletną wizualizację całego procesu projektowo-wykonawczego.

5.7.2.1 Wizualne etykietowanie

Polega na opatrzeniu miejsc dostępności narzędzi w miejscu pracy etykietami z krótkim opisem. Działanie to ma na celu stworzenie pomostu między mentalnym modelem pracy a jej rzeczywistością, zilustrowanie fizycznego „Co?” i ułatwienie zadania „Jak wykonać?”. Ponadto sprzyja stworzeniu wrażenia oczywistości i rozwiania niejasności, umożliwiając szybkie podejmowanie decyzji, także przez współpracowników.

5.7.2.2 5S (wizualny warsztat pracy)

5S jest to sposób uporządkowania własnego warsztatu pracy polegający na tym, aby każdego dnia rozpocząć pracę wiedząc, w których miejscach znajdują się posortowane poszczególne narzędzia i jednocześnie udostępniając tę wiedzę pozostałym współpracownikom.

System składa się z 5 czynności, których nazwy rozpoczynają się na literę „S”, także i w języku polskim (stąd nazwa narzędzia): • Sortowanie obiektów na stanowisku pracy; • Systematyka – znalezienie miejsc na te obiekty (+ etykietowanie z poprzedniego narzędzia); • Sprzątanie – codzienne magazynowanie tych obiektów; • Standaryzacja – ustanowienie tych czynności reguła codzienną; • Samodyscyplina – utrzymanie tego porządku.

5.7.2.3 Mapowanie strumienia wartości (Value Stream Mapping)

To jedno z najważniejszych narzędzi dla poprawienia procesów produkcyjnych. Polega na analizie wadliwych procedur i znalezieniu dla nich poprawnych kroków, aby usunąć negatywne efekty. Na ten proces składa się 7 działań: • Identyfikacja wadliwego czynnika w ramach procesu produkcji; • Definicja i zapisanie wszystkich związanych z nim przedmiotów i podmiotów; • Zapisanie wadliwej procedury krok po kroku i przekazanie raportu wszystkim podmiotom; • Zapis procedury ze wszystkimi działaniami we FlowChart; • Identyfikacja czasu potrzebnego na wadliwe działania i zebranie informacji zwrotnej od wszystkich podmiotów; • Opracowanie nowej procedury eliminującej wady; • Nowy FlowChart z zapisem różnic między obiema procedurami.

W niektórych opracowaniach na temat BIM oraz Lean zalecane jest ustanowienie dla inwestycji budowlanych roli Managera Mapowania strumienia wartości na potrzeby analiz realizowania procedur, korekty wadliwych działań oraz wdrażania nowych, usprawnionych przepływów. Jest to dobra metoda oddolnej kontroli procesów BIM, opisanych i rekomendowanych odgórnie w dokumentach standaryzacyjnych. Poniżej przedstawiona jest grafika przykładowego schematu procesów inwestycyjnych w budownictwie, sporządzona przy użyciu symboli i ikon mapowania VSM (przedstawionych w punkcie 5.2.2.1). Istnieją do tego celu narzędzia elektroniczne, ale szeroko stosowane jest też analogowe użycie tablic lub nawet arkuszy papieru na ścianie z naklejanymi karteczkami post-it, obrazującymi elementy procesu.

Rysunek 47: Elektroniczne użycie symboli Mapowania Strumienia Wartości dla stworzenia schematu procesów budowlanych w celu ich korekty. [47]

5.7.2.4 Strategia A3

Polega na zapisaniu całej strategii firmy z projektami działań na jednej kartce A3 (stąd jej nazwa). Strategia A3 może również być zapisana dla konkretnego działania lub zadania, nie tylko dla globalnych kierunków rozwoju, jej zastosowanie jest uniwersalne. Składa się z kilku punktów • Definicja kierunku rozwoju firmy; • Definicja dystansu, jaki dzieli firmę od realizacji celu; • Ustanowienie celów pośrednich dla redukcji tego dystansu; • Definicja działań dla realizacji celów pośrednich.

5.7.2.5 Eliminacja ośmiu źródeł strat (jap. „Muda”)

Podstawowe narzędzie w strategii Toyota Production System i istota całego kierunku Lean: REDUKCJA STRAT W PROCESACH PRODUKCYJNYCH. Inne cele zostały dopisane do oryginalnej strategii w późniejszych latach. W procesach zostało wyszczególnionych 8 typów strat: • Nadprodukcja – np. zaangażowanie wielu zespołów w opracowanie koncepcji / ofert dla postępowań wprowadzonych w trybie przetargów nieograniczonych; • Zapasy – np. zawyżanie zapotrzebowania na materiały (etap wykonawczy) z uwagi na przyjmowane współczynniki bezpieczeństwa i/lub wskaźniki strat (nieadekwatne do faktycznych potrzeb); • Wady jakościowe – np. kolizje na projektach, niezgodności pomiędzy projektami branżowymi, wprowadzanie zmian projektowych na etapie realizacji inwestycji kosztem jakości produktu finalnego (celem uzyskania oszczędności); • Niepotrzebny ruch – np. brak koordynacji prac prowadzonych przez rożne jednostki / wykonawców (powielanie tych samych działań przez różnych wykonawców), brak ustrukturyzowanych modeli przechowywania danych oraz systemów nazewnictwa plików (dokumentacja projektu), konieczność przeszukiwania segregatorów i/lub katalogów w poszukiwaniu właściwych informacji (w tym ich rewizji); • Zbędny transport – np. brak szczegółowego planowania logistyki dostaw (np. planowanie harmonogramów dostaw w odniesieniu do maksymalnej ładowności pojazdów w celu maksymalnej optymalizacji liczby przejazdów); • Powtarzanie, nadmierne przetwarzanie – np. rozbudowany łańcuch zatwierdzeń np. raportów, dokumentacji ; • Oczekiwanie – np. nadmierna biurokracja (oczekiwanie na decyzję lub zatwierdzenie), błędy planistyczno-logistyczne (czekanie na dostawę materiałów na budowę); • Potencjał ludzki – np. niewystarczające wykorzystywanie potencjału ludzkiego. Niewykorzystanie unikatowych umiejętności lub wiedzy pracowników. Nieuwzględnianie pomysłów i sugestii pracowników w usprawnianiu procesów i redukcji strat.

5.7.2.6 Strategia PDCA (Plan-Do-Check-Adjust / Act) – Zaplanuj-Wykonaj-Sprawdź-Dostosuj

Najpopularniejsze narzędzie z palety Lean jest obecne w codziennej praktyce zarządzania procesami, a także w tekście norm BIM z serii ISO 19650. Stanowi jedną z najlepszych metod wdrażania i testowania procedur w procesach wykonawczych niezależnie do branży gospodarczej. Narzędzie PDCA powstało w celu kontroli jakości w fizycznym środowisku zarządzania zasobem PAM (Physical Asset Management). Jako przykład: zarówno brytyjski standard zarządzania PAS 55, jak i wywodząca się z niego seria norm ISO 5500X zostały zapisane jako widoki sumaryczne w postaci jednej strony w formacie PDCA w opracowaniu uniwersyteckim z Południowej Afryki „Correlating the content and context of PAS 55 with the ISO 55000 series” [48].

Rysunek 48: Schemat serii norm ISO 5500X przedstawiony w postaci jednej strony w zapisie metody PDCA. [48]

Oto części składowe PDCA: • P (Plan) – identyfikacja i analiza zagadnienia; • D (Do) – definicja rozwiązania i jego wprowadzenie; • C (Check) – sprawdzenie implementacji rezultatów (feedback); • A (Adjust, czasami także znane jako Act) – korekta zaproponowanego rozwiązania i stworzenie z niego standardu.

5.7.2.7 5xWhy? (5xDlaczego?)

Mimo, iż przypomina serię pytań zadawanych przez dzieci, jest uznanym profesjonalnym narzędziem analizy dojścia do istoty defektu w procesach. Polega na iteracyjnej technice przepytywania przy pomocy frazy: „Dlaczego?”. Najczęściej odpowiedź na piąte pytanie ujawnia źródło wady. Efekty (odpowiedzi) są zapisywane albo w formie diagramu rybiej ości (Fishbone Diagram – patrz też pkt 5.7.2.10) albo w postaci tabelarycznej. System pytań 5xWhy? został opracowany przez głównego inżyniera firmy Toyota, Taiichi Ohno.

5.7.2.8 Agile (zwinne metody działania)

Nie jest to typowe narzędzie Lean, ale z uwagi na swoją efektywność i zbliżone cechy można je uznać za zbliżone do Lean. Agile powstał w odpowiedzi na obecne od dłuższego czasu na rynku systemy zarządzania PMBOK i PRINCE2, będące jednak stosunkowo sztywnymi i zbiurokratyzowanymi metodami prowadzenia procesów produkcyjnych. Agile szczególnie sprawdza się w procesach, które bywają nieprzewidywalne, jak np. w przemyśle budowlanym, ale też dobrze funkcjonuje w procedurach ciągłej pracy. System pochodzi z produkcji programów komputerowych (software development). Agile rozbija większe projekty na małe, dające się łatwo zarządzać fragmenty zwane iteracjami (z powtarzalnością w pętlach czasowych). System grupuje wszystkich uczestników procesu, aby wypracować dla klienta największą wartość przy pomocy kontroli kosztów, jakości i przejrzystości proceduralnej. Gwarancją sukcesu jest otwarta komunikacja, dedykowane zespoły i dobre planowanie. System Agile posiada kilka cech charakterystycznych, stanowiących jego istotę: • Współpraca; • Intensywna wymiana wiedzy; • Teamwork – praca zespołowa; • Zaangażowanie dla użytkownika końcowego (KONCENTRACJA NA POTRZEBACH KLIENTA, w odróżnieniu od Lean w produkcji, które koncentruje się na redukcji strat); • Wczesna akceptacja rozwiązań projektowych; • Produkcja i dostarczanie cząstkowych zawartości (iteracji) produktu.

5.7.2.9 Scrum

System pochodny Agile (także wywodzący się z programowania software), polegający na zarządzaniu projektem przez podzielenie procesu na krótkie zakresy, zwane sprints, do których zostają zastosowane metody Lean, jak PDCA. Różnica względem zwykłego, ciągłego i linearnego procesu produkcji, określanego jako waterfall (wodospad lub inaczej proces kaskadowy) polega na wprowadzeniu podprocesów dla łatwiejszego zarządzania nimi i dla uzyskania określonych rezultatów w postaci zrealizowanych etapów tworzenia końcowego produktu / zasobu.

5.7.2.10 Diagram rybiej ości (Fishbone)

Narzędzie znane z procesów produkcyjnych na całym świecie. Diagram został stworzony przez japońskiego teoretyka zarządzania Kaoru Ishikawa142. W sposób wizualny obrazuje on źródła defektów w postaci systemu przyczynowo-skutkowego głównych i pobocznych powodów powstawania wad, prowadzących do wystąpienia analizowanego defektu (przedstawionego w postaci rybiej głowy).

Rysunek 49: Diagram rybiej ości (Fishbone). Opracowanie własne na podstawie 143

Analiza przyczyn zaczyna się od ustalenia skutku (defektu), wiodąc w dół do jego przyczyn, obejmując wszystkie możliwe powody powstania wady. Wyszczególnia się 5 głównych kategorii przyczyn oraz uwarunkowań środowiska (znanych jako 5M + E): Manpower (ludzie), Methods (metody), Machinery (maszyny), Materials (materiały), Management (zarządzanie) i wspomniane Environment (środowisko).

5.7.2.11 Choosing by Advantages (CbA) – Wybór pod względem największej Korzyści

Jest to metoda podejmowania decyzji, bazująca na kryterium największych możliwych korzyści. Charakterystyką tego systemu zarządzania, wywodzącego się z prac Jima Suhr144 jest ustrukturyzowana metoda decyzyjności. Decyzja bazuje na stopniu ważności jej korzyści, a do jej podejmowania służą narzędzia takie jak analiza strategii A3 oraz informacja zwrotna Zintegrowanego Zespołu. W systemie tym decyzje są ponadto dokumentowane dla przyszłych odniesień. Narzędzie CbA ma kilka kroków procesowych, które są stosowane w pętli (patrz grafika poniżej): • Identyfikacja propozycji alternatywnych; • Definicja czynników; • Definicja kryteriów: „potrzebujemy tego / chcemy tego” dla każdego z czynników; • Opis atrybutów każdego z rozwiązań alternatywnych; • Identyfikacja korzyści każdej z opcji; • Decyzja o ważności każdej z korzyści; • Ewaluacja kosztów.

Narzędzie to jest optymalnie wykorzystywane przy analizach rozwiązań alternatywnych w innym narzędziu Lean: Target Value Design (projektowanie pod określony koszt Koszt Docelowy), opisanym w następnym punkcie.

Rysunek 50: Cykliczny proces podejmowania decyzji, bazujących na największej wartości. 145

5.7.2.12 Target Value Design (projektowanie pod Koszt Docelowy)

Jest to, oprócz Last Planner® System, jedno z dwóch najważniejszych narzędzi Lean, stworzonych specjalnie dla branży budowlanej. Jest stosowane do monitoringu Kosztu Docelowego (patrz faza MacroBIM - pkt 5.2) w postaci wyboru najlepszych dla całego kosztu cyklu życia inwestycji rozwiązań alternatywnych, gdy istnieje potrzeba dokonania korekt spływu środków z puli budżetu inwestycji. Ma to miejsce np. w przypadkach, gdy trzeba z jakichś powodów zastosować droższe rozwiązanie w jednym miejscu – wtedy zadaniem jest znalezienie optymalnego tańszego rozwiązania w innym miejscu. Odpowiedzialnością jest Koszt Docelowy z jego poduszką motywacyjną, więc także interes każdego z członków Grupy Podstawowej. TVD tym się różni od powszechnego na polskich budowach Value Engineering (szukanie najtańszych rozwiązań, głównie na korzyść generalnego wykonawcy, z reguły do podziału nadwyżki z zamawiającym), że decyzje są kwalifikowane, podejmowane wspólnie z każdym członkiem grupy przy pomocy narzędzia walidacji wybór pod względem największej Korzyści (CbA), a rozwiązanie jest wybrane z puli opcji akceptowalnych dla wszystkich. W przypadku wyraźnego sprzeciwu zamawiającego może dojść do konieczności rewizji Kosztu Docelowego.

CHARAKTERYSTYKĄ ZASTOSOWANIA TARGET VALUE DESIGN JEST ZATEM STAŁA OBECNOŚĆ WSZYSTKICH UCZESTNIKÓW PROCESU INWESTYCYJNEGO Z GRUPY PODSTAWOWEJ DO MOMENTU PRZEKAZANIA ZASOBU DO UŻYTKOWANIA.

Jest to proces, różniący się od tzw. nadzorów autorskich, gdy poszczególne osoby pojawiają się sporadycznie i okresowo na placu budowy w celu spotkań koordynacyjnych lub rozwiązania zidentyfikowanych anomalii. Zmiana finansowania procesów w metodyce BIM musi uwzględnić także nakłady na tę współpracę, która ma na celu zoptymalizować rozwiązania projektowe oraz tym samym zaoszczędzić zamawiającemu koszty eksploatacji zasobu inwestycyjnego w przyszłości.

TVD jest ciągłym procesem i składa się z 3 głównych części, warunkiem są zdefiniowany Koszt Docelowy oraz uformowany zespół z decyzyjnej Grupy Podstawowej: • Identyfikacja i analiza elementu/systemu, powodującego zwiększenie kosztów; • Wspólnie przyjęta definicja rozwiązania na bazie możliwych opcji alternatywnych (przy użyciu narzędzia CbA) i jego wprowadzenie; • Sprawdzenie implementacji rezultatów przy pomocy dalszej analizy kosztów. Monitorowanie budżetu zakłada zarówno szybką (doraźną), jak i dokładną kontrolę spływu kosztów. • TVD jest przez to narzędziem kosztorysowania poprzez ciągłe monitorowanie aktualnego kosztu inwestycji. Różnica między tradycyjnym kosztorysowaniem (każdorazowo po etapach Projektu Schematycznego, Dokumentacji Projektowej oraz Dokumentacji Wykonawczej) a systemem TVD jest wizualnie przedstawiona na poniższej grafice. TVD jest jedynie możliwy przy faktycznej, nie tylko deklarowanej, przejrzystości projektu i procesów.

Rysunek 51: Porównanie zastosowania kalkulacji kosztów w procesie tradycyjnym i przy użyciu Target Value Design (projektowaniu pod określony koszt).146

Drugim zadaniem projektantów na etapie współpracy Target Value Design jest aktualizacja modelu AIM147 (dopasowanie eksportów IFC modeli branżowych do stanu zgodnego ze stanem fizycznego obiektu). Model AIM, oprócz samego zasobu, jest głównym celem zadania stworzenia i dostarczenia zasobu według normy PN-EN ISO 19650-2:2019.

5.7.2.13 Last Planner® System

Oprócz TVD jest to najważniejsze narzędzie z palety Lean dla procesów budowlanych. Jego podstawą jest narzędzie Lean dla produkcji o nazwie Project Scheduling (PS), przewidujące system harmonogramów procesów wykonawczych o różnej granulacji czasowej. Celem jest rozwijanie kooperacji i pracy zespołowej dla modelu „win-win” (każdy wygrywa). Zestaw harmonogramów Project Scheduling obejmuje: • Master Schedule – główny plan realizacji inwestycji; • Six-Week Schedule – plan 6-tygodniowy, mający charakter retrospekcji i rewizji dla wprowadzenia nowych zadań; • Weekly Schedule – konkretny plan działania na dany tydzień; • Weekly Scorecard – tygodniowy raport po zakończeniu każdego planu tygodniowego; • Osobna recenzja stałej poprawy (CI – Continuous Improvement – „ciągła poprawa” - termin występuje także w tekście normy BIM - PN-EN ISO 19650-2:2019, pkt. 5.2 tekstu normy).

Na bazie powyższego systemu harmonogramów powstał system Last Planner®, stworzony specjalnie dla budownictwa przez specjalistów z Lean Construction Institute. Harmonogramów LP®S można użyć jako narzędzi realizacji planów zadaniowych TIDP oraz generalnego MIDP, gdyż w wizualny i klarowny sposób wprowadzają w działania inwestycyjne zadaniowe zespoły wykonawcze. System planów zawiera: • MASTER SCHEDULE – główny plan realizacji inwestycji, podobnie jak w systemie Project Scheduling – odpowiada to generalnemu harmonogramowi inwestycji budowlanej MIDP – Master Information Delivery Plan (norma PN-EN ISO 19650-2:2019, pkt. 5.4.5 tekstu normy); • PHASE PULL PLANNING – jest to podział planu Master na fazy 12-16 tygodniowe, monitorujące realizację zadań w metodzie PDCA, z zastosowaniem tego przedziału czasowego dla sprawdzenia funkcjonalności rozwiązań, zanim nie staną się standardem; • SIX WEEK LOOK AHEAD – plan 6-tygodniowy (stanowiący podpodział planu Phase Pull), podejmowany z uzyskaniem zapisanego przyrzeczenia dokonań przez zespoły wykonawcze; • WEEKLY WORK PLANS – konkretna realizacja przyrzeczeń z planu 6-tygodniowego na każdy tydzień, monitorowana przy pomocy tabeli PPC (Percent Promises Completed), a więc ilości procentowej zrealizowanych przyrzeczeń. Każdy plan tygodniowy jest ustawiony w formie jednej sztywnej, przestawianej tablicy w biurze budowy (jest ich w sumie 6 dla całego planu 6-tygodniowego, stojących koło siebie) z pionowym podziałem na poszczególne dni. W polach dni członkowie zespołów zadaniowych wskazują (najczęściej przy zastosowaniu karteczek post-it) zadania do zrealizowania oraz zrealizowane – podobnie do wizualnego procedowania zadań Scrum (jest to także forma zapisu zadań wymaganych dla TIDP – Task Information Delivery Plan, norma PN-EN ISO 19650-2:2019, pkt. 5.4.4 tekstu normy). Taki sposób wizualizacji działań na podzielonych na przedziały czasowe planszach nazywany jest metodą Kanban148, a wypracowany został przez firmę Toyota jeszcze w latach 40-tych ubiegłego stulecia. Dla kolejnego nowego planu 6-tygodniowego tablice poprzedniego planu są usuwane do archiwum (albo archiwizowane w inny sposób, np. cyfrowy) tak, aby w biurze budowy zawsze było ich 6 dla aktualnego planu 6-tygodniowego. Jest to najlepsza metoda oddolnej organizacji „push” dla realizacji wymagań standardu BIM, zapisanego w serii norm PN-EN ISO 19650 (traktowanych jako „pull”); • DAILY HUDDLES – są to spotkania przed i / lub na zakończenie dnia pracy z podsumowaniem realizacji zadań całego dnia.

NAJWAŻNIEJSZĄ ZALETĄ SYSTEMU LAST PLANNER® JEST METODA PRZYGOTOWANIA ZADAŃ DO WYKONANIA. BAZUJE ONA NA KOOPERACYJNYM PLANOWANIU, ANALITYCZNYM PODEJŚCIU DO REALIZACJI ZADAŃ ORAZ ZEBRANIU REALISTYCZNYCH PRZYRZECZEŃ WYKONANIA, SKUTKIEM CZEGO STAJĄ SIĘ ONE WYKONALNE. LAST PLANNER® SYSTEM NIE JEST PROCESEM, KTÓRY RÓŻNIŁBY SIĘ SPECJALNIE OD TRADYCYJNYCH ETAPÓW REALIZACYJNYCH W BUDOWNICTWIE, JEGO ISTOTĄ I SIŁĄ JEST JEDNAK SPOSÓB, W JAKI ZADANIA WYKONAWCZE SĄ PRZYGOTOWANE I PROCEDOWANE W KOOPERACYJNYM ŚRODOWISKU.

W przypadku niedotrzymania przyrzeczeń użycie np. narzędzia Lean 5xDlaczego? w prosty sposób może doprowadzić do wykrycia przyczyny i trwałej eliminacji wady poprzez jej rejestrację. Last Planner® powinien się rozpocząć dla detalicznego planowania od razu po rozpoczęciu prac realizacyjnych inwestycji, po podziale Master Plan na jego części składowe. Właściwie przygotowane tygodniowe plany (Weekly Work Plans): • Powinny mieć dobrze zdefiniowane całotygodniowe zakresy prac z zapewnieniem wszystkich wymaganych narzędzi i zasobów; • Wszystkie przewidywane utrudnienia powinny być uprzednio rozpoznane i usunięte w kooperacyjnym procesie; • Prace do wykonania powinny być ustawione w prawidłowej sekwencji; • Poszczególne prace powinny być skalowane do możliwości wykonawczych zespołów zadaniowych.

Poniższa grafika podsumowuje wszystkie typy planów czasowych narzędzia z wykazem typów zobowiązań, związanych z ich realizacją.

Rysunek 52: Graficzne zestawienie wszystkich typów harmonogramów Last Planner® System for Production Control (pełna nazwa metody). [49]

Zestawienie, zawarte w niniejszym rozdziale, nie wyczerpuje wszystkich narzędzi Lean, ale przedstawione zostały najważniejsze z nich. Generalnie system Lean powinien zostać wprowadzany od samego początku, po uformowaniu decyzyjnej Grupy Podstawowej (A + B w poniższej grafice), rozszerzonego Zespołu Zintegrowanego (A + B + C) oraz wyasygnowaniu zespołów zadaniowych. Zadania te oraz ich struktura odpowiadają także zapisanym w normach BIM (seria ISO 19650) metodom strukturyzacji organizacji całej inwestycji (grafika z tekstu normy poniżej). Celem zaś jest stworzenie harmonii w postaci wprowadzenia odpowiednika oddolnej organizacji dla wymagań odgórnych, narzuconych przez światowe, ale już i polskie, standardy dla BIM. W ten sposób najłatwiej będzie uzyskać bazę do niezbędnej współpracy wszystkich uczestników w procesach budowlanych przeprowadzanych w metodyce BIM.

Rysunek 53: Ilustracja struktury Zespołu Zintegrowanego149

Porównanie zależności w Last Planner® System (grafika poniżej) z elementami powyższej grafiki z obowiązującej w Polsce normy BIM wykazuje duże podobieństwa strukturalne. Oba te systemy są ze sobą kompatybilne, co ułatwi zintegrowanie działań odgórnych z oddolnymi dla optymalnych rezultatów.

Rysunek 54: Ilustracja struktury Zespołu Zintegrowanego w metodyce Lean (Last Planner®). [50]

Poprzez swoje możliwości wizualizacji oraz planowania zadań Last Planner® System dobrze się także sprawdza w procesie projektowym. Warunkiem jest jednak udział w nim wszystkich możliwych uczestników procesu inwestycyjnego dla zapewnienia jakości wypracowanych rozwiązań projektowych i przyjętych systemów dla przyszłego zasobu. Proces rozpoczyna się od definicji kamieni milowych i przechodzi następnie w drobniejszą granulację zadań rozwiązywanych jak Weekly Work Plans w procesie realizacyjnym. W pierwszej fazie wspólnie wypracowywane są opcje alternatywne, które potem w kolejnych fazach ulegają związanej z nimi niepewności co do rozwiązań projektowych. Dla fazy operacyjnej istnieją zarówno uniwersalne narzędzia Lean, jak metoda eliminacji 8 źródeł strat, jak i specjalnie w tym celu opracowane narzędzia dla tego celu. Jednym z nich jest połączenie metody Six Sigma, opracowanej w firmie Motorola150, a służącej do eliminacji defektów w produkowanych elementach, z metodami Lean, eliminującymi pozostałe defekty w procesach. Narzędzie to nazwane zostało Lean Six Sigma i ma na celu umożliwić bezstratne procesy zarządzania zasobami i ich serwisowania.

5.7.2.14 Szkolenia

• Zastosowanie metod Lean powinno rozpocząć się od warsztatów wprowadzających. Zaleca się połączyć warsztat Lean z inicjującym kilkudniowym warsztatem BIM na początku procesów inwestycyjnych, aby stworzyć harmonię w działaniach i organizacji odgórnej, narzuconej przez standardy i normy, z tą oddolną, wynikającą z samoorganizacji i integracji podmiotu wykonawczego. Pozwoli to na rozpoczęcie współpracy oraz zdobycie wzajemnego zaufania.

5.8 Klasyfikacja obiektów i nasycenie ich informacją

Rysunek 55: Klasyfikacja (LOG/LOI) – czwarty element matrycy w zakresie merytoryki. Opracowanie własne

5.8.1 Ekosystem prawno-normatywny

• Ustawa z dnia 11. września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (Dz. U. 2019, poz. 2019)151, ze szczególnym uwzględnieniem art. 101-103 odnoszących do sporządzania opisu przedmiotu zamówienia min. na roboty budowlane, w tym poprzez odniesienie do Polskich Norm przenoszących normy europejskie oraz norm międzynarodowych;

• ISO 6707-1:2017 (Buildings and civil engineering works – Vocabulary – Part 1: General terms) – jest to słownik terminologii dotyczącej obiektów budowlanych i inżynierskich;

• Seria norm ISO 12006 (Organizacja informacji o obiekcie budowlanym): ISO 12006-2:2015 (Part 2: Framework for classification, polska wersja PN-EN ISO 12006-2:2005) – oprócz norm ISO/IEC 81246-2 i ISO 81346-12 jedna z trzech głównych norm, na której bazują systemy klasyfikacyjne w budownictwie dla metodyki BIM; PN-EN ISO 12006-3:2016 (Część 3: Schemat danych obiektowo-zorientowanych), który jest odpowiedzialny za standaryzację słowników wymiany danych jak IFD (International Framework for Dictionaries) i jego dalsza implementacja bSDD (buildingSMART Data Dictionary);

• ISO 704:2009 (Terminology work – Principles and methods) – podstawa nowelizacji normy ISO/IEC 81346-2 z roku 2019;

• Seria norm ISO/IEC 81346 (Systemy przemysłowe, instalacje i urządzenia oraz wyroby przemysłowe. Zasady strukturyzacji i oznaczenia referencyjne): ISO/IEC 81346-1:2009 (Part 1: Basic rules); PN-EN IEC 81346-2:2019 (Klasyfikacja obiektów i kody klas) – druga z trzech norm, na której bazują systemy klasyfikacji budowlanej dla BIM; ISO/TS 81346-3:2012 (Part 3: Application rules for a reference designation system); ISO 81346-12:2018 (Part 12: Construction works and building services) – część 12 serii norm 81346, której zawartością są m.in. całe systemy technologiczne, stosowane w budownictwie, w odróżnieniu od części 2, dotyczącej elementów i komponentów budowlanych, trzecia norma bazowa dla systemów klasyfikacyjnych;

• Rozporządzenia dla przemysłu budowlanego, zawierające odnośnik do słownika CPV152, gdy mowa o systemie klasyfikacji budowlanej, w tym: Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dn. 18 maja 2004 r. w sprawie określenia metod i podstaw sporządzania kosztorysu inwestorskiego, obliczania planowanych kosztów prac projektowych oraz planowanych kosztów robót budowlanych określonych w programie funkcjonalno-użytkowym (Dz.U. nr 130 poz. 1389)153; Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dn. 2 września 2004 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego (Dz.U. 2013 poz. 1129)154.

• Ww. rozporządzenia stanowią akty wykonawcze wydane na podstawie art. 33 ust. 3 oraz art. 31. Ust. 4 PZPU. W związku z wejściem w życie, 1 stycznia 2021 r., Nowej PZPU, ww. rozporządzenia powinny zostać zastąpione przez analogiczne przepisy wykonawcze wydane na podstawie delegacji ustawowej wynikającej z art. art. 34 ust. 2 Nowej PZPU stanowiącego podstawę dla określenia w drodze rozporządzenia, metod i podstaw sporządzania kosztorysu inwestorskiego oraz obliczania planowanych kosztów prac projektowych oraz planowanych kosztów robót budowlanych określonych w programie funkcjonalno-użytkowym uwzględniając dane techniczne, technologiczne i organizacyjne, mające wpływ na wartość zamówienia oraz art.103 ust. 4 Nowej PZPU – dla określenia w drodze rozporządzenia, szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego, mając na względzie rodzaj robót budowlanych, a także nazwy i kody Wspólnego Słownika Zamówień.

KLASYFIKACJA BUDOWLANA DLA POLSKI, GDY POWSTANIE, POWINNA BYĆ UZNANA PRZYNAJMNIEJ JAKO ALTERNATYWA DLA WSPÓLNEGO SŁOWNIKA ZAMÓWIEŃ (CPV) W WYŻEJ WYMIENIONYCH AKTACH PRAWNYCH, A W PRZYSZŁOŚCI JEGO ZAMIENNIKIEM;

• Seria norm ISO 29481 (Building information models – Information delivery manual), obie części zostały już wydane jako polskie normy PN-EN ISO 29481-1:2017 (Part 1: Methodology and format) oraz PN-EN ISO 29481-2:2012 (Part 2: Interaction framework). Obie w/w normy ISO 12006-3 oraz ISO 29481 wraz z normą, standaryzującą format IFC (ISO 16739) tworzą trójkąt zależności dla opisywania elementów w obiektach budowlanych tworzonych na maszynach, czyli komputerowo. Poniższa ilustracja z zasobów organizacji buildingSMART wizualizuje tę koncepcję, zwaną „Trzy kolumny interoperacyjności” (Three Pillars of Interoperability):

Rysunek 56: Struktura formatu, słownika i metod wymiany informacji w środowisku Open BIM.155

Zależność ta obejmuje także poniższe dwie normy ISO (o nr 23386 oraz 23387), które opisują szablony danych dla producentów/dostawców i wiąże wszystko z podstawowymi normami dla BIM z serii ISO 19650. Grafika pochodzi z raportu tzw. white paper (firmowanego przez: buildingSMART International, Cobuilder, GS1 oraz Construction Products Europe) organizacji Digital Supply Chains in the Built Environment (DSCiBE), opublikowanego w październiku 2019 r.

Rysunek 57: Struktura zestawu norm odpowiadających strukturze standardu informacyjnego w Open BIM. [51]

• Standard ISO 23386:2020 (Building information modelling and other digital processes used in construction - Methodology to describe, author and maintain properties in interconnected data dictionaries) o wymianie informacji o cyfrowej wersji zasobu inwestycyjnego w budownictwie między aplikacjami komputerowymi i formatami cyfrowymi, opublikowany w roku 2020;

• Standard ISO/FDIS 23387 (Building information modelling (BIM) - Data templates for construction objects used in the life cycle of any built asset - Concepts and principles) o szablonach danych dla elementów budowlanych użytych w cyklu życia zasobów – standard jest w opracowaniu;

• Unijny program rozwoju cyfryzacji Horizon 2020. W ramach jednej z jego części dla rozwoju teleinformatyki (ICT) powstaje platforma cyfryzacji budownictwa europejskiego DigiPlace (H2020-EU.2.1.1.).

5.8.2 Opis

5.8.2.1 Klasyfikacja budowlana

Systemy klasyfikacyjne dla budownictwa, także systemy klasyfikacyjne dla BIM, podlegają regulacjom standaryzującym. Można je podzielić pod względem ich różnych cech na trzy grupy. W każdej grupie występują dwie klasyfikacje o przeciwstawnym podejściu [52]:

A. Ze względu na zastosowanie: - Analityczne (systematyka zjawisk fizycznych, która dostarcza podstaw do ich wyjaśnienia, przewidywania i zrozumienia, oparta na wydzielaniu rzeczywistych obiektów lub zjawisk. Przykładem jest klasyfikacja Królestwa Zwierząt, z rzędami, rodzajami, gatunkami, itp.); - Dokumentalne.

B. Ze względu na strukturę (liczbę zasad podziału stosowanych na każdym poziomie): - Klasyfikacje enumeratywne, inaczej wyliczające, monohierarchiczne (oferują wyczerpujące, zamknięte katalogi klas i podklas); - Klasyfikacje fasetowe, inaczej: aspektowe albo analityczno-syntetyczne (polihierarchiczne).

C. Ze względu na zakres stosowania (objętość pola semantycznego): - Ogólne, inaczej: uniwersalne, dotyczą obiektów charakteryzowanych przez właściwości, których wartości mają charakter ogólny, a nie ograniczony do jednego obiektu lub procesu inwestycyjnego. Przykładem są części budynku: ściana, strop itp.; - Specjalne, albo specjalistyczne, koncentrują się na wybranych dziedzinach/obiektach. Dotyczą obiektów charakteryzowanych przez właściwości, których wartości mają charakter ograniczony do jednego obiektu lub procesu inwestycyjnego. Przykładem takiego zbioru obiektów mogą być numery pomieszczeń w budynku.

Klasyfikacje fasetowe (Colon Classification) [52] dopuszczają jedynie klasy proste, oparte na jednym kryterium podziału, a dla klas złożonych stosowane są syntezy klas prostych. System ten stał się standardem dla wszystkich klasyfikacji budowlanych czy infrastrukturalnych na świecie. Istnieje ścisłe powiązanie między klasyfikacjami oraz identyfikacjami obiektów i produktów z jednej strony, a strukturą hierarchiczną całego obiektu inwestycji w budownictwie i jego części z drugiej. Z kolei struktura hierarchicznego dziedzictwa parametrów leży u podstaw zarówno wypracowanych w ciągu ostatnich dziesięcioleci formatów przekazu danych w metodyce BIM (IFC, BCF)156, jak i stopni nasycenia informacją wymodelowanych obiektów składowych. Można powiedzieć, iż jest to spójny i zintegrowany system, odpowiadający swoim stopniem zaawansowania postępowi procesu inwestycyjnego, począwszy od programowania przedsięwzięcia, poprzez koncepcję, projekt, wykonawstwo aż do przygotowania zasobów do eksploatacji w procesie biznesowym. Poniższa grafika przedstawia schematycznie wspomniane zależności.

Rysunek 58: Struktura jednostek IFC w powiązaniu z zakresami klasyfikacji, identyfikacji oraz obszaru wykorzystania informacji w fazie MacroBIM.157

Czarne prostokąty ilustrują zasadę dziedziczności dla jednostek formatu IFC, który jest podstawowym nośnikiem danych projektowych dla geometrii, topologii oraz wszelkich powiązanych danych tekstowych w metodyce BIM. Sama klasyfikacja jest systemem, który kończy się w ostatnim kroku na produktach no-name (LOD 300 lub 350 wg BIMforum), bez identyfikacji jakiegokolwiek producenta i jego produktu, co odpowiada wymaganemu charakterowi prowadzenia zamówień publicznych.

5.8.2.2 Identyfikacja produktów

Aby system klasyfikacji działał praktycznie i był pomocny dla wszystkich uczestników procesów budowlanych, jego elementy i reprezentacje powinny zawierać kompletny kod od korzenia drzewa klasyfikacyjnego (informacja o projekcie i jego lokalizacji) aż do konkretnych obiektów modelu i ich fizycznych odpowiedników. Kody zamówieniowe fizycznych produktów (LOD 400+ dla systemów identyfikacyjnych) powinny nieść także informację, w które dokładnie miejsce w budynku ma być wbudowany dany produkt w oparciu o kod klasyfikacyjny z modelu projektowego (PIM) z dodanym kodem identyfikacyjnym. Dopiero wtedy informacja jest kompletna, zrozumiała i przydatna dla każdego uczestnika procesu inwestycyjnego w dowolnej jego fazie, także eksploatacyjno-operacyjnej. Dla identyfikacji produktów istnieją różne systemy, z których największy światowy zasięg rozwija niekomercyjny GS1158. Kody GS1 dla produktów określane są przez np. GTIN (Global Trade Item Number) lub SGTIN (Serialised GTIN) dla serii produktów. Aby kod GTIN mógł jednoznacznie określić zakupiony w procesie realizacji budowy produkt do wbudowania w fizyczny obiekt, musi on zostać połączony tak zwanym Digital Link z typem produktu (no-name) z systemu klasyfikacyjnego, obowiązującego w Polsce.

Aby reprezentacja konkretnego fizycznego produktu mogła się stać częścią cyfrowego modelu PIM, a potem AIM, a w rezultacie Digital Twin dla zdalnej obsługi konkretnego zasobu inwestycyjnego, procedura zakłada mapowanie zestawów informacji: • Najpierw dany element modelu, dla którego ma pojawić się na placu budowy konkretny produkt, powinien zostać zmapowany do systemu klasyfikacji budowlanej na bazie hierarchii klas IFC – poziomy klasyfikacji odpowiadają poziomom dziedziczenia IFC – czyli dany element, stworzony w modelu przez projektanta, otrzymuje kod klasyfikacji budowlanej; • Ponieważ kod klasyfikacyjny dla tego elementu jest zgodny z jego danymi IFC, następuje mapowanie do formatu bSDD (format ten jest implementacją formatu IFD, bazującego na normie ISO 12006-3:2007) (patrz zestawienie norm na początku rozdziału), aby możliwe było odniesienie do realnych produktów poprzez matrycę mapowania, którą jest właśnie bSDD (buildingSMART Data Dictionary, stworzona dla buildingSMART przez norweską firmę Catenda). Mapowanie odbywa się przy pomocy łączenia obu identyfikatorów: dla IFC oraz dla bSDD. Identyfikatory mają formę unikalnych GUID (Global Unique IDentifier) i nazywają się IfcGuid oraz IfdGuid, gdyż bSDD należy do zestawu IFD (ISO 12006-3); • Kiedy GUID elementu modelu projektowego posiada już dodane IfdGuid dla mapowania pomiędzy innymi światowymi klasyfikacjami budowlanymi oraz światem fizycznych produktów, istnieje możliwość „zmapowania” kodu produktu np. w postaci np. GTIN (gdy mamy do czynienia ze standardem GS1) przez przypisanie go do bSDD GUID. W ten sposób wiadomo, gdzie produkt lub materiał przysłany na budowę ma zostać wbudowany. Kombinacja tych identyfikatorów zachowuje tę informację na cały okres życia zasobu.

PONIEWAŻ TAKIEJ KLASYFIKACJI BUDOWLANEJ DLA MAPOWANIA (ODWZOROWANIA) KODÓW PRODUKTÓW W POLSCE NIE MA, NIE JEST MOŻLIWY PŁYNNY PROCES CYFROWEGO ŁAŃCUCHA DOSTAW (DIGITAL SUPPLY CHAIN). POWYŻEJ OPISANE ODWZOROWANIA NIE SĄ TAKŻE MOŻLIWE, PONIEWAŹ NIE ISTNIEJE ŚCISŁA INTEGRACJA ZAMÓWIONYCH NA PLAC BUDOWY MATERIAŁÓW I PRODUKTÓW Z REPREZENTACJĄ MODELU PROJEKTOWEGO INWESTYCJI, A TYM SAMYM ANI Z FIZYCZNYM OBIEKTEM, ANI Z JEGO CYFROWYM BLIŹNIAKIEM (DIGITAL TWIN) DLA PÓŹNIEJSZEJ, ZDALNEJ EKSPLOATACJI.

Pracami nad międzynarodową koordynacją cyfryzacji i normalizacji łańcucha dostaw w budownictwie zajmuje się kilkanaście podmiotów publicznych i korporacyjnych (m.in. GS1, CoBuilder, buildingSMART International, norweska agencja zarządzania publicznymi zasobami Statsbygg, organizacje normalizacji CEN i ISO oraz firmy IBM, Siemens) w ramach organizacji DSCiBE (Digital Supply Chain in the Built Environment), założonej w marcu 2019 r.159. We wrześniu tego samego roku powstała na bazie unijnego funduszu platforma DigiPlace160, której zadaniem jest wypracować mapę drogową dla powstania ogólnoeuropejskiej cyfrowej platformy budowlanej w ramach rozwoju ICT w programie Horizon 2020 (H2020-EU.2.1.1.).

5.8.2.3 Poziomy nasycenia elementów informacją LOD

Jak wynika z punktu 5.8.2.1, kody klasyfikacyjne związane są ze stopniem nasycenia informacją obiektów, zwanym LOD (Level of Development). Informacja ta dzieli się na: • LOG (Level of Geometry) – jest to modyfikacja oryginalnego brzmienia dla informacji geometrycznej 2D/3D i topologicznej jako kolejnego LOD (Level of Detail – pierwotna forma nazwy), korekta została zaproponowana w wielu dokumentach na całym świecie (m.in. w czeskich opracowaniach strategicznych, innych opracowaniach niemieckich i szwajcarskich) dla uniknięcia pomylenia obu pojęć LOD; • LOI (Level of Information) – informację alfanumeryczną (tekstową).

Podstawowa struktura nasycania obiektów informacją zakładała pięć poziomów:

• LOD 100 – odpowiada modelowi koncepcyjnemu, programatycznemu;

• LOD 200 – odpowiada fazie projektu schematycznego;

• LOD 300 – odpowiada fazie projektu detalicznego (budowlanego);

• LOD 400 – odpowiada fazie projektu wykonawczego (technicznego);

• LOD 500 – odpowiada fazie As-Built (zbudowanego obiektu).

Elementy modelu, takie jak ściany, stropy, okna, drzwi, schody, kanały instalacyjne, trasy kabli, centrale wentylacyjne czy wbudowane lub ruchome wyposażenie itp. nie pojawiają się w modelach od poziomu LOD 100, ale w odpowiednich dla siebie dalszych fazach projektu. Stąd też niepotrzebne jest ich modelowanie we wszystkich poziomach LOD – wystarczą trzy (czasami nawet dwa, bez etapu schematu), według następującego zastosowania praktycznego dla wymaganych kamieni milowych geometrii modelu (dla etapów informacji tekstowej LOI mogą obowiązywać dodatkowe podziały, propozycje „zrzutów danych” (tzw. Data Drops) są zakresem innej części tego projektu („Zarządzanie inwestycją budowlaną w metodyce BIM – propozycja szablonów dokumentów”).

• 1. Data Drop (do akceptacji zamawiającego i do dalszej negocjacji Kosztu Docelowego w fazie MacroBIM): informacja w modelach bryłowych formy lub funkcji (+ koszty wskaźnikowe) LOD 100 (bez przedstawienia żadnych elementów budowlanych oprócz brył);

• 2. Data Drop (do akceptacji zamawiającego): zredukowana informacja o poziomie projektu schematycznego LOD 200 (schematyczne przedstawienie jedynie niektórych elementów budowlanych, istotnych dla ilustracji schematu układu funkcjonalnego oraz formalnego);

• 3. Data Drop (do akceptacji zamawiającego): dokładniejsza informacja o poziomie projektu budowlanego LOD 300 (jakość projektu budowlanego ze wszystkimi elementami budowlanymi, wymaganymi w opracowaniu dla urzędu);

• 4. Data Drop: dokładna informacja o poziomie projektu technicznego LOD 400 (jakość projektu technicznego, maksymalna osiągalna dokładność elementów budowlanych w modelu cyfrowym);

• 5. Data Drop: fazę LOD 500 uzupełniają modele warsztatowe producentów i fabrykacji w tzw. modelu złożonym (federated model) w formacie IFC, służącym do zarządzania wykonawstwem w miejscu budowy.

• Zalecane poziomy nasycenia modelu informacją podyktowane są następującymi powodami:

• W fazach koncepcji oraz w wielu przypadkach także projektu schematycznego elementy budowlane w ogóle jeszcze nie występują i nie wystąpią;

• Adresatem tego typu wymagań granulacji modelowania są przede wszystkim biura projektowe. W obliczu konieczności dostarczania modeli projektowych w regularnych iteracjach (tzw. Data Drops) nierealna jest czterokrotna zmiana stopnia dokładności wszystkich elementów niejednokrotnie skomplikowanych modeli w czasie trwania projektu. To może być nieekonomiczne dla wielu biur projektowych, zwłaszcza tych mniejszych;

• Poziom dokładności LOD 500 można osiągnąć kombinując uaktualniany LOD 400 z dostarczonymi modelami warsztatowymi producentów, dostawców i fabrykantów;

• Bezcelowa jest komplikacja zarządzania informacją o powstającym zasobie. Metodyka BIM jest i tak złożona, należy pozbyć się nadmiaru informacji.

W planowanej na jesień 2020 roku nowelizacji Ustawy Prawo Budowlane zarówno projekt budowlany, jak i techniczny (wykonawczy) mają zostać wprowadzone jako projekt urzędowy, przedstawiany do akceptacji lub udokumentowania faz inwestycji w powiatowych jednostkach władz budowlanych. Poziomy LOD 300 i LOD 400 będą mogły być przełączane podczas generowania dokumentacji z modelu 3D w prawidłowo przeprowadzonym procesie projektowym dla przedstawienia bardziej schematycznej reprezentacji idei projektowej w projekcie budowlanym oraz dokładniejszej informacji w wymaganym projekcie technicznym. W międzyczasie pojawiły się próby wprowadzenia kolejnych granulacji, jak LOD 150, LOD 350 czy LOD 600 dla fazy dokumentacji powykonawczej (As-Built), podobnie jak skrócenie nazw do LOD 1, 2, 3, 4 i 5 (dla CityGML, formatu zapisu informacji, używanego w projektach infrastrukturalnych), ale główna zasada stopniowania fazy rozwoju inwestycji jest nadal zachowana. Aktualnie oba typy informacji (LOG i LOI) są modelowane przez projektantów w postaci inteligentnych obiektów BIM w modelach branżowych. Budzący wątpliwości przy takim zapisie danych jest fakt, iż informacje na ogół nie muszą mieć tego samego poziomu nasycenia dla danego obiektu. Ze strony organizacji buildingSMART zostało zaproponowane kompletne rozdzielenie tych dwóch typów informacji w celu lepszego zarządzania danymi BIM i np. dodawanie informacji alfanumerycznych do modeli geometrycznych ze specjalnych repozytoriów, bazujących na systemie klasyfikacyjnym (tabele relacyjne typu: Atrybuty lub Parametry). Towarzyszącą korzyścią takiego dodatkowego elementu klasyfikacji (w postaci tabeli Atrybutów/Parametrów), niewystępującego na przykład w klasyfikacji brytyjskiej Uniclass 2015, jest usunięcie dodatkowych poziomów dla podobnych typów obiektów na rzecz zapisania jedynie różniących je atrybutów. W ten sposób kod klasyfikacyjny dla „rodziny” elementów jest jeden i ten sam, a różnicę wprowadzają atrybuty, co upraszcza system informacji. Nowoczesne klasyfikacje dla BIM zachowują stałą ilość poziomów hierarchii klas obiektów na rzecz korzystania z rozbudowanych repozytoriów ich atrybutów. Poniższa grafika porównawcza pochodzi z raportu TECHreport TR02 rządowej i przemysłowej organizacji not-for-profit Natspec z Australii z 2019 r. [53]:

Rysunek 59: Porównianie systemu klasyfikacji budowlanej z systemem opartym na redukcji poziomów hierarchicznych w metodyce BIM. [53]

Sposób zarządzania zapisem rozdzielonej informacji geometrycznej i tekstowej nie został jeszcze w pełni wypracowany, ale istnieją już aplikacje, które zapewniają kompletny rozdział tych dwóch typów danych. Planowane korzyści takiego rozdziału, zwanego Decoupling161, są znaczące: • Przede wszystkim wielkość plików modelowych dla współpracy ulegnie znacznej redukcji; • Ułatwi to wczesną współpracę wielu podmiotów inżynierskich (oraz końcowego użytkownika lub zarządzającego przyszłym zasobem) nad modelowaniem danych alfanumerycznych dla własnych potrzeb, podczas gdy projektanci pracowaliby nad wizualną warstwą geometrii; • Informacja alfanumeryczna będzie mogła być zapisana w lekkich plikach ASCII, co ułatwi kontrolę rewizji kolejnych ich wersji; • Programy do tworzenia skoncentrują się na ich przeznaczeniu do modelowania geometrii obiektów, co ułatwi ponowne wykorzystanie modeli i ich części w innych, podobnych projektach w przyszłości jako elementów bibliotecznych; • Oczyszczona z balastu tekstowego i utworzona w aplikacjach BIM geometria ułatwi definicję specyfikacji formatu IFC oraz certyfikację jego kolejnych wersji dla tych aplikacji; • Utrzymanie różnego poziomu nasycenia informacją dla danych geometrycznych/topologicznych i tekstowych znacznie się uprości; • Zgodnie z zapisami procedur dostarczania informacji o zasobie w normie PN-EN ISO 19650-1, z modelu PIM (Project Information Model) utworzony zostanie model dla zarządzania zasobem AIM (Asset Information Model), oczyszczony z niepotrzebnego balastu obu typów danych powstałych w procesie projektowania i realizacji zasobu. Proces ten stanie się o wiele łatwiejszy ze względu na dokonaną segregację informacji.

GENERALNĄ ZASADĄ, NA KTÓREJ OPIERA SIĘ ROZWÓJ STANDARDÓW DLA BIM, NIE TYLKO KLASYFIKACYJNYCH, JEST UPRASZCZANIE NIEPOTRZEBNYCH ZŁOŻONOŚCI.

5.8.2.4 Klasyfikacja budowlana dla Polski

Nie ma klasyfikacji budowlanej dopasowanej do potrzeb metodyki BIM w Polsce. Istniejące katalogi klasyfikacyjne nie są zgodne z hierarchicznym dziedziczeniem klas oraz standardem formatu IFC, będącym podstawą wszystkich klasyfikacji światowych.

POLSKI SYSTEM KLASYFIKACJI BUDOWLANEJ, KOMPATYBILNY Z HIERARCHICZNĄ METODĄ DZIEDZICZENIA KLAS I ZGODNY Z ZAPISAMI NORM ISO JEST KONIECZNY DLA WDROŻENIA PEŁNEJ WERSJI PROCESÓW BUDOWLANYCH W METODYCE BIM W POLSCE.

Konsekwencją braku polskiej klasyfikacji jest brak adekwatnych systemów systematyzacji obiektów i prac budowlanych w rozporządzeniach urzędowych dla branży budowlanej. Obecnie wpisany jest w nich słownik CPV, który służy odmiennym celom niż hierarchiczna klasyfikacja BIM dla wszystkich elementów w tworzonym zasobie inwestycyjnym. Aktualnie w tzw. Product Room polskiej filii (tzw. chapter) organizacji buildingSMART International trwają prace nad wyborem najlepszej opcji klasyfikacyjnej, zgodnej z metodyką BIM dla polskiego rynku. Największym wyzwaniem jest to, iż istnieją obecnie 3 normowe standardy ISO dla systemów klasyfikacyjnych (12006-2, 81346-2, 81346-12) i żaden z nich nie jest optymalny, gdyż brakuje im klarownej definicji struktury hierarchiczności. Wybór nie jest więc prosty. Dla przykładu w trakcie prac nad klasyfikacją dla Szwecji zaproponowano w 2016 roku dwie alternatywne opcje: jedną bazującą na standardzie 12006-2 z trzema poziomami dziedziczenia, a drugą na bazie standardu 81346-2 z dwoma poziomami [54]. Wybrano tę drugą opcję, chociaż rozważano także standard 81346-12 dla kompleksowych systemów budowlanych. W obliczu takich wątpliwości wynik prac klasyfikacyjnych, prowadzonych w Polsce przez bSPL, także nie jest jeszcze przesądzony (stan na wiosnę 2020 r.).

5.8.2.5 Szkolenia

Szkolenia z systemów klasyfikacyjnych powinny mieć powiązanie z podstawami systemu zarządzania informacją o obiektach LOD, ale także z informacjami o etapach procesu inwestycyjnego od programowania i konceptualizacji do fazy eksploatacji zasobu. Jako podmioty szkolące zalecani są zatem praktycy Procesów zintegrowanych w budownictwie.

5.9 Ekologia

Rysunek 60: Ekologia – piąty element matrycy w zakresie merytoryki. Opracowanie własne

5.9.1 Ekosystem prawno-normatywny

• Ustawa z dnia 11. września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (Dz. U. 2019, poz. 2019) , ze szczególnym uwzględnieniem przepisów odnoszących się do zasad udzielania zamówień publicznych, w tym art. 17 ust. 1 pkt 2) tj. udzielania zamówień w sposób zapewniający uzyskanie najlepszych efektów zamówienia, w tym efektów społecznych, środowiskowych oraz gospodarczych; wymagań zamawiającego i opisu przedmiotu zamówienia: art. 101 ust. 1 pkt.1) (uwzględnienie aspektów środowiskowych), art. 102 ust. 1 pkt 1) (określenie poziomów oddziaływania na środowisko i klimat), kryteriów oceny ofert: art. 242 ust. 2 pkt 3) i 4) (jakościowe kryteria oceny ofert odnoszące się do aspektów środowiskowych, w tym efektywności energetycznej przedmiotu zamówienia oraz aspektów innowacyjności); art. 245 (stosowaniu kryterium kosztu opartego na rachunku kosztów cyklu życia obejmującym niektóre lub wszystkie koszty ponoszone w czasie cyklu życia produktu, usługi lub robót budowlanych);

• Ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz.U. 2020 poz. 283)162;

• „Krajowy plan na rzecz energii i klimatu na lata 2021-2030” (KPEiK) opublikowany w wersji 4.1. dnia 18. grudnia 2019 r. przez Ministerstwo Aktywów Państwowych [55];

Rysunek 61: Struktura legislacyjna programu KPEiK. [55]

• KPEiK powstał w odpowiedzi na Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1999 z 11 grudnia 2018 r. w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu163;

• Opublikowany dnia 22 listopada 2007 r. przez Commission of the European Communities plan strategii energetycznej o nazwie „A European Strategic Energy Technology Plan (SET-Plan)” (COM(2007) 723 final)164;

• Opublikowany 28 listopada 2018 r. komunikat Komisji, skierowany do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, Komitetu Regionów i Europejskiego Banku Inwestycyjnego o nazwie „Czysta planeta dla wszystkich. Europejska długoterminowa wizja strategiczna dobrze prosperującej, nowoczesnej, konkurencyjnej i neutralnej dla klimatu gospodarki” (COM(2018) 773 final)165;

• Opublikowany 11 marca 2020 r. komunikat Komisji Europejskiej, skierowany do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów o nazwie „Nowy plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym na rzecz czystszej i bardziej konkurencyjnej Europy” z aneksem (COM(2020) 98 final)166;

• Bazą dla powyższego Planu GOZ (Gospodarka o Obiegu Zamkniętym – Circular Economy) jest opublikowany 11 grudnia 2019 r. komunikat Komisji Europejskiej do tych samych adresatów o nazwie Europejski Zielony Ład („The European Green Deal”) (COM(2019) 640 final) [56], będący strategiczną ekologiczną mapą drogową dla całej Europy;

• Opublikowana 19. maja 2010 r. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (EPBD) (2010/31/UE)167;

• Opublikowana 25. października 2012 r. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie efektywności energetycznej, zmiany dyrektyw 2009/125/WE i 2010/30/UE oraz uchylenia dyrektyw 2004/8/WE i 2006/32/WE (EED) 2012/27/UE)168;

• Standard ISO/DIS 22057 (Enabling use of Environmental Product Declarations (EPD) at construction works level using building information modelling BIM), o zarządzaniu użyciem deklaracji środowiskowych produktów EPD (środowiskowa deklaracja oparta na analizie Cyklu Życia Produktu (LCA)). Dokument jest w opracowaniu;

• Standardy MFCA (Rachunek kosztu przepływu materiałów) w serii norm ISO 1400X: ISO 14001:2015 (Environmental management systems – Requirements with guidance for use), ISO 14051:2011 (Environmental management – Material flow cost accounting - General framework) oraz ISO 14052:2017 (Environmental management – Material flow cost accounting - Guidance for practical implementation in a supply chain) O środowiskowych i energetycznych kosztach materiałów.

5.9.2 Opis

W ostatnich latach świadomość środowiskowa rośnie w postępie geometrycznym. Obecnie nie wystarczają pasywne środki, inicjowane przez organizacje rządowe oraz NGO, potrzebne są aktywne działania w celu już nie tylko prewencyjnym, ale wręcz dla ratowania naszego środowiska. Drugim powodem przyjęcia gospodarki ukierunkowanej na ekologię jest zdrowa potrzeba dążenia do samowystarczalności energetycznej zarówno dla nas samych, jak i dla przyszłych pokoleń. Jednocześnie oznaczałoby to zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego na wypadek ewentualnych katastrof ekologicznych lub wywołanych przez człowieka. System ekologiczny zawiera już wiele inicjatyw, zarówno światowych, jak i rodzimych, ale wszystkie z nich bazują na trosce o środowisko, w którym żyjemy. Znaczący nacisk kładzie się na tzw. zielone zamówienia publiczne w ramach, których instytucje publiczne mogą uzyskiwać towary, usługi i roboty budowlane, których oddziaływanie na środowisko w trakcie ich cyklu życia jest mniejsze w porównaniu do towarów, usług i robót budowlanych o identycznym przeznaczeniu, jakie zostałyby zamówione w innym przypadku. Jak wskazuje Komisja Europejska: Zielone zamówienia publiczne mogą zapewnić organom publicznym oszczędności finansowe – szczególnie przy uwzględnieniu kosztów zamawianych produktów lub usług w całym cyklu ich życia, a nie tylko przez pryzmat ceny nabycia. Dla przykładu, zakup produktów o niskim zużyciu energii lub wody może pomóc znacząco obniżyć rachunki za media. Zmniejszenie ilości substancji niebezpiecznych w zakupionych produktach może ograniczyć koszty ich unieszkodliwienia. Organy, które realizują zielone zamówienia publiczne, będą lepiej przygotowane do sprostania zmieniającym się wyzwaniom w dziedzinie środowiska, jak również do osiągnięcia politycznych i wiążących celów w zakresie redukcji emisji CO2 i zwiększenia efektywności energetycznej oraz w innych dziedzinach polityki środowiskowej.

Zielone Zamówienia Publiczne: Zamówienia publiczne mogą służyć jako narzędzie kształtowania preferencji produkcyjnych i nabywczych nie tylko podmiotów publicznych, ale i prywatnych. Wymaganie od potencjalnych wykonawców spełniania konkretnych wymogów środowiskowych przełoży się na zakres oferowanych przez nich usług, a w konsekwencji na wzrost ekologicznych rozwiązań na rynku. Co ważne, zielone zamówienia kładą duży nacisk na uwzględnianie w kosztach zamówienia całego cyklu życia danego produktu, usługi lub robót budowlanych, a nie tylko kosztów ich nabycia. Takie działanie wpływa z kolei na bardziej oszczędne i efektywne wydatkowanie środków publicznych przez jednostki nimi dysponujące, co jest zgodne z zasadami zawartymi w ustawie o finansach publicznych. Wyrazistym przykładem instrumentów promujących rozwiązania proekologiczne jest dyrektywa 2012/27/UE w sprawie efektywności energetycznej169. Jak wskazuje się a preambule ww. dyrektywy (pkt. 15): sektor publiczny stanowi istotny czynnik pobudzający przemiany na rynku w kierunku bardziej energooszczędnych produktów, budynków i usług, a także wpływający na zmianę zachowań w dziedzinie zużycia energii przez obywateli i przedsiębiorstwa. Jednocześnie, państwa członkowskie winny zapewnić nabywanie przez instytucje publiczne produktów, usług i budynków o bardzo dobrej charakterystyce energetycznej (art. 6 ust. ww dyrektywy). Co istotone, polskie prawo zamówień publicznych reguluje możliwość uwzględniania aspektów środowiskowych na różnych etapach prowadzonego postępowania (w ramach opisu przedmiotu zamówienia, bądź kryteriów oceny ofert). Powyższe przepisy są jednak uregulowane w sposób bardziej przyznający zamawiającemu uprawnienie, niż nakładający na niego rzeczywiste obowiązki. Najbardziej rozpowszechnionym niewiążącym instrumentem są kryteria dotyczące zielonych zamówień publicznych (tzw. kryteria GPP). Dostarczają one instytucjom publicznym wymogi, warunki i kryteria, a także postanowienia umowne, które mogą bezpośrednio wprowadzić do dokumentacji przeprowadzanego postępowania. W Polsce do tej pory nie opublikowano kryteriów GPP na poziomie krajowym, niemniej jednak Urząd Zamówień Publicznych podejmuje intensywne działania mające na celu promowanie wytycznych europejskich. Dla wielu państw europejskich kryteria GPP stanowią punkt wyjścia w tworzeniu przepisów na poziomie krajowym mających przyczynić się do częstszego uwzględniania aspektów środowiskowych przez zamawiających. Tworzenie ustawowego obowiązku uwzględniania pewnych wymogów środowiskowych w ramach przeprowadzanych zamówień publicznych stanowi z pewnością efektywny instrument wdrażania zielonych zamówień publicznych. Każdorazowo jednak stosowanie rygorystycznych środków wymaga ich odpowiedniego przygotowania170.

5.9.2.1 Rozwój zrównoważony (Sustainability)

Pojęcie rozwoju zrównoważonego zostało po raz pierwszy szeroko omówione w raporcie ONZ z 1987 r. „Our Common Future” (Nasza wspólna przyszłość), znanego jako Raport Brundtland [57] od nazwiska szefowej komisji WCED (World Commission on Environment and Development). Kluczem do zrozumienia tego kierunku jest odpowiedzialność społeczna za wszystkie działania rozwojowe we wszystkich dziedzinach naszego życia. W następnych latach wypracowano wiele dokumentów strategicznej podbudowy, które zestawiały czynniki mające wpływ na zrównoważone działania. Grafika poniżej przedstawia piramidę CSR (Corporate Social Responsibility), czyli społecznej odpowiedzialności korporacyjnej, zaadresowaną do wielkiego biznesu. Celem jest generowanie zysków przy pomocy stworzonych zasobów, ale biorąc pod uwagę także i pozostałe dwa efekty procesów BIM: społeczny i środowiskowy. Paradoksalnie duży wpływ na zwiększenie świadomości obu tych typów odpowiedzialności miał światowy kryzys gospodarczy, który rozpoczął się od 2007 i trwał przez kilka lat. Rysunek 62: Piramida społecznej odpowiedzialności korporacyjnej CSR. 171

Jednym z opracowań systematyzujących wszystkie czynniki zrównoważoności był raport brytyjskiej akademii „A Complete Definition of Corporate Social Responsibility and Sustainability” (Piercy and Brammer 2012). Opracowali oni listę wymiarów zrównoważoności, która została przytoczona w innym opracowaniu „Enablers for Sustainable Lean Construction in India” 172:

• D1 – Environment (Środowisko);

• D2 – Workforce (Pracownicy);

• D3 – Supply Chain (Łańcuch dostaw);

• D4 – Community (Społeczność);

• D5 – Governance (Zarządzanie);

• D6 – Quality Issues (Zagadnienia jakościowe);

• D7 – Contractual Arrangement (Wzory kontraktowe) – wymiar dodatkowy.

Na podstawie tej matrycy Piercy i Brammer analizowali zawarte w każdym z 7 wymiarów czynniki dla diagnoz efektywności wdrażania zasad Lean oraz zrównoważonego rozwoju dla przykładów konkretnych podmiotów z różnych gałęzi gospodarki. Istnieje wiele inicjatyw projektowania zrównoważonego, a jedną z najbardziej zaawansowanych ekologicznie jest tzw. Cradle-to Cradle Design („kołyska do kołyski”), opierająca się o dwa płynne i zazębiające się cykle: biologiczny i technologiczny. Jest to proces tzw. regeneratywnego (czyli odświeżającego, odnawiającego i ożywiającego własne źródła energii i materiałów) projektu produktów i systemów. W procesie tym materiał produkcyjny jest traktowany jako pożywienie w środowisku zdrowego, bezpiecznego metabolizmu.

Rysunek 63: Zasada integracji procesów biologicznego i technologicznego „kołyska do kołyski” (Cradle-2-Cradle)173

5.9.2.2 Circular Economy – Gospodarka o Obiegu Zamkniętym (GOZ)

Jest to proces produkcyjny, zakładający minimalizację wpływu użytych i tworzonych produktów na środowisko. Wymagany jest taki wybór składników i projektowanie, które umożliwią powtórne wykorzystanie zastosowanych w procesach produktów. Model gospodarki GOZ zakłada, że wartość produktów, materiałów i zasobów będzie utrzymywana w gospodarce najdłużej, jak to możliwe, aby w efekcie ograniczyć do minimum wytwarzanie odpadów. Wspomniany w części normatywnej rozdziału Unijny plan GOZ (98 final) (ZAŁĄCZNIK do KOMUNIKATU KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Nowy plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym na rzecz czystszej i bardziej konkurencyjnej Europy) [58] posiada zestawioną w tabeli strategię wdrożeniową, która w klarowny sposób definiuje podstawy legislacyjne, łańcuch wartości, zasady i zakres działania oraz kroki proceduralne dla osiągnięcia stanu przyjaznych środowisku procesów gospodarczych

Rysunek 64 Strategia wdrożeniowa GOZ cz. 1. [58]

Rysunek 65: Strategia wdrożeniowa GOZ cz. 2. [58]

Rysunek 66: Strategia wdrożeniowa GOZ cz. 3. [58]

W Polsce organem odpowiedzialnym za koordynację wdrażania strategii GOZ jest Ministerstwo Rozwoju174. 10 września 2019 r. Rada Ministrów podjęła uchwałę w sprawie przyjęcia „Mapy drogowej transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym”, tym samym dając zielone światło na prowadzenie inicjatywy GOZ w naszym kraju. Wcześniej (w roku 2017) Ministerstwo Środowiska zainicjowało program pilotażowy pod nazwą „Gospodarka o obiegu zamkniętym w gminie”, ze zmianami w 2019 r.175, finansowany ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Do 2020 r. miały w nim brać udział trzy gminy: Łukowica (woj. małopolskie), Tuczno (woj. zachodniopomorskie) i Wieluń (woj. łódzkie), ale program został później rozszerzony o dwie dalsze gminy Krasnobród (woj. lubelskie) i Sokoły (woj. podlaskie). Narzędziem prawnym UE wspierającym przechodzenie na gospodarkę o obiegu zamkniętym jest tzw. Pakiet odpadowy (przyjęty przez Unię 22. maja 2018), czyli nowelizacja dyrektyw w zakresie gospodarki odpadami176.

5.9.2.3 Niskoemisyjność i efektywność energetyczna

Jest to jeden z ostatnio dyskutowanych punktów europejskich strategii środowiskowych, gdyż wiąże się z podstawami funkcjonowania krajowych gospodarek regionalnych pod względem energetycznym. Unia Europejska opublikowała już wiele planów i dyrektyw w tym kierunku (patrz zestawienie na początku rozdziału) a ich celem generalnym jest obniżenie emisyjności gazów cieplarnianych i przez to redukcję śladu węglowego do 2050 r. Wśród opracowań unijnych szczególnie istotne są w niniejszym projekcie te, które dotyczą przemysłu budowlanego, ale nie można tej gałęzi gospodarki rozpatrywać w oderwaniu od całej gospodarki. Aktualnie Polska uzyskała specjalny status w tej sprawie, ale nie wpisuje się on we wspólne porozumienie pozostałych krajów Unii, należy zatem oczekiwać jego korekty w przyszłości. Korekta ta będzie jednak wymagać rozwiązań zastępczych, aby nie hamować gospodarki, stąd nie sposób jest przewidzieć daty zmian kursu. Kolejnym programem jest unijny program efektywności energetycznej dla rezultatów działań przemysłu budowlanego, czyli zbudowanych zasobów (Dyrektywy 2010/31/UE oraz 2012/27/UE – patrz pkt 5.9.1). Analizy gospodarki energetycznej przeprowadzane są dla polskich obiektów kubaturowych (bo o nie głównie chodzi) już od długiego czasu i zmiany te weszły na stałe do polskich regulacji budowlanych. Przede wszystkim są to „Warunki Techniczne”, w których zawarto postanowienia unijne dotyczące efektywności energetycznej budynków w kilkuetapowym programie zmian do docelowego stanu w 2021 r.) 177. Odpowiednie komórki unijne monitorują postępy strategii efektywności energetycznej poprzez wydawane raporty, jak np. „Poprawa efektywnego wykorzystania zasobów i energii”, opublikowany w styczniu 2019 r. przez Europejskie Obserwatorium Sektora Budowlanego [59]. Opracowanie to podsumowuje rezultaty zastosowania krajowych przepisów, które powstały na bazie unijnych i przypomina obowiązujące dyrektywy dla podtrzymania kierunku rozwoju.

5.9.2.4 PED (Positive Energy Districts)

PED zostały uruchomione w unijnym SET-Plan (patrz punkt 5.9.1) i są to docelowo miejskie środowiska z zerowym zapotrzebowaniem na energię pierwotną i zerową emisją dwutlenku węgla z dodatkowym celem nadprodukcji energii do zużytkowania w lokalnych i centralnych sieciach. Wymaga to ścisłej koordynacji wydajności budynków, stylu życia ich użytkowników, właściwości lokalnych sieci energetycznych, reguł mobilności oraz funkcjonalności ICT 178. Projekt ten bazuje na aktywności jednego z 10 pól zaangażowania Planu SET, nazwanej „Smart Cities and Communities”(nr. 3.2 planu). Aktywność ta ma na celu stworzenie w krajach zrzeszonych w JPI UE 100 obszarów zrównoważonej urbanizacji PED do 2025 roku. Zakres działań to planowanie, realizacja oraz replikacja stworzonego zasobu kolejnych lokalizacjach. Ma to także wpływ na planowanie urbanistyczne, co wpisuje tę koncepcję w zakres kompetencji gospodarki budowlanej. Powstają już projekty na tej bazie, jak np. propozycja budynku dla 200’000 użytkowników, spełniającego wszystkie wymagania PED i wyposażonego w systemy o wysokim stopniu technologicznym. Jest to koncepcja tzw. wertykalnego miasta zespołu Luca Curci Architects (Bari, Włochy) o nazwie THE LINK:

Rysunek 67: Wizualizacja THE LINK – wertykalnego miasta projektu włoskiego zespołu Luca Curci Architects.179

Podobne koncepcje, chociaż bez kontekstu ekologicznego i z charakterystyczną dla modernizmu bezkompromisowością istniały już w przeszłości, m.in. szwajcarski architekt Le Corbusier w 1925 r. zaproponował dla przebudowy centrum Paryża zespół wieżowców dla 3 mln mieszkańców (tzw. Plan Voisin – grafika poniżej). Świadczy to o tym, iż rozwój bazuje na znanych podstawach.

Rysunek 68: Model Plan Voisin dla centrum Paryża – Le Corbusier.180

Projekt JPI (Joint Programming Initiative) Urban Europe został uformowany w 2010 roku na bazie unijnego Planu SET (Strategic Energy Technology) (patrz wstęp do rozdziału) z uzyskanym dofinansowaniem z programu Horizon 2020 jako jeden z unijnych instrumentów o nazwie Joint Programming, rozpoczętych przez Unię w 2008 roku. Celem inicjatywy jest poprawa jakości miejskiego życia w Europie 181. W JPI Urban Europe uczestniczy 20 krajów, z czego 14 jest pełnymi członkami (Austria, Belgia, Cypr, Dania, Finlandia, Francja, Niemcy, Włochy, Łotwa, Holandia, Norwegia, Słowenia, Szwecja i Wielka Brytania), a 6 krajów ma status obserwatorów (Estonia, Polska, Portugalia, Rumunia, Hiszpania i Turcja). Kilka dalszych krajów uczestniczy w JPI UE na bazie projektów. Inicjatywa ma w swoim portfolio ponad 70 projektów z dziedziny ekologii i ochrony środowiska z łącznym dofinansowaniem w wysokości ponad 100 milionów EURO oraz współpracę w zakresie ekologii z krajami spoza Europy. Jednym z aktualnych projektów jest inicjatywa wspomnianych PED. W listopadzie 2019 r. uruchomiony został inny projekt, finansowany przez Komisję Europejską z programu Horizon 2020 o nazwie ATELIER182, który jest organizacją dwóch miast: Amsterdam i Bilbao. Inicjatywa ta także planuje stworzyć i replikować PEDs w tych dwóch lokalizacjach. Do tych miast dołączyło w charakterze partnerów kolejne 6 (Bratysława, Budapeszt, Kopenhaga, Kraków, Matosinhos oraz Ryga), które planują replikę PEDs w ich własnych lokalizacjach.

5.9.2.5 Oddolne działania na rzecz zrównoważonego rozwoju

W odpowiedzi na odgórne regulacje odpowiedzialne prywatne i społeczne podmioty same inicjują działania, mające na celu ochronę środowiska, osiągnięcie efektywności energetycznej oraz odpowiedzialności społecznej za ludzką działalność. Lista tych inicjatyw rośnie z roku na rok i nie sposób będzie je wszystkie wymienić, gdyż lista jest dynamiczna, a nikt nie powinien zostać tu pominięty.

5.9.2.6 Szkolenia

Istnieją w Polsce portale internetowe, zajmujące się zjawiskami i ruchami ekologicznymi. Oferują one bogatą literaturę tematyczną, a niejednokrotnie także szkolenia. Również przedstawicielstwa inżynierów, zrzeszonych w regionalnych i krajowej izbach zawodowych, oferują szkolenia dla swoich członków w zakresie tematyki ekologicznej. Podobne inicjatywy wdrożyły podmioty publiczne, jak Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej czy Ministerstwo Klimatu 183

6 Węzły matrycy – uwagi wstępne

Rysunek 69: Zestawienie węzłów matrycy. Opracowanie własne

Ortogonalna, nieliniowa struktura poszczególnych elementów matrycy powoduje utworzenie się punktów przecięcia w węzłach wspólnych dla krzyżujących się elementów. Są to punkty, gdzie dwie domeny łączą swoje specyfikacje dla uzyskania maksymalnych efektów współdziałania. Typologia węzłów matrycy jest zupełnie otwartym systemem, podobnie jak i sama matryca. Zadaniem niniejszego dokumentu nie jest szczegółowy opis wszystkich elementów całej drogi do wdrożenia BIM w Polsce, ale stworzenie środowiska, które ułatwi wdrożenie BIM w naszym kraju. Węzły w obecnej postaci należy traktować jako jednorodne pakiety, które zarówno znajdą swoje miejsca na osi czasowej, jak i otrzymają zalecenie traktowania ich jako jednostki zadaniowe do wykonania. W razie korekty zawartości węzłów powinna zostać także dokonana korekta osi czasowej przedstawionej w pkt 8. W następnym rozdziale zaproponowane zostaną rozwiązania dla wypełnienia węzłów zadaniami, ich terminarzem, rekomdenowanymi odpowiedzialnościami oraz niezbędnymi nakładami finansowymi, na tyle na ile możliwe było ich oszacowanie. Najważniejsza jest jednak wiedza, jakie miejsce w całej Mapie Drogowej i samych procesach zintegrowanych w budownictwie mają poszczególne elementy systemu. Węzłom, oprócz zwykłej palety kolorystycznej, określono także sygnatury pól (jak na szachownicy), aby umożliwić prezentację dokumentu w każdym środowisku organizacyjnym i każdemu użytkownikowi, a także w celu lepszej ilustracji ich dystrybucji na osi czasowej. W widoku 3D (pkt. 8) bryły węzłów oznaczają ilość pracy, jaką trzeba wykonać i czasu, jaki trzeba poświęcić, aby dany węzeł osiągnął dojrzałość w systemie BIM. Zadania w poszczególnych węzłach nie mają chronologii realizacji, ale dla porządku i dla zastosowania ich rezultatów w projektach pilotażowych należy je czytać w chronologii kolumn (czyli etapów procesu zintegrowanego w metodyce BIM), zatem zadania np. C1 powinny poprzedzać zadania w C2, potem następują zadania C3 i dalej C4 Dla stopnia zaawansowania implementacyjnego poszczególnych składników węzłów (następny rozdział) przyjęta zostaje następująca grafika:

czarny: Wdrożenie składnika danego węzła nie zostało jeszcze zapoczątkowane

szary: Wdrożenie składnika danego węzła jest w trakcie procedowania

biały: Wdrożenie składnika danego węzła zostało osiągnięte

Rysunek 70: Opis graficzny tabel zadań w węzłach. Opracowanie własne

Dla oceny nakładów finansowych i aktywizacji innych zasobów przyjęte tam, gdzie jest to możliwe, podzielenie ich na trzy poziomy przy pomocy wytłuszczonego druku: Czarnym drukiem oznaczono niskie nakłady. Pomarańczowym drukiem oznaczono średnie nakłady. Czerwonym drukiem oznaczono wysokie nakłady. Należy jednak zastrzec, iż są to wyliczenia szacunkowe, niebiorące pod uwagę ani wielkości, ani możliwości finansowych danego podmiotu, odpowiedzialnego za wykonanie zadania.

W CELU AKTUALIZACJI NINIEJSZEGO DOKUMENTU STRATEGICZNEGO MAPY DROGOWEJ NALEZYDOKONYWAĆ REGULARNYCH REWIZJI STATUSU ELEMENTÓW WĘZŁÓW MATRYCY W TRYBIE 2-3-LETNIM. REKOMENDOWANA JEST ANALIZA WSZYSTKICH WĘZŁÓW DLA PEŁNEGO OBRAZU WDROŻENIA BIM, W MOMENCIE AKTUALIZACJI RAPORTU.

7 Węzły matrycy w szczegółach

7.1 Węzeł A1 (Technologia w Planie pracy)

Rysunek 71: Węzeł A1. Opracowanie własne

Tabela 8. Pakiet A1

1.Przyjęcie do stosowania norm BIM dla Polski (seria PN-EN ISO 19650), do tej pory opublikowanych. Regularny monitoring nowych zapowiadanych rozwiązań w tym zakresie, w celu przygotowania do wdrożenia przez rynek budowlany; Zapoznanie się z dokumentami objaśniającymi funkcjonalność norm, a następnie ich wdrożenie; Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego; Ranga kosztów niska – zakup i zapoznanie się z dokumentami normatywnymi, szkolenia praktyczne; Zespoły zadaniowe ds. wdrożenia normalizacji. Nakład pracy, zależny od skali działań; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

2. Kampania medialna promująca Mapę Drogową BIM oraz proces wdrażania BIM w Polsce; Propagacja odgórna. Wsparcie promocji na poziomie centralnym powinno dać impuls dla działań oddolnych; Minister właściwy do spraw gospodarki jako lider; Ranga kosztów średnia – koszty obecności w mediach; Realizacja zadań przez komórkę medialną ds. promocji BIM lub zespół osób odpowiedzialnych za ten obszar oddelegowany z istniejącej już jednostki organizacyjnej ds. promocji. Nakład pracy zależny od skali działań.

3. Przyjęcie dla wymiany informacji w metodyce BIM formatów otwartych oraz zasad Open BIM, interoperacyjności oraz prostych schematów; Mentalne przestawienie na inną organizację pracy; Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego; Ranga kosztów średnia – zmiany procedur aktualnie funkcjonujących w zakresie komunikacji i wymiany informacji; Szkolenia zewnętrzne i wewnętrzne; Kampanie informacyjne; Osoby decyzyjne, Liderzy Zmiany184. Nakład pracy zależny od skali działań.

4. Strukturyzacja środowiska CAD w inwestycjach budowlanych zgodnie z normą PN-EN ISO 19650-1:2019 Mentalne przestawienie na inną organizację pracy; Biura projektowe; Ranga kosztów średnia – zmiany zwyczajowych procedur; Liderzy Zmiany, Technolodzy. Nakład pracy, zależny od skali działań (wdrożenie normowych struktur informacji); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

5. Utworzenie Komitetu Sterującego ds. Wdrożenia BIM; Minister właściwy do spraw gospodarki jako lider w porozumieniu z kluczowymi resortami; Ranga kosztów niska – utworzenie grupy roboczej; Oddelegowanie do struktury organizacyjnej Komitetu specjalistów / koordynatorów działań w instytucjach, zapewniających spójność prac nad wdrożeniem BIM, średnie miesięczne zaangażowanie zależne od intensywności prac; Wyznaczenie fizycznej siedziby organizacji.

6. Przyjęcie założeń strategicznych z niniejszego opracowania i dokumentów pokrewnych dla Mapy Drogowej rozwoju BIM w Polsce w miarę ich powstawania; Mentalne przestawienie na metodykę BIM dla inwestycji budowlanych na bazie dobrego przykładu od góry wraz z akceptacją od dołu; Minister właściwy do spraw gospodarki jako lider wdrożeniowy we współpracy z właściwymi resortami w ramach Komitetu Sterującego ds. Wdrożenia BIM. Zatwierdzenie przez KPRM; Ranga kosztów niska – deklaracja podmiotów szczebla centralnego w sprawie aktywnej promocji metodyki BIM; Komitet Sterujący; Specjaliści, pracownicy instytucji oddelegowani do w/w prac. Nakład pracy, zależny od skali działań.

7. Aktualizacja niniejszego dokumentu strategicznego Mapy Drogowej w cyklu 2-3 letnim; Rekomenduje się wprowadzenie wytycznych do sposobu gromadzenia informacji o postępach wdrożenia BIM. Komitet Sterujący jako autor lub zlecający opracowania; Ranga kosztów średnia – analizy postępu procesu wdrożeniowego i raport; Komitet Sterujący; Specjaliści, pracownicy instytucji oddelegowani do w/w prac lub specjaliści zewnętrzni zatrudnieni na potrzeby realizacji w/w prac. Nakład pracy zależny od skali działań.

8. Udzielenie aktywnego wsparcia dla metodyki BIM przez inżynierskie Izby zawodowe; Pierwszym krokiem jest rekomendacja wdrożenia BIM w branży budowlanej opracowana przez PIIB w 2019 roku; Izby reprezentujące inżynierów w przemyśle budowlanym; Ranga kosztów niska – odgórna deklaracja wsparcia metodyki BIM dla grup zawodowych; Stworzenie komórek d/s BIM w organizacji izb zawodowych. Nakład pracy zależny od skali działań.

9. Uruchomienie projektu (zamówienia publicznego) mającego na celu wdrożenie platformy IT wspierającej stosowanie metodyki BIM, zgodnie ze specyfikacją opracowaną w ramach niniejszego projektu 185; Wielomodułowa platforma IT promująca metodykę BIM i wspierająca zakup inwestycji publicznych w tej metodyce ; Minister właściwy do spraw gospodarki; Ranga kosztów wysoka – uruchomienie zamówienia publicznego na wdrożenie i utrzymanie platformy IT;Po stronie lidera, niezbędne będą zasoby do przygotowania i przeprowadzenia procedury przetargowej oceny ofert (w tym również w zakresie merytorycznym) oraz nadzoru nad realizacją zamówienia; Specjaliści, pracownicy instytucji oddelegowani do w/w prac lub specjaliści zewnętrzni zatrudnieni na potrzeby realizacji w/w prac.

10. Inicjacja zmian legislacyjnych mających na celu wdrożenie BIM do polskiego porządku prawnego w zakresie zakupów publicznych; Pierwsze kroki w kierunku ustanowienia obowiązku BIM: 1. przygotowanie projektu polityki zakupowej uwzględniającej pożądany kierunek działań zamawiających rozumiany jako stosowanie metodyki BIM oraz narzędzi egzekwowania i promowania stosowania metodyki BIM, 2. zmiana pozacenowych kryteriów oceny ofert w postępowaniach z uwzględnieniem 20% dla metodyki BIM, przy zachowanych 60% dla kryterium ceny. Powyższa zmiana dotyczyć będzie inwestycji realizowanych w metodyce BIM; Minister właściwy do spraw gospodarki jako lider sterujący procesem; Ranga kosztów niska – decyzja o uruchomieniu procesu legislacyjnego na poziomie ministra właściwego do spraw gospodarki; Komitet Sterujący; Po stronie lidera, niezbędne będą zasoby do przygotowania i przeprowadzenia w/w zmian legislacyjnych.

11. Wypracowanie programu dla studiów stacjonarnych z uwzględnieniem metodyki BIM; Brak kwalifikacji BIM wśród kadry akademickiej; Minister właściwy do spraw gospodarki, minister właściwy do spraw nauki i szkolnictwa wyższego, kadra akademicka; Ranga kosztów średnia – zmiany w programie studiów, zarządzanie zmianą; Mobilizacja specjalistów z podmiotów edukacyjnych zajmujących się zmianami programów nauczania w szkolnictwie wyższym przez podmioty odpowiedzialne; Komitet Sterujący; Realizacja zadań przez koordynatorów prac w obrębie jednostek edukacyjnych będzie wiązała się z nakładem pracy, zależnym od skali działań. Przyjęto założenie, że skala działań wymagać będzie wymiaru części etatu; Konsultacje wewnętrzne.

12. Wypracowanie programu nauczania dla szkół technicznych ponadpodstawowych z uwzględniającego metodykę BIM; Brak wykwalifikowanej kadry nauczycielskiej, zalecenie koordynacji z planem dla studiów wyższych; Minister właściwy do spraw edukacji; Ranga kosztów średnia – zmiany w programie nauczania, zarządzanie zmianą; Komitet Sterujący; Realizacja zadań przez koordynatorów prac w obrębie jednostek edukacyjnych będzie wiązała się z nakładem pracy, zależnym od skali działań. Przyjęto założenie, że skala działań wymagać będzie wymiaru części etatu; Konsultacje wewnętrzne i zewnętrzne.

13. Zwiększenie środków budżetowych na Badania i Rozwój (R&D) w obszarze budownictwa; Środki powinny być skierowane na prace mające na celu zwiększenie innowacyjności w budownictwie; Minister właściwy do spraw gospodarki jako lider inicjujący proces; Ranga kosztów wysoka – aktualizacja budżetu krajowego i/lub w obszarze dystrybucji środków unijnych Polski, Aktualizacja budżetów poszczególnych resortów.

14. Wprowadzenie obowiązku stosowania metodyki BIM dla inwestycji publicznych w Polsce dla wartości inwestycji od 10 milionów EURO Rozszerzenie wymogu stosowania BIM z zadania A.1.10; Minister właściwy dla gospodarki, Komitet Sterujący; Ranga kosztów średnia – deklaracja ze wszystkimi konsekwencjami ekonomicznymi; Komitet Sterujący; Po stronie lidera, niezbędne będą zasoby do przygotowania i przeprowadzenia w/w zmian legislacyjnych.

15. Zmiany legislacyjne do rozważenia na poziomie Pzp w zakresie umożliwienia zamawiającemu unieważnienia postępowania na etapie ofert wstępnych; Zmiana konieczna do zastosowania modelu MacroBIM. Dotyczy unieważnienia postępowania, w przypadku gdy wartość ofert wstępnych znacząco przekracza szacunkowe koszty zamówienia; Minister właściwy do spraw gospodarki jako lider sterujący procesem; Ranga kosztów niska – decyzja o uruchomieniu procesu legislacyjnego na poziomie ministra właściwego do spraw gospodarki;; Komitet Sterujący;; Po stronie lidera, niezbędne będą zasoby do przygotowania i przeprowadzenia w/w zmian legislacyjnych.

7.2 Węzeł A2 (Technologia w MacroBIM)

Rysunek 72: Węzeł A2. Opracowanie własne

Tabela 9. Pakiet A2

Przyjęcie do stosowania normy PN-EN ISO 19650-1:2019 dla organizacji struktury zespołu inwestycyjnego; Mentalna zmiana w organizacji procesów budowlanych; Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego; Ranga kosztów niska – zespoły zadaniowe ds. wdrożenia normalizacji w budownictwie; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne

2. Przyjęcie fazowego podziału pracy wzorem brytyjskiego Digital Plan of Work (DPoW) z wprowadzeniem dodatkowej fazy weryfikacji ekonomicznej inwestycji - MacroBIM; Mentalna zmiana w zamówieniach inwestycji budowlanych; Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego; Ranga kosztów średnia – zmiany przyjętych sposobów postępowania i formalnych procedur przetargowych; Mobilizacja specjalistów d/s organizacji procesów budowlanych przez podmioty odpowiedzialne.

3. Wprowadzenie i stosowanie zasad programowania koncepcyjnego inwestycji: modele bryłowe maks. LOD 100, modele zgrupowanych funkcji maks. LOD 200; Jedynie bryły oraz zgrupowane funkcje, bez żadnych dodatkowych elementów, mentalna zmiana w procedowaniu faz projektowych (zmiana dotychczasowych nawyków kalkulowania kosztów inwestycji); Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego, zwłaszcza biura projektowe; Ranga kosztów niska – konieczność podjęcia działań w obszarze zarządzania zmianą wspierających faktyczne stosowanie zasad modelowania koncepcyjnego; Specjaliści ds. przygotowania i realizacji procesów budowlanych; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

4. Wprowadzenie i stosowanie zasad wyceny wskaźnikowej dla modeli koncepcyjnych, bazując na katalogach cen wskaźnikowych inwestycji w celu wypracowania propozycji Kosztu Docelowego inwestycji; Pomocne mogą być biuletyny kosztów wskaźnikowych, jak np. corocznie uaktualniany WKI Sekocenbud, zmiana dotychczasowych nawyków kalkulowania inwestycji; Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego, zwłaszcza kosztorysanci budowlani; Ranga kosztów niska – konieczność podjęcia działań w obszarze zarządzania zmianą wspierających faktyczne stosowanie zasad tworzenia wycen wskaźnikowych; Specjaliści ds. kalkulacji procesów budowlanych; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne; Zakup i wdrożenie programów kalkulacyjnych na bazie modeli przez podmioty odpowiedzialne.

5. Organizacja szkoleń dot. tworzenia kalkulacji wskaźnikowych koncepcji projektowej inwestycji; Zakłada się, że czas trwania szkolenia nie powinien przekroczyć 6 godzin lekcyjnych i powinien mieć charakter częściowo warsztatowy. Szkolenia dedykowane będą dla kosztorysantów budowlanych oraz personelu odpowiedzialnego za planowanie i zarządzanie kosztem inwestycji; Specjaliści ds. szkoleń w zakresie kosztorysowania wskaźnikowego; Ranga kosztów średnia koszty związane z organizacją szkoleń; Wyłonienie w przetargu organizatorów szkoleń w kalkulacjach z modeli przez decydentów w podmiotach wykonawczych w budownictwie; Wyznaczenie fizycznej lokalizacji szkoleń.

6. Wypracowanie wielostronnych, motywacyjnych kontraktów typu Joint Venture dla integracji wszystkich uczestników inwestycji z metodyką BIM; Dostępne wzory kontraktów do zastosowania w publikacjach międzynarodowych; Dopasowanie kontraktów do polskiego rynku we współpracy z przedstawicielstwami ubezpieczeń grup zawodowych; Minister właściwy do spraw gospodarki we współpracy z Urzędem Zamówień Publicznych, Kancelarie prawne, ubezpieczyciele grup zawodowych; Ranga kosztów średnia – opracowanie nowego typu kontraktów budowlanych BIM dla polskiego rynku; Komitet Sterujący; Po stronie lidera, niezbędne będą zasoby do przygotowania i przeprowadzenia w/w prac (specjaliści ds. umów budowlanych).

7. Stosowanie wielostronnych, motywacyjnych kontraktów typu Joint Venture dla integracji wszystkich uczestników inwestycji z metodyką BIM; Zamawiający publiczni inni interesariusze rynku budowlanego; Ranga kosztów średnia – gotowość do stosowania tego typu kontraktów, konieczność wypracowania wzajemnego zaufania uczestników procesu inwestycyjnego; Szkolenia; Kampanie informacyjne (w kompetencji komórki medialnej / zespołu ds. promocji BIM). Nakład pracy, zależny od skali działań.

7.3 Węzeł A3 (Technologia w Fazie kapitałowej)

Rysunek 73: Węzeł A3. Opracowanie własne

Tabela 10. Pakiet A3

1. Przyjęcie i stosowanie w inwestycjach otwartych formatów wymiany informacji w BIM (IFC, BCF, CityGML), zgodnie z normą ISO 16739-1:2018; Dostępne w eksportach ze wszystkich aplikacji BIM certyfikowanych przez buildingSMART International; Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego; Ranga kosztów niska – akceptacja i faktyczne stosowanie normowych zasad w praktyce; Zaspoły zadaniowe ds. wdrażania normalizacji w budownictwie; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

2. Przyjęcie dla każdej inwestycji w metodyce BIM cyfrowego środowiska procedowania informacji (CDE), zgodnie z normą PN-EN ISO 19650-2:2019; Jest to już powszechne dla inwestycji z elementami BIM. Funkcjonalności CDE jeszcze nie są optymalnie wykorzystane, a ustanawia się je na potrzeby danej inwestycji; Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego; Ranga kosztów niska – stosunkowo niewysokie koszty wynajmu platform CDE; Liderzy ZmianyLiderzy Zmiany, Zespoły ds. wdrażania nowych technologii w budownictwie; Szkolenia wewnętrzne I zewnętrzne

3. Wypracowanie kompletnego cyfrowego, wielowymiarowego modelu informacji o tworzonym zasobie – Project Information Model (PIM) Format dostarczenia jako złożony, wielobranżowy model IFC; Biura projektowe; Ranga kosztów średnia – od ok. 4’000 do 15’000 PLN / rok / stanowisko pracy; Liderzy Zmiany, Zespoły ds. wdrażania nowych technologii w budownictwie; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

4. Wypracowanie szablonów i stosowanie w inwestycjach BIM dokumentów przed- i kontraktowych: Protokół BIM, pre-contract BEP, BEP (Plan Realizacji BIM); Istnieją dostępne wzory, zostaną także opracowane w odrębnym dokumencie w ramach tego projektu; Minister właściwy do spraw gospodarki jako lider (opublikowanie szablonów w ramach tego projektu) Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego; Ranga kosztów niska – akceptacja i faktyczne stosowanie normowych zasad w praktyce; Platforma IT BIM – w celu popularyzacji szablonów dokumentów BIM; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

5. Przyjęcie do stosowania typów wymaganych informacji o tworzonym zasobie: EIR, OIR, PIR, AIR oraz planów tworzenia informacji MIDP oraz TIDP, zgodnie z normą PN-EN ISO 19650-2:2019; Są to działania odgórne, wymagające ścisłej koordynacji z działaniami oddolnymi w formie harmonogramów dostarczenia (Last Planner® System z palety narzędzi Lean); Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego; Ranga kosztów średnia – zmiany w organizacji procedowania inwestycji budowlanych;; Liderzy Zmiany,; Zespoły ds. wdrażania nowych technologii i normalizacji w budownictwie; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne

6. Organizacja kilkudniowych, inicjujących warsztatów BIM przed rozpoczęciem każdej inwestycji procedowanej w tej metodyce; Warsztaty BIM powinny być zintegrowane z warsztatami Lean; Zakłada się, że warsztaty powinny trwać ok. 3 dni; Minister właściwy do spraw gospodarki we współpracy z Urzędem Zamówień Publicznych dla inwestycji publicznych. Uczestnicy każdej inwestycji w metodyce BIM; Ranga kosztów średnia – koszty szkoleń; Wyłonienie organizatorów szkoleń BIM oraz Lean przez podmioty odpowiedzialne każdorazowo za poszczególne inwestycje;Wyznaczenie fizycznej lokalizacji szkoleń.

7.4 Węzeł A4 (Technologia w Fazie operacyjnej)

Rysunek 74: Węzeł A4. Opracowanie własne

Tabela 11. Pakiet A4

1. Przyjęcie formatu danych COBie jako podstawowego formatu zarządzania informacją w fazie operacyjno-eksploatacyjnej zasobu; Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego; Ranga kosztów niska – zapisywanie modeli w formacie IFC dla eksportu do COBie; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania normowych technologii wymiany informacji); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne

2. Wypracowanie kompletnego cyfrowego, wielowymiarowego modelu informacji o stworzonym zasobie – Asset Information Model (AIM); Jest to wersja modelu PIM, dostosowana do potrzeb zarządzania zasobem po przekazaniu do eksploatacji; Projektanci branżowi w danych inwestycjach, kierownicy budów, podwykonawcy; Ranga kosztów średnia – uaktualnianie modeli projektowych do faktycznego wymaganego stanu powykonawczego (As-Built); Change Champions, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania normowych technologii wymiany informacji; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

3. Przyjęcie i stosowanie kompletnego cyfrowego, wielowymiarowego modelu informacji o stworzonym zasobie – Asset Information Model (AIM); Zarządcy nieruchomości i konserwatorzy techniczni; Ranga kosztów średnia – uaktualnianie modeli projektowych do wymaganego stanu technologicznego; Liderzy Zmiany; Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania normowych technologii wymiany informacji); Szkolenia wewnętrzne I zewnętrzne; Pozyskanie przez podmioty odpowiedzialne oprogramowania do zarządzania zasobami przy pomocy modeli AIM w otwartych formatach.

4. Opracowanie polskiej wersji normy PN-EN ISO 19650-3 oraz serii ISO 5500X dla struktury procesów zarządzania zasobami („asset management”) Tłumaczenie pełnego tekstu norm na język polski w następnej kolejności PKN (odpowiedni Komitet Techniczny) Ranga kosztów niska – zapisanie norm w polskim standardzie normatywnym; Prace w ramach odpowiedniego Komitetu Technicznego PKN.

5 Przyjęcie do stosowania normy PN-EN ISO 19650-3 oraz serii ISO 5500X Zmiana na zintegrowane procesy zarządzania zasobami Cały rynek FM (Facility Management) – Zarządcy nieruchomości Ranga kosztów niska –przyswojenie normowych zasad procedowania; Liderzy Zmiany; Specjaliści ds. zarządzania zasobami (w celu stosowania norm BIM); Szkolenia zewnętrzne; Kampanie informacyjne (w kompetencji komórki medialnej / zespół ds. promocji BIM)

6 Utworzenie z informacji, zawartej w modelach AIM, cyfrowych duplikatów Digital Twins (DT) w celu elektronicznego, zdalnego zarządzania nimi Istnieją juz pierwsze próby Digital Twins, jednak nie zawierają jeszcze wymaganego poziomu danych Zakłada się, że koszty Digital Twins z upływem czasu będą niższe Zamawiający publiczni jako liderzy wdrożeniowi. Projektanci branżowi lub zewnętrzne podmioty Ranga kosztów wysoka – aktualizacja modeli sfederowanych IFC do standardu Digital Twins; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych technologii); Szkolenia wewnętrzne I zewnętrzne.

7 Obliczanie kosztów życia zasobów i przedstawianie ich według zapisów w rozporządzeniu Cały rynek FM (Facility Management) Zarządcy nieruchomości Projektanci branżowi Ranga kosztów średnia do wysokiej – koszty wprowadzania ustawy w życie dla powstających zasobów; Change Champions, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych technologii); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne

8 Opracowanie strategii cyfryzacji dla fizycznego terenu Polski na okres min. do 2030 roku (infrastruktura podziemna i naziemna, budownictwo, akweny wodne, geoprzestrzeń) Dostępne środki UE z puli na opracowania strategiczne na lata 2021-2027 Minister właściwy do spraw informatyzacji we współpracy z ministrem właściwym dla pozyskiwania funduszy unijnych Ranga kosztów średnia – Zakładając uzyskanie dofinansowania unijnego na opracowanie strategii; Komitet Sterujący; Specjaliści ds. pozyskiwania funduszy unijnych; specjaliści ds. cyfryzacji, pracownicy instytucji oddelegowani do w/w prac lub specjaliści zewnętrzni zatrudnieni na potrzeby realizacji w/w prac.

9 Stworzenie modelu cyfrowej Polski (Cyfrowy bliźniak) w ramach strategii cyfryzacji Instytucje publiczne i podmioty gospodarcze na rynku budowlanym Ranga kosztów wysoka – znaczące koszty modelowania Polski wielowymiarowej; Liderzy Zmiany; Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych technologii); Szkolenia wewnętrzne I zewnętrzne; Działania powiązane – kampania informacyjna. Realizacja zadań przez komórkę medialną ds. propagacji BIM lub zespół osób odpowiedzialnych za ten obszar oddelegowany z istniejącej już jednostki organizacyjnej ds. promocji. Nakład pracy zależny od skali działań.

7.5 Węzeł B1 (Cyberbezpieczeństwo w Planie pracy)

Rysunek 75: Węzeł B1. Opracowanie własne

Tabela 12. Pakiet B

1. Zastosowanie optymalnych cyfrowych zabezpieczeń (Digital Safeguards) w dostępie do usług sieci internetowej Zabezpieczenia możliwe do wykonania in-house przez personel IT danej organizacji Instytucje publiczne i podmioty gospodarcze na rynku budowlanym Ranga kosztów niska – koszty standardowych zabezpieczeń; Mobilizacja podmiotów odpowiedzialnych, w celu wdrażania i stosowania zabezpieczeń cyfrowych; Oddelegowanie do zadań zabezpieczania cyfrowego wewnętrznych specjalistów IT

2. Nowelizacja ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (Dz.U. 2018. Poz. 1560) w celu zastosowania bezpiecznych metod procesowania informacji w sieci Minister właściwy ds informatyzacji Ranga kosztów niska – koszty nowelizacji ustawy; Komitet Sterujący; Specjaliści, pracownicy instytucji oddelegowani do w/w prac (zmiany legislacyjne dot. zabezpieczeń cyfrowych) lub specjaliści zewnętrzni zatrudnieni na potrzeby realizacji w/w prac.

7.6 Węzeł B2 (Cyberbezpieczeństwo w MacroBIM)

Rysunek 76: Węzeł B2. Opracowanie własne

Tabela 13. Pakiet B2

1. Najpóźniejszy termin w trakcie procedowania inwestycji na dokonanie kontroli i aktualizacji zabezpieczeń cyfrowych w podmiotach gospodarczych i instytucjach w postaci usług IT Usługa może wymagać stworzenia systemu zabezpieczeń od zera Instytucje publiczne i podmioty gospodarcze na rynku budowlanym Ranga kosztów wysoka – aktualizacja lub stworzenie nowego systemu cyberbezpieczeństwa; Mobilizacja podmiotów rynkowych w budownictwie przez podmioty odpowiedzialne w celu wdrażania i stosowania zabezpieczeń cyfrowych; Po stronie lidera, niezbędne będą zasoby do przygotowania i przeprowadzenia procedury przetargowej oraz oceny ofert ( w tym również w zakresie merytorycznym) na specjalistów od profesjonalnych zabezpieczeń IT (w celu kontroli i aktualizacji zabezpieczeń cyfrowych w jednostkach publicznych).

7.7 Węzeł B3 (Cyberbezpieczeństwo w Fazie kapitałowej)

Rysunek 77: Węzeł B3. Opracowanie własne

Tabela 14. Pakiet B3

1. Ustanawianie ról dostępu do CDE – cyfrowego środowiska informacyjnej obsługi inwestycji Uczestnicy każdej inwestycji w metodyce BIM Ranga kosztów niska – ustanowienie ról dostępu jest w zakresie każdej platformy CDE; Mobilizacja specjalistów od tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami przez podmioty odpowiedzialne w celu stosowania nowych technologii.

2. Opracowanie normy PN-EN ISO 19650-5 dla bezpieczeństwa obsługi informacji w trakcie trwania inwestycji (wraz załącznikami krajowymi) PKN (odpowiedni Komitet Techniczny) Ranga kosztów średnia Zakładane jest maksymalnie jedynie uaktualnianie zabezpieczeń z węzła B2; Prace w ramach odpowiedniego Komitetu Technicznego PKN

3. Przyjęcie do stosowania normy PN-EN ISO 19650-5 dla bezpieczeństwa obsługi informacji w trakcie procedowania inwestycji (wraz załącznikami krajowymi) Wymagana jest publikacja normy, zapowiadana na koniec 2020 roku Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego Ranga kosztów średnia Zakładane jest maksymalnie jedynie uaktualnianie zabezpieczeń z węzła B2; Zespoły zadaniowe ds. wdrożenia normalizacji w budownictwie; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

7.8 Węzeł B4 (Cyberbezpieczeństwo w Fazie operacyjnej)

Rysunek 78: Węzeł B4. Opracowanie własne

Tabela 15. Pakiet B4

1 Powszechne przyjęcie technologii procesowania rozproszonego DLT (Distributed Ledger Technology) dla różnych form usług w przemyśle budowlanym i zarządzaniu powstałymi zasobami inwestycyjnymi Wprowadzone już przez niektóre podmioty rynkowe innych branż Podmioty te mogłyby służyć jako przykłady dobrych praktyk wspierające przyjęcie technologii przez inne podmioty Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku gospodarczego Ranga kosztów średnia do wysokiej – koszty zmian technologicznych w zakresie IT; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów (w celu wdrożenia i stosowania nowych technologii); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

7.9 Węzeł C1 (Lean w Planie pracy)

Rysunek 79: Węzeł C1. Opracowanie własne

Tabela 16. Pakiet C1

1 Wprowadzenie i przyswojenie metody Zaplanuj – Wykonaj – Sprawdź – Dostosuj: Plan-Do-Check-Adjust (PDCA) dla zarządzania procesami Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Liderzy Zmiany; Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne

2 Wprowadzenie i stosowanie narzędzia jednostronicowej strategii A3 dla procesu wyznaczania celów organizacji Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Change Champions, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie); Szkolenia wewnętrznei i zewnętrzne.

3 Opracowanie strategii wdrożenia i monitorowania projektów pilotażowych z zastosowaniem metodyki BIM Pierwszy projekt pilotażowy w infrastrukturze został uruchomiony przez Ministerstwo Infrastruktury w roku 2020 Minister właściwy ds gospodarki i Komitet Sterujący Ranga kosztów średnia – wybranie i przygotowanie inwestycji pilotażowych Komitet Sterujący; Specjaliści ds. tworzenia, strategii wdrożenia oraz monitorowania przebiegu procesów (w celu opracowania strategii uruchomienia i prowadzenia projektów pilotażowych, właściwego doboru projektów) - pracownicy instytucji oddelegowani do w/w prac lub specjaliści zewnętrzni zatrudnieni na potrzeby realizacji w/w prac

7.10 Węzeł C2 (Lean w MacroBIM)

Rysunek 80: Węzeł C2. Opracowanie własne

Tabela 17. Pakiet C2

1 Wprowadzenie i stosowanie metod holistycznego zarządzania informacją o inwestycji (Myślenie systemowe i inne metody) Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

2 Wprowadzenie i stosowanie narzędzia matrycy POP (Produkt – Organizacja - Proces) dla ewaluacji celów i oczekiwań co do planowanej inwestycji Narzędzie dla zamawiającego w celu identyfikacji celów przedsięwzięcia Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne

3 Wprowadzenie i stosowanie wizualnego narzędzia Mapowania strumienia wartości – Value Stream Mapping (VSM) dla tworzenia i korekty schematów procesów inwestycyjnych w budownictwie Narzędzie dla wykonawcy dla weryfikacji zasadności kroków w procesie inwestycyjnym Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

4 Wprowadzenie i stosowanie narzędzia Wyboru według największych Korzyści - Choosing by Advantages (CbA) dla podejmowania decyzji o zastosowaniu opcji alternatywnych w procesie ewaluacji ekonomicznej inwestycji Instytucje publiczne i inni interesariusze rynku budowlanego Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

5 Wypracowanie i stosowanie zasad tworzenia propozycji Kosztu Docelowego na bazie modeli koncepcyjnych brył i funkcji Uwzględnienie dodatkowej fazy w zamówieniach publicznych Uczestnicy każdej inwestycji w metodyce BIM Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

7.11 Węzeł C3 (Lean w Fazie kapitałowej)

Rysunek 81: Węzeł C3. Opracowanie własne

Tabela 18. Pakiet C3

1 Tworzenie decyzyjnej Grupy Podstawowej, całego Zespołu Zintegrowanego oraz zespołów zadaniowych – organizacja procesu Według wzorów z normy PN-EN ISO 19650-1:2019 oraz praktyk Lean Przedstawiciele wszystkich stron inwestycji Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

2 Wprowadzenie i stosowanie metody wspólnego rozwiązywania bieżących zadań inwestycyjnych w jednym pomieszczeniu (Big Room) z pełnym wyposażeniem technologicznym Big Room powinien być przygotowany przez zamawiającego w pobliżu budowy Uczestnicy każdej inwestycji w metodyce BIM Ranga kosztów niska – koszty pomieszczenia na cały okres procesu inwestycyjnego; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie); Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

3 Wprowadzenie i stosowanie wizualnych narzędzi Lean w codziennej praktyce produkcji budowlanej (tworzenie zasobu): wizualne etykietowanie, 5S, Agile/Scrum, 5xDlaczego? oraz Diagramu rybiej ości Instruktaż zespołu wykonawczego, wraz z uczestnictwem zamawiającego Ekspert Lean / Zespół Zintegrowany jako wykonawca procesu stworzenia i dostarczenia zasobu Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie) -pracownicy poszczególnych jednostek oddelegowani do w/w prac lub specjaliści zewnętrzni zatrudnieni na potrzeby realizacji w/w prac; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

4 Wprowadzenie i stosowanie systemu harmonogramów Last Planner® System jako oddolnych odpowiedników wymagań Master Information Delivery Plan (MIDP) oraz cząstkowego Task Information Delivery Plan (TIDP) w Big Room Instruktaż zespołu wykonawczego, wraz z uczestnictwem zamawiającego Ekspert Lean / wykonawca procesu stworzenia i dostarczenia zasobu Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie) -pracownicy poszczególnych jednostek oddelegowani do w/w prac lub specjaliści zewnętrzni zatrudnieni na potrzeby realizacji w/w prac; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

5 Wprowadzenie funkcji zarządcy Mapowania Strumienia Wartości dla analiz i korekt przepływu pracy w procesie inwestycyjnym Ekspert jest ze strony wykonawcy dla optymalizacji procesu dostarczenia zasobu Ekspert Lean / zamawiający i wykonawca procesu stworzenia i dostarczenia zasobu Ranga kosztów średnia – koszty eksperta ds. Value Stream Mapping; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie) -pracownicy poszczególnych jednostek oddelegowani do w/w prac lub specjaliści zewnętrzni zatrudnieni na potrzeby realizacji w/w prac; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

6 Organizacja szkoleń z metodyki Lean dla całego Zespołu Zintegrowanego (wszyscy kluczowi uczestnicy) Program szkolenia powinien być zintegrowany z warsztatami inicjującymi dla BIM Ekspert Lean / zamawiający i wykonawca procesu stworzenia i dostarczenia zasobu Ranga kosztów średnia – koszty szkoleń Lean; Dostawcy usług szkoleniowych (dot. szkoleń BIM oraz Lean ) zatrudnieni przez podmioty odpowiedzialne za poszczególne inwestycje; Wyznaczenie fizycznej lokalizacji szkoleń (Big Room)

7 Wprowadzenie i stosowanie narzędzia eliminacji 8 źródeł strat w procesach inwestycyjnych – zasady redukcji „muda” Niezbędny będzie instruktaż dla zespołu wykonawczego Ekspert Lean / wykonawca procesu dostarczenia zasobu Ranga kosztów niska – przyswojenie zasad Lean, mentalna zmiana; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie) -pracownicy poszczególnych jednostek oddelegowani do w/w prac lub specjaliści zewnętrzni zatrudnieni na potrzeby realizacji w/w prac; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

8 Wprowadzenie systemów prefabrykacji wielkogabarytowej dla automatyzacji procesów budowlanych Lean Manufacturing (szczupła fabrykacja) Wykonawcy w procesach inwestycyjnych w metodyce BIM Ranga kosztów średnia – koszty produkcji fabrycznej zamiast na placu budowy, modernizacja i wykorzystanie usprawnionych linii produkcyjnych; Liderzy Zmiany, Specjaliści ds. tworzenia, dostarczania zasobów oraz zarządzania zasobami (w celu wdrożenia i stosowania nowych metod w procesach produkcyjnych w budownictwie) -pracownicy poszczególnych jednostek oddelegowani do w/w prac lub specjaliści zewnętrzni zatrudnieni na potrzeby realizacji w/w prac; Szkolenia wewnętrzne i zewnętrzne.

Źródło: https://www.gov.pl/attachment/f3be402f-b236-43bb-81f3-24ab7174d8d0