ΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΚΑΙ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ

Γ´μέρος: η Περίοδος της Δικτατορίας

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η μελέτη των προπαγανδιστικών πρακτικών που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια της δικτατορικής περιόδου προϋποθέτει τη θεωρητική οριοθέτηση ορισμένων βασικών εννοιών. Η εννοιολογική αποσαφήνιση των όρων αυτών συμβάλλει στην κατανόηση των μηχανισμών μέσω των οποίων η εξουσία επιχειρεί να διαμορφώσει αντιλήψεις  και να ελέγξει τη δημόσια σφαίρα.

Τώρα θα διαβάσεις τους ορισμούς και την ειδοποιό διαφορά τους.  

ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ: α) τεχνική τοποθέτησης μιας ιδέας, μιας άποψης, μιας νοοτροπίας στον/στην δέκτη του μηνύματος (τεχνική υποβολής)

β) το να πείθεις μέσω συμβόλων που επηρεάζουν την κοινή γνώμη σε επίμαχα θέματα (τεχνική συμβολισμών)

(Είδη: λευκή, μαύρη, γκρίζα)

ΨΕΥΔΕΙΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ (Fake news): Ως "fake news" (ψευδείς ή κατασκευασμένες ειδήσεις) ορίζονται οι ψεύτικες ιστορίες που παρουσιάζονται εσκεμμένα ως αληθινές δημοσιογραφικές πληροφορίες. Στόχος τους είναι η σκόπιμη παραπλάνηση του κοινού για την εξυπηρέτηση πολιτικών σκοπών (προπαγάνδα) ή την επίτευξη οικονομικού κέρδους.

ΑΡΝΗΣΗ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ: είναι η ψυχολογική, κοινωνική ή πολιτική στάση κατά την οποία ένα άτομο ή μια ομάδα απορρίπτει την ύπαρξη, τη σημασία ή την αλήθεια τεκμηριωμένων ιστορικών ή σύγχρονων γεγονότων.  (Όλα είναι εύκολα όταν έχεις στα χέρια σου τους κατάλληλους μηχανισμούς)

ΣΥΝΩΜΟΣΙΟΛΟΓΙΑ: η πρόκληση σύγχυσης μέσω μηχανισμών διασποράς ψευδών ειδήσεων που όμως συνδέονται με ανησυχίες και φόβους του κόσμου

ΕΙΚΟΝΑ: η πρόσληψη των τρίτων για τον εαυτό μας και την ταυτότητά μας (δεν υπάρχουμε χωρίς την εικόνα μας – και όποιος/α την «φτιάχνει» κρατά την εξουσία στα χέρια του/της)

ΣΤΟΧΟΠΟΙΗΣΗ – Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΕΧΘΡΩΝ: είναι μια στρατηγική πρακτική (κοινωνική, πολιτική ή ψυχολογική) κατά την οποία ένα άτομο, μια μειονότητα, μια κοινωνική ομάδα ή ένας θεσμός απομονώνεται, δαιμονοποιείται και παρουσιάζεται σκόπιμα ως απειλητικός για το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. (Κανένα μη δημοκρατικό καθεστώς δεν μπορεί να παραμείνει στην εξουσία χωρίς εχθρούς εξωτερικούς και εσωτερικούς)

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ: 

α) η εκμετάλλευση λαθών/κενών στον λόγο και/ ή την εικόνα του άλλου ώστε να παρουσιαστεί τελείως διαφορετικός/ ή από ό,τι είναι στην πραγματικότητα, 

β) η παρουσίαση ψευδών ειδήσεων ως αληθών, 

γ) η χρήση λέξεων, χαρακτηρισμών, επιθέτων που μεταφέρουν το βάρος της είδησης/ της πληροφορίας σε άλλο σημείο από αυτό που έχει πραγματικά σημασία.

Ερώτηση αναστοχασμού: 

Ποια είναι η διαφορά του τότε από το σήμερα; Τι δεν είχαμε τότε; Τι έχουμε σε μεγάλη ποσότητα τώρα; 

Η απάντηση σε  αυτό  προϋποθέτει να δούμε το φαινόμενο μέσα στο ιστορικό του πλαίσιο.

Αφού ολοκλήρωσες τη μελέτη των συγκεκριμένων ιστορικών περιόδων που προηγήθηκαν, προσπάθησε να εντοπίσεις σε ποιες από αυτές η προπαγάνδα αξιοποιήθηκε συστηματικά ως μέσο διαμόρφωσης της κοινής γνώμης, έχοντας υπόψη σου τις προηγούμενες δραστηριότητες.

• Δικτατορία Μεταξά

• Πόλεμος και Κατοχή 

• Εμφύλιος Πόλεμος

• Μετεμφυλιακό Κράτος (δυσπιστία, καταπίεση, εθνικοφροσύνη)

• Δεκαετία του ’60 (οι απαρχές της αμφισβήτησης) – το διεθνές περιβάλλον

Αστάθεια, ανισότητα, κοινωνική αναταραχή, σκοτεινές συνωμοσίες

Ας περάσουμε σε μια νεότερη περίοδο της ελληνικής ιστορίας!

Οι εικόνες συχνά αποτελούν φορείς ιστορικής μνήμης. Παρατήρησε  τα πρόσωπα που εμφανίζονται στις παρακάτω εικόνες. Τι γνωρίζεις γι’ αυτά; Σε ποια περίοδο της ελληνικής ιστορίας σε παραπέμπουν;

Ιωάννης Μεταξάς                       -           Γεώργιος Παπαδόπουλος 

Παρακολούθησε το βίντεο και απάντησε:  πώς περιγράφει ο Γ. Παπαδόπουλος την κατάσταση στην Ελλάδα; Χρησιμοποιεί κυριολεκτικό ή μεταφορικό λόγο; Λαμβάνοντας υπόψη τον ορισμό της προπαγάνδας ανιχνεύεις στοιχεία προπαγάνδας στα λεγόμενά του;  

Δες τις εικόνες και παρακολούθησε το βίντεο. Τι συμβολίζει το μυστρί και τι ήθελε να πετύχει το καθεστώς με τον συμβολισμό αυτό; (Εικ.1)

Επιβεβαιώνει ή διαψεύδει η εικόνα 3 τα λεγόμενα του δικτάτορα;

Ας παρακολουθήσουμε τώρα τις διαφορετικές μορφές με τις οποίες η προπαγάνδα της Χούντας εκφράστηκε στην καθημερινή ζωή, την εκπαίδευση, την τέχνη και την ενημέρωση.

Χούντα και νεολαία

Το 1969, η χούντα προχωρά στην ίδρυση στρατιωτικού τύπου νεολαίας, τους Άλκιμους, συγκεντρώνοντας πάνω από 20 χιλιάδες νέους και νέες.

• Μελέτησε τις εικόνες των Άλκιμων. Ποια εικόνα της νεολαίας επιχείρησε να δημιουργήσει το καθεστώς;

• Αναζήτησε τα χαρακτηριστικά του «ιδανικού νέου» όπως τα παρουσίαζε η Χούντα.

• Σκέψου τι αποκαλύπτει ο "έλεγχος" της εμφάνισης των νέων για τις αντιλήψεις του καθεστώτος.

Ποδόσφαιρο και χούντα 

Εξέτασε τον τρόπο με τον οποίο η Χούντα αξιοποίησε τον αθλητισμό και τις δημόσιες εκδηλώσεις. 

Ποιο μήνυμα ήθελε να μεταδώσει;

Γιορτές - τελετές

Εντόπισε στοιχεία  υπερβολής στις τελετές που θα παρακολουθήσεις στο παρακάτω video. Πώς συνδέονται με την προπαγάνδα;

Το κιτς του τσάμικου

Λογοκρισία επί χούντας

Στα σχολεία επιβάλλεται η  καθαρεύουσα. Απαγορεύονται οι τραγικοί ποιητές, η φιλοσοφία, η κοινωνιολογία και το δίκαιο.

 Απαγορεύεται η μουσική του Μ. Θεοδωράκη και στο Εθνικό Θέατρο δίνεται κατάλογος έργων.

Απαγορεύεται η ελευθεροτυπία. Η δημοσιογράφος Ελένη Βλάχου διακόπτει την έκδοση των εντύπων της.

Επιβάλλεται λογοκρισία ακόμη και στα σκίτσα και στις φωτογραφίες που έστελναν οι δημοσιογράφοι στο εξωτερικό. 

Θέση γυναίκας 

Ανάλυσε το πρότυπο γυναίκας που προβάλλει η Χούντα με βάση την εικόνα που σου δίνεται. Ποια αντίληψη για τη θέση της στην κοινωνία εκφράζει; 

Ξύλινη γλώσσα 

Ονομάζεται ο τρόπος εκφοράς του λόγου που είναι βασισμένος σε κωδικοποιημένες, τυποποιημένες και στερεοτυπικές εκφράσεις. 

Μελέτησε τα χαρακτηριστικά της ξύλινης γλώσσας και εξήγησε γιατί αποτελεί εργαλείο προπαγάνδας.

Χαρακτηριστικά της ξύλινης γλώσσας 

Επανάληψη μηνύματος

Υπερβολή και Πομπώδες Ύφος: Χρήση εξεζητημένων ή δυσνόητων λέξεων που στοχεύουν στην εντύπωση και όχι στην επικοινωνία 

Το σημαινόμενο έχει άλλο νόημα από το σημαίνον

Αρχαΐζουσα -  καθαρεύουσα γλώσσα

Αποφυγή άμεσων, προσωπικών συναισθημάτων ή αληθινού πόνου, με αποτέλεσμα ο λόγος να ακούγεται ψυχρός και μηχανικός. 

Ποιες τεχνικές προπαγάνδας ανιχνεύετε στα παρακάτω πρωτοσέλιδα των εφημερίδων της δικτατορίας; 

•  χρήση δημοτικής γλώσσας

•   επίκληση στο συναίσθημα

•  προβολή του ηγέτη

•  χρήση πρώτου πληθυντικού προσώπου

•  «ξύλινη γλώσσα»

•  διαστρέβλωση εννοών ( π.χ της έννοιας «επανάστασις»)

•  υποσχέσεις για το μέλλον

Μπορείς να βρεις τις σωστές απαντήσεις εδώ

 Συμπλήρωσε τον παρακάτω πίνακα συγκρίνοντας τη γλώσσα του πολιτικού λόγου στη δικτατορία των Συνταγματαρχών και στη Δημοκρατία. 

Μπορείς να βρεις εδώ τη σωστή απάντηση

 Να χαρακτηρίσεις τις  παρακάτω προτάσεις με Σωστό-Λάθος

1.     Στη δημοκρατία, ο πολιτικός λόγος ενισχύει την έννοια της ελευθερίας.

2.      Ο λόγος των Συνταγματαρχών μπορεί να χαρακτηριστεί ως καθαρευουσιάνικος, μεσσιανικός στον τόνο του, χειμαρρώδης και τελικά ασυνάρτητος

3.       Ο πολιτικός λόγος στη δημοκρατία χαρακτηρίζεται από φράσεις που ενθαρρύνουν την συμμετοχή στα κοινά  και την υπευθυνότητα.

4.     Στη γλώσσα των δικτατόρων  κυριαρχεί το ιδεολογικό τρίπτυχο: Θρησκεία, Πατρίδα, Οικογένεια.

5.      Η δημοκρατία  χρησιμοποιεί αυταρχικές φράσεις και περιστέλλει την ατομική έκφραση.

6.      Οι δικτάτορες με λόγο , που δεν επιδέχεται κριτική και με την επανάληψη του μηνύματος επιδιώκουν να  κάνουν τον πολίτη άβουλο.

7.    Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας οι λέξεις «δημοκρατία, πατρίδα και θρησκεία» διατήρησαν το ουσιαστικό νόημα τους.

8.    Στα δικτατορικά καθεστώτα ο σημαίνον έχει άλλο νόημα από το σημαινόμενο.

Οι σωστές απαντήσεις είναι εδώ

Κινηματογράφος - τηλεόραση

Αξιολόγησε τη χρήση του κινηματογράφου και της τηλεόρασης από τη Χούντα παρατηρώντας τις εικόνες και τις πληροφορίες που σου δίνονται. Ποια πραγματικότητα προσπάθησε να κατασκευάσει; 

Άγνωστος Πόλεμος : Ο Άγνωστος Πόλεμος είναι ασπρόμαυρη πολεμική-κατασκοπευτική τηλεοπτική σειρά που προβλήθηκε στην ΥΕΝΕΔ την περίοδο 1971-74. 

 Επίκαιρα: Τα κινηματογραφικά Επίκαιρα αποτέλεσαν το βασικό προπαγανδιστικό εργαλείο της στρατιωτικής δικτατορίας (1967-1974). Αυτά τα ολιγόλεπτα φιλμάκια προβάλλονταν υποχρεωτικά πριν από τις ταινίες στους κινηματογράφους, σκιαγραφώντας μια εικονική πραγματικότητα γεμάτη έργα υποδομής, επισκέψεις σε χωριά και «ενθουσιώδη πλήθη» που αποθέωναν τους δικτάτορες.  

Πολυτεχνείο

Η ιστορία μάς δείχνει ότι η προπαγάνδα δεν μπορεί να καταργήσει την πραγματικότητα. Η εξωραϊσμένη εικόνα του καθεστώτος  αμαυρώθηκε με την εξέγερση του Πολυτεχνείου, όπου η νεολαία εξέφρασε δυναμικά την πρόθεσή της να μην ανεχτεί την κρατική επιβολή. 

Σύγκρινε την εικόνα που παρουσίαζε η Χούντα με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Τι συμπεραίνεις για τα όρια της προπαγάνδας; 

Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση της περιόδου της δικτατορίας και των μηχανισμών προπαγάνδας που αξιοποιήθηκαν, είναι χρήσιμο να επιχειρήσεις  μια πιο ενεργητική προσέγγιση του θέματος. Οι δραστηριότητες που ακολουθούν σου δίνουν τη δυνατότητα να αξιοποιήσεις τις γνώσεις που παρουσιάστηκαν και να προσεγγίσεις  την εποχή όχι μόνο ως ιστορικό γεγονός, αλλά και ως βίωμα.

1.      Αξιοποιώντας τις γνώσεις που αποκόμισες  από την ανάλυση της περιόδου, διατύπωσε  ένα σύντομο σύνθημα κατά της δικτατορίας. Στόχος είναι το σύνθημα να αποτυπώνει αξίες όπως η ελευθερία, η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα ή η αντίσταση στον αυταρχισμό.

2.      Σύνταξε μία σελίδα ημερολογίου υιοθετώντας την οπτική ενός εφήβου που ζει στην Ελλάδα της περιόδου 1967-1974. Αναφέρσου σε εμπειρίες, σκέψεις, συναισθήματα, φόβους ή προσδοκίες που θα μπορούσες να έχεις ως νέος της εποχής, αξιοποιώντας στοιχεία που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της ενότητας. 

Σας ευχαριστούμε για τη συμμετοχή σας!!!😀