Ποια είναι η δική σας γνώμη για το επάγγελμά σας;

Η τέχνη της συγγραφής δεν είναι επάγγελμα, είναι ένα όμορφο ιδεώδες. Είναι τέχνη, δημιουργία. Υπάρχουν απίστευτα μεγάλοι και καλοί δημιουργοί, που προσπαθούν και αυτοί να διαδώσουν το έργο τους και να αφήσουν πίσω το δικό τους στίγμα. Είναι πολύ δύσκολα τα πράγματα για τους λόγους που ανέφερα και πριν. Όμως, η δημιουργία δεν πρέπει να σταματάει ποτέ. Το ποτάμι δε μπορεί να γυρίσει πίσω. Η δημιουργία είναι ποτάμι. Όσες δυσκολίες και αν βρεθούν στον δρόμο σου, θα βρει τρόπο να φύγει. Έτσι γίνεται με τις τέχνες και με τους ανθρώπους της τέχνης.

Τι θα πρέπει να προσέξει κάποιος που θέλει να ακολουθήσει τις τέχνες;

Σίγουρα θα πρέπει να επιλέξει με ποια ή ποιες από τις τέχνες θα θέλει να καταπιαστεί, να διαβάσει, να μάθει όσα περισσότερα πράγματα γίνεται και να βγει στον στίβο, να τολμήσει να ξεκινήσει, να παρουσιάσει δικά του πράγματα ή να συμμετέχει σε παραστάσεις, σε μουσικά δρώμενα, συναυλίες. Εξαρτάται από το τι τέχνη θέλει να κάνει ο καθένας και με το τι θέλει να ασχοληθεί. Χρειάζεται θάρρος, τόλμη, αποφασιστικότητα και αγάπη.

Τι θα συμβουλεύατε αυτά τα άτομα;

Να το κάνουν! Να το κάνουν και να μη φοβούνται. Να μη σκέφτονται την αποτυχία, γιατί οι περισσότεροι που δε το κάνουν και δε προχωρούν, το κάνουν γιατί φοβούνται την αποτυχία. Όμως αυτό είναι μεγάλη παγίδα. Αν δε το κάνεις θα έχεις αποτύχει. Αν το κάνεις, ακόμα και αν δε καταφέρεις πολλά πράγματα, θεωρείται επιτυχία, γιατί η προσπάθεια και μόνο είναι επιτυχία, σίγουρα θα έχει κάποιο αποτέλεσμα. Η επιτυχία θα είναι δεδομένη. Θες να είναι μικρή, θες να είναι μεγάλη, θες να είναι μεγαλύτερη, θες να είναι κορυφαία, αυτό εξαρτάται και από άλλους παράγοντες. Αλλά αποτυχία θα είναι αν δε το κάνεις, και φυσικά θα το μετανιώσει όποιος δε θέλει να ασχοληθεί. Έχω γράψει ένα ποίημα σχετικά με αυτό που λέγεται “Το κλειδί”. Αφορά έναν άνθρωπο μεγάλο σε ηλικία πια, που δε τον άφησαν να κάνει αυτό που ήθελε και ανακάλυψε ότι έκανε λάθος που δεν ακολούθησε την καρδιά του. Λόγω της μεγάλης ηλικίας του πια, όσο ανακάλυπτε αυτό που έχανε δεν ήθελε να επιστρέψει στη παλιά του ζωή, ενώ πέθαινε. Στο τέλος του έμεινε η πικρία και αυτό το απωθημένο, γιατί όλες αυτές οι στερήσεις δημιουργούν απωθημένα. Τα απωθημένα δεν είναι καλό πράγμα. Προσπάθησέ το, γιατί ποτέ δε ξέρεις πού μπορεί να σε βγάλει. Αν δε σε βγάλει και πουθενά, τουλάχιστον θα πεις “Εγώ προσπάθησα και αυτό μπόρεσα να κάνω. Μέχρι εκεί μπορούσα, μέχρι εκεί έκανα”. Αν όμως δε το κάνεις ποτέ, δε ξέρεις που θα μπορούσε να σε οδηγήσει ο δρόμος αυτός. Δε φοβόμαστε την αποτυχία. Αποτυχία είναι η απραξία.

Συγκεκριμενοποιημένες

Ποια είναι η γνώμη σας για την εμφάνιση της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης στον τομέα των τεχνών;

Όπως και γενικότερα έτσι και στον τομέα των τεχνών, νομίζω ότι η κατάχρηση πάντα κάνει κακό. Κανείς δεν αμφισβητεί την προσφορά της τεχνολογίας στη ζωή όλων μας. Όλοι χρησιμοποιούμε την τεχνολογία και όλοι ωφελούμαστε από την τεχνολογία. Είμαστε πλέον σε μία εποχή που χωρίς την τεχνολογία δε μπορείς να κάνεις τίποτα, αλλά σε όλα τα πράγματα υπάρχουν όρια. Υπάρχει μέτρο, κόκκινες γραμμές, υπάρχουν πράγματα που δε μπορούν να αντικατασταθούν. Μιλάω για την τεχνητή νοημοσύνη, που σε λίγα χρόνια από τώρα, όπως διαισθάνομαι, κάποιοι άνθρωποι θα απομονωθούν τόσο πολύ που θα αρχίσουν να μιλάνε μόνο με την αυτή και θα αντικαταστήσουν τους δικούς τους ανθρώπους, τους φίλους τους, τους συγγενείς τους. Αυτό το πράγμα είναι άρρωστο. Δε προσφέρει κάτι, είναι μία ψευδαίσθηση. Όταν ο άλλος αρχίσει να ζει με ψευδαισθήσεις, μετά πάμε σε άλλα επίπεδα. Όπως και στον τομέα της εργασίας, δε μπορείς να αντικαταστήσεις κάποιους ανθρώπους με ρομπότ. Γιατί δε μπορείς. Οι άνθρωποι τι θα κάνουν; Πού θα εργάζονται; Πώς θα αξιοποιήσουν τις ικανότητές τους; Και όσο τέλειο να είναι ένα ρομπότ, δεν υπάρχει ανθρώπινη παρέμβαση, ούτε το ανθρώπινο ένστικτο, η ενσυναίσθηση και το συναίσθημα. Μπορεί το ρομπότ να έχει άρτιες τεχνικές, αλλά δε μπορεί να αποκτήσει συναισθηματική νοημοσύνη. Θέλω να πω ότι πρέπει να υπάρχει ένα μέτρο, όπως ισχύει και στην τέχνη. Σκεφτείτε τώρα -λέω και κάτι τρελό το οποίο μπορεί να είναι και τίτλος βιβλίου- σε λίγα χρόνια να παίζουν ρομπότ αντί για ανθρώπους θεατρικές παραστάσεις. Πόσο τρομακτικό μπορεί να είναι αυτό; Και από κάτω θα παρακολουθούν άνθρωποι; Να σκηνοθετούν ή να γράφουν τα ρομπότ; Τι μπορεί να γράψει ένα ρομπότ, πέρα από πληροφορίες που έχει συσσωρεύσει; Δε μπορεί να μιλήσει για βιώματα και εμπειρίες, ή να τραγουδήσει. Θα είναι σαν να ακούς μία κασέτα. Είναι τρελό.

Ποια θέματα σας εμπνέουν όσον αφορά τα έργα που δημιουργείτε;

Κάτι που θα δω και θα μου προκαλέσει εντύπωση, ή θα μου δώσει την έμπνευση για να γράψω κάτι. Μπορεί να είναι οτιδήποτε. Συνήθως όμως ασχολούμαι περισσότερο με κοινωνικά θέματα. Γράφω ποίηση αντιπολεμική, κοινωνική, πολιτική, κυρίως με απασχολεί τι γίνεται γύρω μας.

Πώς μπορεί κάποιος να δημοσιεύσει κάποιο έργο του;

Σήμερα πια νομίζω πολύ εύκολα, είτε μέσω εκδοτικού οίκου να φτιάξει κάποιο βιβλίο, ή να εκδώσει κάτι, είτε μέσω μιας εφημερίδας μπορεί να δημοσιεύσει κάτι, ή μέσω περιοδικού, ακόμα και μέσα από το διαδίκτυο που έχεις άπειρες επιλογές -είναι τα καλά της τεχνολογίας που λέγαμε πριν- μέσα από ένα site, μέσα από ένα blog, ακόμα και στο προφίλ σου στα social media. Όρεξη να έχεις και τον τρόπο θα τον βρεις.

Πόσο σημαντικές είναι οι γνωριμίες στον τομέα;

Οι γνωριμίες είναι σημαντικές σε όλους τους τομείς. Αρκεί -το λέω και πάλι- να μη γίνεται κατάχρηση. Και εδώ ισχύει αυτό. Να υπάρχει αξιοκρατία και αντικειμενικότητα, αντίθετες με τη λεγόμενη κλίκα, η οποία μπορεί να αφήσει έξω και κάποιους ανθρώπους που αξίζουν, αλλά επειδή δεν είναι μέρος της κλίκας, δε μπορούν να δώσουν βήμα. Για να μην υπάρχει αυτός ο αθέμιτος ανταγωνισμός, και για να μη φτάσουμε οι ίδιοι στο σημείο να θάβουμε τους ανθρώπους που έχουν ταλέντο, θα πρέπει να υπάρχει ένα κριτήριο, να υπάρχει αντικειμενικότητα, σωστή αξιολόγηση και να δίνονται ευκαιρίες σε αυτούς που πρέπει. Και οι γνωριμίες είναι πάντα καλές, γιατί μέσα από αυτές γεννιούνται οι συνεργασίες, που μπορούν να φέρουν θαύματα.

Πώς βλέπετε σήμερα τα πρώτα σας έργα;

Με συμπάθεια. Καλά είναι, εντάξει… Δεν ενθουσιάζομαι. Βασικά, δεν ενθουσιάζομαι με τίποτα από αυτά που γράφω. Τα πρώτα μου έργα τα βλέπω απλά με τη ματιά που τα έβλεπα σκεπτόμενη ότι ήμουν ένα εικοσάχρονο κορίτσι. Μετά ήμουν 25 και ούτω καθεξής. Άλλα βιώματα, άλλες εμπειρίες, άλλες συνθήκες, άλλη ζωή, άλλα χρόνια. Όλα είναι σχετικά.

Υπάρχει ανταγωνισμός;

Ναι, πολύ μεγάλος. Για εμένα, επειδή ποτέ δε μπήκα στη διαδικασία του να ανταγωνιστώ κάποιον, το θεωρώ εντελώς χαζό. Δε μπορείς να ανταγωνιστείς κανέναν, διότι ο κάθε άνθρωπος και ο κάθε καλλιτέχνης έχει τη δική του προσωπική ταυτότητα και είναι μοναδικός. Δε μπορείς να κάνεις αυτό που κάνει ο άλλος και ο άλλος δε μπορεί να κάνει αυτό που κάνεις εσύ. Οπότε, αντί να ανταγωνιστείς τους άλλους, μπορείς να εμπνέεσαι από αυτούς και να ανταγωνίζεσαι μόνο τον εαυτό σου. Γιατί όταν ανταγωνίζεσαι τον εαυτό σου και τον ξεπερνάς κάθε φορά, στο τέλος θα δεις ότι η εξέλιξη αυτή θα σε βοηθήσει πάρα πολύ στο να γίνεσαι καλύτερος, αυτό είναι το μυστικό νομίζω. Αλλά ανταγωνισμός γενικότερα υπάρχει δυστυχώς.

Πώς αποφασίσατε να δημοσιεύσετε τα έργα σας;

Εντελώς τυχαία. Στην αρχή, ξεκίνησα να βγάλω μία ποιητική συλλογή. Την έβγαλα και μετά το ένα έφερε το άλλο, σιγά-σιγά δημοσιεύσα και άλλα. Όπως λέει και ο σοφός λαός “τρώγοντας έρχεται η όρεξη”.

Περιγράψτε μας τη διαδικασία συγγραφής ενός έργου σας, από την ιδέα στην πράξη.

Πρώτα γράφεται στο μυαλό. Σκέφτεσαι τι θέλεις να πεις, πώς να το πεις, και από εκεί και πέρα όταν στο μυαλό έχει ολοκληρωθεί η διαδικασία, μετά περνάει και στο χαρτί. Το χέρι λειτουργεί σαν εκτελεστικό όργανο, απλά εξαρτάται από το τι θες να γράψεις. Για να γράψεις ας πούμε ένα θεατρικό έργο πρέπει να βρεις τους χαρακτήρες, το θέμα, χρονολογία, τοποθεσία και όλα τα απαραίτητα. Ή αν θες να γράψεις ένα μυθιστόρημα, ένα παραμύθι, το ίδιο. Πρέπει να σχεδιάσεις τον κόσμο για τον οποίο γράφεις, να μπεις στην διαδικασία να ψάξεις ώστε το αποτέλεσμα να βγει όσο πιο βιωματικό γίνεται. Να το ζεις δηλαδή και εσύ μαζί με αυτούς τους χαρακτήρες γιατί ουσιαστικά εσύ τους έχεις δημιουργήσει. Είναι δικά σου έργα, δικά σου δημιουργήματα. Είναι ένα ταξίδι στον χρόνο και στο άπειρο, γιατί μέσα από τη γραφή μπορείς να ταξιδέψεις και να πας όπου θέλεις. Να γράψεις για όποιον θέλεις, όποτε θέλεις σε οποιονδήποτε χρόνο. Αυτό το καλό έχει η γραφή: Είναι δημιουργία, οπότε θα φτιάξεις ό,τι θες.

Ποια θεωρείτε εσείς ότι είναι τα οφέλη της τέχνης στη ζωή του ανθρώπου;

Είναι πάρα πολλά τα οφέλη της τέχνης. Πέρα από τη χαρά και την ικανοποίηση ότι κάνεις κάτι δικό σου, η τέχνη έχει πολύ θετική επίδραση πάνω στους ανθρώπους. Ακόμα και οι άνθρωποι που δεν ασχολούνται επαγγελματικά. Ουσιαστικά αλλάζει η ζωή τους μέσα από αυτή.Τους προσφέρει ηρεμία, μαθαίνουν να επικοινωνούν με τους άλλους, απελευθερώνονται από κάποια taboo και κάποιες κοινωνικές συμβάσεις που μπορεί να τους ταλαιπωρούν, έχουν κίνητρα για τη ζωή τους, χαίρονται. Από την αγάπη που έχουν για αυτό που κάνουν, μπορούν να δώσουν και πιο απλόχερα την αγάπη τους προς τα έξω. Η τέχνη μόνο καλό μπορεί να κάνει. Λειτουργεί και ως ψυχοθεραπεία, επειδή μπορεί να έχεις κάποιο πρόβλημα ή κάτι να σε απασχολεί και μέσα από αυτό να λυτρώνεσαι. Να λυτρώνεσαι μέσα από τη χαρά της δημιουργίας.

Πού μπορεί κάποιος που θα διαβάσει αυτή τη συνέντευξη να αποκτήσει ένα έργο σας;

Μπορεί να με βρει στο διαδίκτυο με το όνομά μου, να ψάξει στο google. Υπάρχουν τα ηλεκτρονικά βιβλιοπωλεία, μπορεί να παραγγείλει και από τον εκδοτικό οίκο "Κούρος" στην Αθήνα που έχω βγάλει τα περισσότερα βιβλία μου και μέσα από το διαδίκτυο μπορεί να διαβάσει κάποια έργα που έχω αναπτύξει και φυσικά, σε βιβλιοπωλεία μέσα στην Αθήνα και στην Πάτρα.