Het geheugen kan een mens op twee manieren in de steek laten. Meestal betreft het gebeurtenissen die men zich niet meer herinnert, maar wel gebeurd zijn. Een heel enkele keer is het net andersom. Dan herinnert men zich iets dat niet gebeurd is. Dat is Abel ook overkomen. Een baksteen. Was het en baksteen?
Hij spreekt er met Lilith over. Ik zie in mijn herinnering twee gebeurtenissen, zegt hij. Bij de ene gebeurtenis zie ik mezelf zitten op een bank bij de garage naast een grote jongen, die een voorbij komende verpleegster een beledigend woord of zoiets van seksistische aard toeroept.
De garage staat vlak bij de boerderij op een terrein dat grenst aan het bos. Dat terrein wordt vaak gebruikt door kampeerders. De verpleegster hoort bij een groep kampeerders. Ze komt daar vandaan en loopt in de richting van de boerderij, misschien om water te halen. Op de weg daar heen passeert ze de garage waar wij op de bank zitten.
Ze wordt kwaad, pakt een baksteen van de grond en gooit ermee in onze richting. Het ongeluk wil dat de steen niet die jongen, voor wie hij bedoeld is, maar mij treft, hier waar ik dit litteken heb op mijn voorhoofd. Daarna zie ik de verpleegster terug in de achterkeuken. Ze is mijn wond aan het verbinden. Het laatste beeld speelt zich later af. De wond is genezen. De dokter heeft het verband eraf gehaald, We rijden terug, ik naast Adam voorin de auto, maar in de garage komt de auto met een schok tot stilstand, waardoor ik mijn hoofd bezeer aan het dashboard. De wond gaat opnieuw open. Dit is alles wat ik me herinner van de ene gebeurtenis.
Bij de andere gebeurtenis sta ik bij de boomgaard naast het gietijzeren hek onder de overhangende takken van de kersenboom. Kain is kwaad. Hij komt met een bijl op me af en daarna houdt die herinnering op. Wat is er toen echt gebeurd?
Weet je dat niet? Ik heb je dat toch al eens verteld, zegt Lilith.
Ik kan me daar niks van herinneren, zegt Abel.
O, zegt Lilith, dat kan, ja, misschien wou je dat... hier stopt ze even, alsof ze zich inhoudt en dan gaat ze verder: Dat verhaal hebben ze je verteld, omdat ze bang waren, dat je later als volwassene een wrok zou gaan koesteren. Ze vindt het verkeerd, dat ze zo’n verhaal verzinnen.
Ze vertelt niet wat het verhaal is, dat ze hebben verzonnen. Abel vraagt er verder ook niet naar. Hij neemt aan dat het het bijlverhaal is.
Hoe is het mogelijk, dat Abel die toch zo duidelijke herinnering aan die bijl nooit met dat litteken op zijn voorhoofd in verband heeft gebracht? Volgens wat Lilith vertelt, is het een hamer, maar ze is er niet zeker van. Dit is voor Abel een schokkende onthulling, niet zo zozeer wat er is gebeurd, maar dat de waarheid totaal verdraaid is. Het is net zo schokkend, dat het flauwe vermoeden dat hij ervan heeft pas 39 jaar later wordt omgezet in helder besef. Het gekke is dat hij zich het voorval niet herinnert als verteld verhaal, hij ziet het voor zijn ogen in heldere beelden, die zo overtuigend zijn, dat hij nog steeds geneigd is het te geloven.
VIER SOORTEN VERKLARINGEN
David Hume maakte onderscheid tussen relations of ideas en matters of fact. Dit is bekend geworden als de vork van Hume.
Relations of ideas zijn uitspraken die waar zijn, als ze logisch geldig zijn, of, anders gezegd, uitspraken over ideeën, die niet tegenstrijdig zijn, onafhankelijk van welk feit dan ook. Als ik bijvoorbeeld zeg, dat er iets moet zijn dat dit litteken op mijn voorhoofd heeft veroorzaakt, doe ik een logische uitspraak, zonder iets te zeggen over wat dit heeft veroorzaakt of hoe en wanneer dit is gebeurd.
Matters of fact zijn uitspraken over feiten. Waarheid drukt een stand van zaken uit. Bijvoorbeeld de vraag, of de wond waarvan het litteken is overgebleven werd veroorzaakt door een baksteen of een handbijl, is er een van de soort die beantwoord wordt met een uitspraak over de feitelijke stand van zaken.
In het verhaal over het litteken mis ik een wetmatigheid of een theorie. Stel dat er een theorie zou zijn, die uit de vorm van het litteken zou kunnen afleiden met wat voor soort wapen de wond is toegebracht. Let wel: het litteken is niet veroorzaakt door het wapen, maar door de manier waarop de wond is genezen. Het wapen veroorzaakte de wond, maar de natuur maakte het litteken. Het littekenweefsel werd gevormd toen de huid genas na de verwonding. De hoeveelheid littekenweefsel wordt bepaald door de omvang, diepte en plaats van de wond, maar ook door de leeftijd van de persoon, erfelijkheid en huidkenmerken, waaronder de huidskleur. Door onderzoek van het litteken zou kunnen worden bepaald in welke tijd (de huidige tijd minus de tijd die het litteken nodig heeft gehad om te worden zoals het is) het litteken zich heeft gevormd. Kortom: we hebben een theorie, niet een wetmatigheid, die kan helpen het moment van de verwonding en het wapen dat is gebruikt te verklaren uit de vorm van het litteken.
Er zijn veel soorten verklaringen, maar deze zijn terug te brengen tot vier soorten .
Gottlob Frege: Een materiële implicatie is alleen onwaar (verandert alleen in een contradictie) als het antecedent waar is en het consequent onwaar is. Als ik bijvoorbeeld zou zeggen: Ik heb geen litteken op mijn hoofd, omdat ik geen steen tegen mijn hoofd kreeg, dan is dat, strikt logisch geredeneerd, alleen onwaar, in het geval dat ik wel een litteken op mijn hoofd heb.
Bevestiging van het consequent maakt de theorie niet onwaar: Als ik een litteken op mijn hoofd heb, kan ik niet met zekerheid zeggen of dat dit zo is, omdat er steen naar mijn hoofd werd gegooid.
Ook ontkenning van het antecedent maakt de theorie niet onwaar. Als het zo zou zijn dat ik geen litteken op mijn hoofd heb, kan ik niet zeker weten of dit komt doordat ik geen steen tegen mijn hoofd kreeg. Uit bevestiging van het consequent en ontkenning van het antecedent kan elke gevolgtrekking worden gemaakt en daarom kan er niets met zekerheid uit worden afgeleid. Gottlob Frege (1848-1925), Begriffsschrift, S. 5.
Er zijn vier manieren om fenomenen (zoals een litteken) te verklaren: 1 ontkenning van het consequent (modus tollens)
2 bevestiging van het antecedent (modus ponens) 3 bevestiging van het consequent , bijvoorbeeld: Gegeven de regel: wie een baksteen tegen zijn hoofd krijgt, houdt daar een litteken aan over. Ik kreeg, toen ik een jaar of vijf was, een litteken op mijn
hoofd. Conclusie: Dit litteken is veroorzaakt door een baksteen. De conclusie is niet geldig, aangezien er andere verklaringen voor het litteken mogelijk zijn (bijvoorbeeld een handbijl). In het algemeen geldt: Een redeneerschema waarin het consequent wordt bevestigd, is ongeldig. Omdat nooit werd beweerd dat een steen de enige voldoende voorwaarde was voor het krijgen van een litteken, zouden andere factoren een litteken kunnen veroorzaken. Ik heb altijd gedacht, dat dit litteken was veroorzaakt door een baksteen, maar zo'n veertig jaar later kwam ik erachter, dat het misschien een handbijl was en wellicht zijn er nog andere verklaringen, waar tot nu toe nog niet aan is gedacht.
4 ontkenning van het antecedent:
Als men een baksteen tegen zijn hoofd krijgt, houdt men daar een litteken aan over. Wat, als ik geen baksteen tegen mijn hoofd gekregen had?
Conclusie : Dan had ik nu geen litteken op mijn hoofd.
Abel is aan het fietsen en komt bij Windraak Seth tegen die daar toevallig met zijn hond aan het wandelen is. Seth zegt dat hij op de website heeft gelezen over de twee voorvallen waarvan in het verhaal sprake is. Hij zegt: Het is een voorbeeld van hoe jeugdherinneringen ons kunnen misleiden. Hij zegt, dat hij ook een herinnering aan die twee voorvallen heeft, alleen is dat een heel andere. Abel is er meteen benieuwd naar. Seth vertelt het verhaal. Daarna vraagt Abel hem om het eens op papier te zetten. Dat doet Seth een jaar later. Hij schrijft in een mail: Het is alweer een jaar geleden dat ik je ergens in het veld van Windraak toezegde herinneringen uit onze kinderjaren toe te sturen. Het zal 1948 geweest zijn, ik 4 jaar, in de tuin achter de boerderij richting Terborg, het is winters en wel zonnig, ik hef de grote bijl, groter dan ik zelf, boven mijn hoofd en wil naar jou neerhalen, ik heb geen herinnering dat er iets verkeerds is gebeurd, zal wel iets tussen kinderen geweest zijn, ik hoor iemand ver achter me panisch schreeuwen en gewaarschuwd laat ik de bijl zakken. Het is geen vervelende herinnering. En dan ongeveer 1954, 10 jaar, op straat voor de vroegere plaatstalen garage tegen het bos aan, een auto passeert en een achterband laat een steentje opspringen dat jou hard tegen je voorhoofd raakt, jij huilen natuurlijk, maar maakt er geen drama van, de chauffeur weet blijkbaar van niks, want hij rijdt verder naar beneden door het bos. Jij houdt er een litteken op je voorhoofd aan over.
Aristoteles bij de ingang van de Albert Ludwig Universiteit in Freiburg en David Hume langs de Koninklijke Mijl in Edinburgh.
Oorzaak en gevolg
Aristoteles (384-322 vC): "Enerzijds wordt een oorzaak genoemd datgene waaruit iets ontstaat (to ex hou gignetai ti enhuparchontos), bijvoorbeeld het brons waarvan een standbeeld en het zilver waarvan een beker wordt gemaakt. Anderzijds de vorm en het model, dat wil zeggen de essentie (ho logos ho tou ti èn einai) van iets, bijvoorbeeld van het octaaf (dia pasôn) de verhouding 2:1, en in het algemeen het getal." (Physica II.3).
De vorm van iets was bij Aristoteles (net als bij andere Griekse filosofen) abstract en niet (zoals men geneigd is te denken) concreet. De neiging om zich een vorm concreet voor te stellen is groot.
Aristoteles: "Verder de oorsprong van de verandering of de rusttoestand. Bijvoorbeeld de adviseur, en de vader van het kind en in het algemeen maker van het maaksel en de veranderaar van de verandering.Verder in de zin van doel of dat vanwege iets wordt gedaan. Bijvoorbeeld van het wandelen de gezondheid; want waarom wandelt men? We zeggen "opdat men gezond wordt", en als we zo praten, menen we de oorzaak te hebben aangewezen." (Physica II.3).
Aristoteles erkent dat er veel soorten oorzaken zijn, maar zegt dat ze alle te herleiden zijn tot de bovengenoemde vier oorzaken (Physica II.3).
In de zeventiende eeuw ontstond een onbehagen over de theorie van Aristoteles, de tot dan toe dominante klassieke natuurfilosofie.
Francis Bacon (1561-1626) constateerde dat de wetenschap van zijn tijd in een slechte toestand verkeerde en dat bleek uit de algemeen geaccepteerde termen (waarmee hij de vier oorzaken van Aristoteles bedoelde). Terecht wordt gesteld, dat kennis van oorzaken ware kennis is. En oorzaken zijn niet slecht verdeeld in vier soorten: materie, vorm, bewerking en doel (Materia, Forma, Efficiens, et Finis). Maar het nut van deze begrippen voor de wetenschap vond in zijn ogen geen genade. Van deze bederft de finale oorzaak eerder de wetenschappen dan dat ze deze vooruithelpt, behalve voorzover ze te maken heeft met het menselijk handelen. De ontdekking van de formele oorzaak wordt voor hopeloos gehouden. De effectieve en materiële oorzaak zijn oppervlakkig en dragen weinig tot niets bij aan ware en actieve wetenschap. Novum Organum, Liber secundus, Aphorismus II, 1620.
Tot aan de zeventiende eeuw zaten natuurfilosofie en metafysica aan elkaar vast als een Siamese tweeling. In de zeventiende eeuw werd de weg vrijgemaakt voor hun scheiding.
Francis Bacon vond dat het onderzoek van de formele oorzaken, die hij als eeuwig en onveranderlijk beschouwde, niet tot het terrein van de fysica hoorde, maar van de metafysica . De fysica moest zich bezig houden met het onderzoek van de stof en de beweging (die alle betrekking hebben op de gewone en ordelijke loop van de natuur, niet op haar fundamentele en eeuwige wetten). Hieruit volgde een verdeling van de wetenschappen. Bij beide hoorden twee praktische wetenschappen die er ondergeschikt aan waren: voor de fysica was dat de mechanica en voor de de metafysica was dat de magie (in de pure zin van het woord). Novum Organum, Liber secundus, Aphorismus IX, 1620.
David Hume maakte een definitief einde aan het schema van Aristoteles: "Alle oorzaken zijn van dezelfde soort, en er is geen speciale reden voor dat onderscheid dat we soms maken tussen efficiënte oorzaken en oorzaken sine qua non; of tussen efficiënte oorzaken en formele en materiële en exemplarische en finale oorzaken. Want de oorzaak is efficiënt, omdat ons idee van efficiëntie wordt afgeleid van de constante conjunctie van twee objecten; en waar hij het niet is, kan er geen oorzaak van welke soort dan ook zijn."
(In navolging van Seneca geeft hij vijf oorzaken.) Kortom, hij hield een enkele oorzaak over, de efficiënte oorzaak, door eenvoudigweg vier andere oorzaken te verwijderen.
Daar komt bij, dat hij de efficiënte oorzaak definieerde als "afgeleid van de constante conjunctie van twee objecten", wat ik eerder als een definitie van een formele oorzaak zou willen beschouwen. Anders gezegd: Hume haalde "reden" (formele oorzaak) en "oorzaak" (efficiënte oorzaak) door elkaar.
Hume kwam met een nieuw schema, dat maatgevend zou zijn voor de volgende eeuwen.
David Hume: We kunnen een oorzaak definiëren als een object voorafgaand aan en contigu met een ander, en waar alle objecten die lijken op de eerste worden gezet in gelijke relaties van prioriteit and contiguïteit tot die objecten die lijken op de laatste.
Wat bedoelen we als we zeggen, dat dit dat veroorzaakt?
Dit veroorzaakt dat, dan en alleen dan als (i) dit onmiddellijk wordt gevolgd door dat; (ii) dit eerder gebeurt dan dat; (iii) dit altijd wordt gevolgd door dat.
Op 6 septemberooeee 1618 schrijft Isaac Beeckman in zijn dagboek: Non sunt idem causa et ratio, etsi non raro confundantur.
Oorzaak en reden zijn niet hetzelfde. Toch worden ze niet zelden met elkaar verward. Een oorzaak verwijst naar een enkel geval, terwijl een reden iets afleidt uit alle gevallen.
Waarom is het warm in dit huis? Deze vraag kan men op twee manieren interpreteren.
Ten eerste als: Wat is de oorzaak van de warmte in dit huis? Antwoord: Het is warm doordat daar het vuur brandt. Belangrijk is het woordje daar: de kachel bevindt zich op een bepaalde plaats.
Ten tweede als: Wat is de reden van de warmte? Antwoord: Het is warm, omdat er vuur is. Hierbij maakt het niet uit waar het vuur zich bevindt; het gaat om het verband dat er in het algemeen is tussen vuur en warmte.
Veroorzaking is iets anders dan verklaring. Bij veroorzaking is de gebeurtenis die we oorzaak noemen gesitueerd in ruimte en tijd. Bij verklaring is de gebeurtenis die we reden noemen niet aan ruimte en tijd gebonden.
In het Nederlands kunnen we om het onderscheid te benadrukken voor een oorzaak het voegwoord doordat en voor een reden het voegwoord omdat gebruiken. Een uitspraak met een doordat-zin erin wil de oorzaak van iets aangeven. Een uitspraak met een omdat-zin erin wil iets verklaren.
Wie heeft papa doodgemaakt? Rechercheur: Mama gebruikte het vuurwapen. Natuurkundige: Nee, het was de vuurkracht. Zoveel kracht heeft mama niet. Rechercheur: oorzaak. Papa werd doodgemaakt, doordat mama het vuurwapen gebruikte. Natuurkundige: reden. Mama gebruikte het voorwapen, omdat het dodelijke vuurkracht heeft.
Non sunt idem causa et ratio, etsi non raro confundantur. Causa enim est unius rei, ratio axiomatis et sumitur ab omnibus argument. Ut Cur calet in hac domo?. Respondeo: Quia ignis ibi ardet. Ignis ardens est subjectum caloris et adjunctum loci. Ad formandum syllogismum, conclusio sit: In hac domo calet. Calet enim est praedicatum aliquid praecedens interrogationem. Sic formant: Quae causa est caloris in domo? pro: Quae ratio caloris in hac domo?.
Isaac Beeckman, C. de Waard, Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 à 1634.
Scepsis ontstaat, wanneer causaliteit wordt gezien als kennis die verkregen wordt door redenering (wat Beeckman een "reden" noemde) en niet als kennis van feiten (een "oorzaak", in de zin van Beeckman). Het sceptische standpunt is, dat causale verbanden niet zijn gebaseerd op feitenkennis.
Aenesidemus van Knossos (1e eeuw vC) drukte dit als volgt uit: "Aangezien etiologie in het algemeen verwijst naar onwaarneembare dingen, zegt ze niets onbetwistbaars met betrekking tot fenomenen. Bijvoorbeeld, de Pythagoras verklaart de afstand tussen de planeten door een muzikale proportie." De muzikale proportie was bij de Grieken niet enkel een muziekterm, maar een wiskundig begrip, dat op allerlei gebieden werd toegepast. Zijn analyse van de hemellichamen (harmonie der sferen) was feitelijk onjuist, maar dat was niet het belangrijkste van wat hij deed; wat hij deed was niets anders dan uit een geconstateerde evenredigheid van getallen (correlatie) een (causaal) verband afleiden. Ik pas Aenesidemus' argument tegen de etiologie toe: we zien twee fenomenen die niets met elkaar te maken hebben (hemellichamen en klokken), we vinden door redenering onzichtbare dingen, te weten een numerieke evenredigheid, en concluderen tot een verband.
Causaliteit werd beschouwd als behorend tot de onzichtbare dingen. (Wij zouden zeggen: Causale verbanden zijn imaginair.)
Volgens David Hume (1711-1776) worden causale verbanden mentaal gevormd. Ze worden door ons gedacht, maar bestaan niet in de dingen zelf. Ze zijn niet observeerbaar.
Hume Voorbeeld: Biljarten. "Het is zeker dat deze herhaling van op elkaar lijkende objecten in op elkaar lijkende situaties niets nieuws voortbrengt in deze objecten of in enig extern lichaam. Want men zal gemakkelijk willen toegeven, dat de verschillende gevallen die we hebben van de conjunctie van op elkaar lijkende oorzaken en gevolgen op zichzelf totaal onafhankelijk van elkaar zijn, en dat het doorgeven van beweging, die ik nu zie resulteren uit de botsing van twee biljartballen, totaal verschilt van die ik zag resulteren uit zo'n stoot twaalf maanden geleden. Deze stoten hebben geen invloed op elkaar. Ze zijn geheel van elkaar gescheiden door tijd en plaats; en de ene had kunnen bestaan en beweging doorgeven, ook al was de andere er nooit geweest."
Sceptici verwerpen causaliteit, omdat deze niet op waarneming berust. Daartegenover zegt Kant, dat beide vormen van kennis elkaar juist nodig hebben. We kunnen opeenvolging van feiten slechts ervaren, zegt Kant, maar causaliteit is een a priori concept dat (categorie die) voorafgaat aan onze ervaring van opeenvolging (een mogelijkheidsvoorwaarde voor het begrijpen van een opeenvolging van feiten als veroorzaking).
Kant: "Hoe iets kan veranderen; hoe het mogelijk is dat een toestand op een (bepaald) moment door een tegengestelde op een ander moment kan worden gevolgd: daarvan hebben we a priori niet het minste begrip. Daarvoor is kennis van de werkelijke krachten nodig, die alleen empirisch gegeven kan worden. Maar de vorm van iedere verandering, de voorwaarde, waaronder ze [...] zich alleen kan voordoen [het maakt niet uit over welke verandering van toestand het gaat] de
opeenvolging van de toestanden zelf [...] kan wel [...] a priori gekend worden."
Kant houdt vast aan het epistemologische verschil tussen rationele (a priori) kennis (van causaliteit) en empirische (a posteriori kennis). Echter....(materialistische epistemologie: we kennen de geest volledig, wanneer we de hersenen volledig kennen) , men kan stellen, dat (a priori begrip van causaliteit) causale verklaring ook berust op observatie van feiten. Causale verklaring is mogelijk dankzij de compositie van onze hersenen. Tussen verklaren en observeren is er geen epistemologisch verschil. Er is geen verschil tussen de kenbaarheid van planetaire of muzikale proporties (waargenomen met het blote oog of oor) en de kenbaarheid van het verband tussen beide (bij het constateren van een verband doen we niets anders dan waarnemingen met elkaar vergelijken). En als ik dat zeg, zeg ik iets anders dan wat Aenesidemus en andere sceptici tot en met Hume) beweerden, namelijk dat causale verbanden niet bestaan omdat we ze niet kunnen observeren. Ik (ga accoord met de opvatting dat causale verbanden mentaal worden gevormd, maar ik vat "mentaal" op als "fysiek gevormd in de hersenen" en ik zeg daarom) dat causale verbanden net zoals geobserveerde feiten bestaan, maar dat we ons we bij de constatering ervan kunnen vergissen, net zoals we ons in feiten kunnen vergissen.
Continuïteit
Leibniz:
"Niets ontstaat plotseling en een van mijn grote en best geverifieerde maximen is dat de natuur geen sprongen maakt: wat ik de wet van de continuïteit noemde"
Charles Darwin:
"Hoewel het in veel gevallen het heel moeilijk is zich er een idee van te vormen via welke overgangen een orgaan zijn huidige toestand kan hebben bereikt, heeft het me toch verbaasd, in aanmerking nemende dat het aantal levende en bekende vormen klein is in vergelijking met de uitgestorven en onbekende vormen, hoe zelden een orgaan kan worden genoemd, waarvan niet bekend is dat een overgangsstadium ertoe leidt. De waarheid van deze opmerking wordt door die oude regel in de natuurlijke historie: "Natura non facit saltum.”
Discreetheidsillusie bij overdracht van een natuurkundige kracht van een object naar een ander object.
Bijvoorbeeld, een keu stoot tegen een gele biljartbal, deze botst met een rode bal, raakt drie keer een rand van de biljarttafel en treft tenslotte een witte bal. We zien discrete objecten, een keu, een biljarttafel en biljartballen in beweging, met een zodanige snelheid dat ze zichtbaar blijven voor het menselijke oog.
Stel dat de keu de bal raakt zodanig dat de eerdere impuls van de keu causaal verantwoordelijk is voor de latere impuls van de bal, dan zijn oorzaak en gevolg met elkaar verbonden door de volgende draad van gebeurtenissen: eerst de keu die een bepaalde impuls heeft; dan de uitwisseling van impuls tijdens de botsing; en dan de bal die een bepaalde impuls heeft. Er is een verandering van object (van keu naar bal), maar geen verandering van de kwantiteit. Deze blijft behouden, onder voorwaarde dat de veranderingen worden beheerst door een enkele natuurwet (impuls).
Stel: de keu ketst af.
Bij biljarten moet de pomerans bij elke stoot worden voorzien van krijt. Hierdoor wordt vermeden dat de speelbal ketst, wanneer men deze effect wil geven.
In dit geval is er een andere kracht bij betrokken: wrijving.
De theorie van behouden kwantiteit van Phil Dowe (Physical Causation,1992):
Twee gebeurtenissen c en e zijn met elkaar verbonden door een causale relatie dan en alleen dan als er een behouden kwantiteit bestaat die wordt vertegenwoordigd door beide gebeurtenissen en waarvan een bepaalde hoeveelheid wordt overgedragen wordt van de ene naar de andere gebeurtenis.
Dowe situeert causaliteit in de fysica en centraal daarin staan de behouden kwantiteiten. Het idee van behouden kwantiteit is echter ook toepasbaar buiten de natuurkunde.
Groeiproces.
Tijdens het opnemen van een film worden per seconde 24 beeldjes achter elkaar belicht. Zijn dit opnamen van iets dat beweegt, dan zullen op deze 24 beeldjes verschillende fasen van de beweging zijn vastgelegd. Door in hoog tempo stilstaande beelden achter elkaar te projecteren, lijkt het of opeenvolgende, in feite statische beelden een beweging weergeven.
Contiguïteit is onvoldoende voorwaarde voor het bestaan van een causaal verband. Daarvoor is continuïteit nodig.
Een causale relatie voldoet aan de volgende voorwaarden:
ten eerste, de relatie is irreflexief, dat wil zeggen dat iets niet de oorzaak kan zijn van zichzelf (oorzaak en gevolg zijn numeriek niet identiek; niet: kwalitatief niet identiek);
ten tweede, de relatie is asymmetrisch (in de tijd), dat wil zeggen dat een oorzaak voorafgaat aan zijn gevolg; (de eerste en de tweede voorwaarde samen: oorzaak en gevolg zijn in de tijd numeriek niet identiek, dat wil zeggen: treden niet gelijktijdig op);
ten derde, de relatie is transitief, dat wil zeggen, dat (als een gebeurtenis een tweede veroorzaakt en de tweede gebeurtenis veroorzaakt een derde, dan veroorzaakt de eerste de derde gebeurtenis);
Een relatie die irreflexief, asymmetrisch en transitief is, heet een seriële relatie.
Serialiteit is een kenmerk waarmee we beide theorieën (regulariteitstheorie en procestheorie) van elkaar kunnen onderscheiden. In een regulariteitstheorie is serialiteit niet mogelijk; serialiteit bestaat wel in een procestheorie.
De indruk bestaat, dat veel gevallen gemakkelijker met de regulariteitstheorie dan met een procestheorie kunnen worden opgelost.
Voorbeeld 1:
In de overgang van Krijt naar Tertair, 65 miljoen jaar geleden, verdwenen plotseling vrijwel alle grotere dieren, zoals de dinosauriërs. Volgens een theorie welke Alvarez en Smit in 1980 publiceerden was de sterfte het gevolg van een grote meteoriet (of komeet) die in dezelfde tijd insloeg in de aarde aan de noordwestkust van Yucatán in Mexico en daar de Chicxulub-krater vormde. Hierbij stierven vele diersoorten, maar ook grote groepen zoals de dinosauriërs en de ammonieten, uit. De resulterende klimaatsverandering, te vergelijken met een nucleaire winter, was vrijwel zeker een belangrijke factor in die uitstervingen.
Het is mogelijk (volgens een regulariteitstheorie dat na een meteorietinslag een klimaatomslag (zoiets als een nucleaire winter) optreedt, en dat door zo'n klimaatomslag grote dieren uitsterven, maar daaruit volgt (volgens een procestheorie) niet, dat een meteorietinslag zorgt voor die massale sterfte. Waarom niet? Het geconstateerde verband tussen een meteorietinslag en een klimaatomslag betekent iets anders dan het verband tussen een klimaatomslag en het uitsterven van diersoorten. Het eerste is een fysisch verhaal over stofvorming in de atmosfeer, het tweede een biologisch verhaal over het wegvallen van voedselbronnen.
Voorbeeld 2:
Mogelijk verband tussen slappe kaken en grote hersenen. Door een mutatie die 2,4 miljoen jaar geleden plaatsvond waren wij niet meer in staat een bepaalde proteïne (MYH16) te produceren die belangrijk is voor de spieren van primaten. (Toen de onderzoekers DNA-monsters onderzochten
vanuit de hele wereld, ontdekten ze dat alle mensen een defect hebben in het gen dat de proteïne (MYH16) creëert. Door de mate van evolutie te berekenen kwamen zij achter de leeftijd van deze mutatie.) Doordat de menselijke schedel niet meer werd tegengehouden door een lijvig kauwapparaat, kon hij naar hartelust groeien. Hieruit volgt, dat een mutatie de oorzaak is geweest van de ontwikkeling van grote hersenen.
Het is mogelijk (volgens een regulariteitstheorie), dat door het ontbreken van een proteïne het kauwapparaat slinkt en dat door dat kleiner worden de schedel de kans krijgt om groter te worden, maar dat betekent (volgens een procestheorie) niet, dat door het gemis van die proteïne de schedel gaat groeien. Waarom niet? Het geconstateerde verband tussen een mutatie en slappe kaken betekent iets anders dan het verband tussen slappe kaken en schedelgroei. Het eerste is een fysiologisch verhaal met betrekking tot een verband tussen processen die zich in het lichaam afspelen, het tweede een anatomisch verhaal met betrekking tot een verband tussen delen van het skelet.
In bovengenoemde voorbeelden wordt de equivalentiedenkfout gemaakt, dit is de fout waarbij men vaak onbewust aanneemt dat de causale verbanden dezelfde betekenis hebben terwijl er in feite ambiguïteit is: het argument wordt in meer dan een betekenis gebruikt. We hebben dan te maken met een semantische paradox. Intuïtief vallen zulke paradoxen ons nauwelijks op. Theorieën zoals "mogelijk verband tussen slappe kaken en grote hersenen" en "een vallende steen veroorzaakte het uitsterven van de dinosauriërs", kunnen op het eerste gezicht een zekere status van aannemelijkheid verkrijgen, maar vallen bij nader inzien (in wetenschappelijk opzicht) door de mand.