Το παρόν ψαλτικό βιβλίο, είναι το περίφημο Αναστασιματάριον Πέτρου του Πελοποννησίου, το οποίο εξέδωσε ο άριστος μαθητής των τριών διδασκάλων της νέας μεθόδου, ο Πέτρος Εφέσιος· παράλληλα είναι και το πρώτο έντυπο μουσικό βιβλίο στην ιστορία της εκκλησιαστικής μας μουσικής.

Το Αναστασιματάριο, λόγω του περιεχομένου του (μελοποιημένοι αναστάσιμοι ύμνοι -εξ ου και η ονομασία του- της οκτωήχου ή και της Παρακλητικής γενικότερα, των τακτικών ακολουθιών του Εσπερινού του Σαββάτου και του Όρθρου των Κυριακών είναι το πιο γνωστό και πιο χρηστικό ψαλτικό μουσικό βιβλίο· αποτελεί δε οιονεί το βασικό διδακτικό εγχειρίδιο του κάθε νέου ψάλτη. Πράγματι, μέσα από τις σελίδες του ο μαθητευόμενος προσεγγίζει και κατανοεί στην πράξη, με τη μεγαλύτερη δυνατή αμεσότητα και απλότητα, τα βασικά στοιχεία οκταηχίας της βυζαντινής μουσικής. Ως εκ τούτου προτιμήθηκε να εκδοθεί ως πρώτο βιβλίο δια τού Τύπου, ευθύς μετά τη οριστική καθιέρωση της νέας μεθόδου της βυζαντινής μουσικής.

Το Αναστασιματάριο με μορφή αυτοτελούς χειρόγραφου βιβλίου άρχισε να μορφοποιείται ήδη κατά τον ΙΣΤ΄ αιώνα, όταν μέλη του άρχισαν να αποσπώνται από το παλιό Στιχηράριο1. Όμως εκείνος που συγκρότησε πλήρες Αναστασιματάριο ήταν ο περίφημος πρωτοψάλτης Μ.τ.Χ.Ε. Παναγιώτης Χρυσάφης και μας το παρέδωσε αυτοτελώς, με το επίτιτλο: «᾿Αρχ(ὴ) σὺν θ(ε)ῷ ἁγίῳ τῶν ἀναστασίμ(ων) πάντ(ων) κατ’ ἦχ(ον)· καλλωπισθέντ(ων) ὑπὸ πολ(λῶν) διδασκά(λων), ταν(ῦν) δὲ παρὰ τοῦ Χρυσά(φη)…»2.

Προβληματισμό μας δημιουργεί το ότι γράφει στον κολοφώνα του χειρογράφου του πως το καλλώπισε «…οὐ μέντοι κατὰ τὸ κείμενον τῶν παλαιῶν ἐκτονισθείσα [η βίβλος] ἀλλ’ ἐν καινῶ τινὶ καλλωπισμῶ, καὶ ἐν μελιρρύτοις νεοφανέσι θέσεσι…». Άρα δεν επρόκειτο για απλό καλλωπισμό, αλλά ουσιαστικά για νέα μελοποίηση στην οποία χρησιμοποίησε και καλλωπισμούς του δασκάλου του στο Αναστασιματάριο της παλαιάς παράδοσης (ιε΄ αιώνα το αποδιδόμενο στον Ιωάννη τον Δαμασκηνό), του Γεωργίου Ραιδεστηνού, αφού γράφει: «Τούτο τοίνυν ὅσον τὸ κατ’ ἐμὲ ἐφικτὸν παρ ἐμαυτοῦ γέγονε, κατὰ τὴν ἣν παρέλαβον εἰσήγησιν,παρὰ τοῦ ἐμοῦ διδασκάλου, κὺρ Γεωργίου τοῦ Ραιδεστηνοῦ…». Γεγονός είναι ότι το «καλλωπισθὲν» Αναστασιματάριο του Χρυσάφη γνώρισε μεγάλη επιτυχία με αποτέλεσμα να επικρατήσει και να χρησιμοποιηθεί ακόμη και μέχρι σχεδόν την καθιέρωση της νέας μεθόδου3.

Το Αναστασιματάριο αυτό αποτυπώνει την αργή παράδοση του στιχηραρικού μέλους· όμως, από ό,τι φαίνεται και από το ίδιο σε σχέση με εκείνο της παράδοσης του Δαμασκηνού, είχαν αρχίσει τάσεις συντόμευσης και καλλωπισμού του στιχηραρικού μέλους και δημιουργείτο πλέον μια νέα μελοποιητική έκφραση. Την τάση της συντόμευσης και της μετάβασης από το αργό παλαιό μέλος στο σύντομο τη διακρίνουμε σαφέστατα στο Αναστασιματάριο του Κουλιδά (αρχές ιε΄ αι.)4 ,το οποίο κατά τον μελοποιό του ψάλλεται χύμα, δηλαδή σύντομα.

Στη συνέχεια έχουμε το Αναστασιματάριο του Δανιήλ, που αναγράφει στο επίτιτλό του: «Ἀρχὴ σὺν Θεῷ ἁγίῳ τῶν εἱρμολογικῶν ἀναστασίμων» (πάλι εδώ ο χαρακτηρισμός ειρμολογικών δηλώνει σύντομο μέλος), ποίημα κὺρ Δανιήλ Λαμπαδαρίου» (δεν έχει επισημανθεί ιδιόχειρό του και δεν γνώρισε διάδοση)5 .

Μεταξύ του Αναστασιματαρίου του Κουλιδά και του Δανιήλ υπάρχει σαφής διαφορά. Στο μεν Αναστασιματάριο του Κουλιδά καταγράφεται μια τάση μεγάλης συντόμευσης του αργού στιχηραρικού μέλους και μας εισάγει στο νέο στιχηραρικό μέλος ως πρόδρομος του Αναστασιματαρίου του Πέτρου Πελοποννησίου, ενώ το Αναστασιματάριο του Δανιήλ, καταγράφει στην τελική της μορφή την ήδη παγιωθείσα και επικρατήσασα στην καθημερνή ψαλτική πράξη σύντομη απόδοση των μελών του Αναστασιματαρίου όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Επομένως αποτελεί ουσιαστικά τη βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκε ο Πέτρος ο Πελοποννήσιος για τη μελοποίηση του δικού του Αναστασιματαρίου.

Το Αναστασιματάριο του Πέτρου Πελοποννησίου μας παραδόθηκε σε δύο μορφές, ως Αργόν και ως Σύντομον6 και -αντίθετα με το Αναστασιματάριο του Δανιήλ- αν κρίνουμε από τη μεγάλη χειρόγραφη διάδοση που είχε, γνώρισε μεγάλη αποδοχή και κάλυψε τις ανάγκες της εποχής του για σύντομη ψαλμώδηση· γι’ αυτό και προτιμήθηκε από τους τρεις δασκάλους να εξηγηθεί στη νέα μέθοδο -εξηγητής ο Γρηγόριος-.

Είναι χαρακτηριστικό και το ότι τόσο το αργόν όσο και το σύντομον μελοποιήθηκαν από τον Πέτρο κατόπιν προσταγής υψηλών εκκλησιαστικών προσώπων, τα οποία λόγω θέσεως και ιδιότητας γνώριζαν άμεσα και υπεύθυνα τις λειτουργικές ανάγκες των εκκλησιών της εποχής τους. Το αργοσύντομο Αναστασιματάριο του Πέτρου εξηγήθηκε από τον Γρη­γό­ριο πρωτοψάλτη σε συνεργασία με τον Χουρμούζιο και εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1820 από το μαθητή τους Πέτρο Εφέσιο, με στοιχεία που προσομοίαζαν των χειρογράφων και με διατήρηση της Οξείας7.

Στα χειρόγραφα το Αναστασιματάριο του Πέτρου παρουσιάζεται ως επί το πλείστον σε μικτή μορφή που πέρασε και στο πρώτο έντυπο8, με τη προσθήκη των Κεκραγαρίων και τη στιχολογία του Πέτρου Βυζαντίου, ο οποίος σημειωτέον, ως γραφέας μας το παρέδωσε στον κώδικα ΒΚΨ 79 με τα Κεκραγάρια, δίχως τις στιχολογιες, σε ιδιαίτερη ενότητα, με την ένδειξη «ἕτερα Κεκραγάρια ἠμέτερα, ὡς ψάλλονται ἐν τῇ ἁγίᾳ τοῦ Χριστοῦ μεγάλῃ Ἐκκλησία τὰ νῦν».

Η έκδοση αυτή του Ανα­στα­σιματαρίου του Πέτρου ως προς το περιε­χό­με­νό της ακολούθησε την ύλη, που πολύ σύντομα, μετά την παράδοση του Ανα­στα­σι­μα­τα­ρί­ου από τον Πέτρο, παγιώθηκε στη χειρόγραφη παράδοση, κατά την οποία υπήρχαν αναμίξ μέλη αργοσύντομα (στιχηραρικά) και σύν­τομα «ειρμολογικά» σύμ­φωνα με την ορολογία των τριών δασκάλων), σε εξήγηση Γρηγορίου9. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι στη χειρόγραφη αυτή μορφή του υπάρχει και η συμ­βο­λή του Πέτρου Βυζαντίου, αφοί στη συν­έ­χεια βλέπουμε τα κεκραγάριά του να πα­ραμερίζουν τα αντίστοιχα του δα­σκάλου του, καθώς και να προστίθεται και δική του στιχολογία, που δεν υπήρχε στου Λαμπαδαρίου -το αμιγώς σύντομο εκ­δό­θη­κε το 1839 από τον Θεόδωρο Φωκαέα πάλι από την εξήγηση του Γρηγορίου10-.

Η έκδοση του Αναστασιματαρίου του Πέτρου Λαμπαδαρίου ήταν η πρώ­­τη στη σειρά των Αναστασιματαρίων, αλλά και ως έκδοση εντύπου βιβλίου της βυζαντινής μουσικής11, δεδομένου ότι μέχρι και τότε δεν είχε ε­φαρμοσθεί η τυπογραφία στη σημειογραφία της, λόγω ίσως της δυσχέρειας που παρουσίαζε το παλιό σύστημα στη χάραξη και στοιχειοθέτηση τυπο­γρα­φικών στοιχείων.

Ανέφερα πως σε ό,τι αφορά την ύλη του αργοσυντόμου Αναστασιματαρίου, αυτή ήταν ακριβώς ό,τι και στη χειρόγραφη παράδοση12, όμως με την προσθήκη και άλλων μελών του όρθρου, που, όπως μας πληροφορεί ο πρόλογος του βιβλίου, είχε αφήσει ατόνιστα ο Πέτρος: «Τὸ πρῶτον τοῦτο βιβλίον περι­έ­χει καὶ τὰ ἀπολυτίκια, τὰ καθίσματα, τὰς ὀκτὼ ὑπακοάς, τοὺς ἀνα­βαθ­μούς, τοὺς μακαρισμούς, καὶ τὰ ἐξαποστειλάρια, τὰ ὁποῖα εἶχεν ἀφήσει ἀτόνιστα ὁ ἀοίδιμος διδάσκαλος, ἐτόνισαν δὲ καὶ ἐπρόσθεσαν εἰς τὸ Ἀ­να­στασιματάριον οἱ μουσικολογιώτατοι διδάσκαλοι, οἱ ἐφευρέται τοῦ νέου συστήματος»13. Συγκεκριμένα, και εκτός των όσων αναφέρονται πα­ρα­πάνω, περιέχει: Κεκραγάρια και στιχολογία του Πέτρου Βυζαντίου, στι­χηρά του Εσπερινού με τους στίχους τους, Δογματικά Δοξαστικά, από­στι­χα με τους στίχους τους, πασαπνοάρια, στιχηρά των αίνων με τους στίχους τους. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι στην έκδοση αυτή ακολουθήθηκε ακρι­βώς η χειρόγραφη παράδοση του Ἀναστασιματαρίου και ως προς τον τρόπο καταχώρησης των μελών σε στιχηραρικά και «ειρμολογικά» (σύν­το­μα στιχηραρικά). Έτσι τα απόστιχα του εσπερινού στους ήχους γ΄, δ΄, πλ. α΄, πλ. β΄, βαρύ, πλ. δ΄, καθώς και τα στιχηρά των αίνων στους ήχους γ΄, βαρύ, πλ. δ΄, είναι καταχωρισμένα σε σύντομο (ειρμολογικό) μέλος»14. Σημειώνω ότι παραλήφθηκαν τα του βαρέως ήχου από τον Ζω (πρωτόβαρυ που συναντούμε σε ορισμένα χειρόγραφα15 Το Αναστασιματάριο αυτό επανεκδόθηκε ως δεύτερος τόμος το 1869 στη σει­ρά «Μουσικὴ Βιβλιοθήκη»16 των διδασκάλων της Πατριαρχικής Μουσικής Σχολής17, με τη διαφορά ότι εδώ ως εξηγητές φέρονται οι δάσκαλοι της Σχολής (Γεώργιος Βιολάκης, Παναγιώτης Κηλτζανίδης;), ενώ στην ύλη του έχουν προσθέσει κεκραγάρια του Π. Βυζαντίου, «ἕτερα κατὰ μίμησιν τοῦ Βυζαντίου», κανόνες, τιμιωτέρες, κατανυκτικά και μαρτυρικά· παράλληλα έ­χουν αφαιρέσει τα ένδεκα εξαποστειλάρια που περιείχε η πρώτη έκδοση.

Το 1889 το Αναστασιματάριο του Πέτρου εκδίδεται για τρίτη φορά από τον Κωνσταντίνο Σακελλαρίδη18 με βάση την έκδοση του 1868· συνεκ­δί­δει δε και το σύντομο –«᾿Αναστασιματαριον σύντομον μελοποιηθὲν παρὰ Πέτρου Λαμπαδαρίου τοῦ Πελοποννησίου– σε συνεχή αρίθμηση και δίχως ιδι­αίτερη προμετωπίδα, κατά το πρότυπο της έκδοσης του 1839). Στον πρόλογό του σημειώνει ότι: Ἐν τῇ ἐκδόσει ἡμῶν ταύτῃ, ὡς εἴρηται, οὐδὲν καινὸν προσετέθη· τὸ δὲ μόνον ὅπερ ἐπράξαμεν ἡμεῖς εἶναι ἡ ἐπι­μέ­λεια, μεθ’ ἧς διεπονήσαμεν αὐτό, ἵνα ἐκδοθῇ ἔρρυθμον καὶ οὕτω πως κεκανονισμένον κατὰ τὴν τοῦ χρόνου ἀγωγήν, ὥστε ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ψάλλωνται ἅπαντα τὰ μέλη αὐτοῦ καὶ διὰ τοῦ διπλοῦ χρόνου, ὡς ἦσαν τεταγμένα ὑπὸ τοῦ ἀοιδίμου Πέτρου Πελοποννησίου…» Το 1962 εκδί­δε­ται με ανατύπωση της έκδοσης του 1889 από τον Μιχαήλ Πολυχρονάκη και το 1984 (η έκδοση του 1820) ἀναστατικὰ από τον εκδοτικό οίκο «Κουλ­τούρα».

Το 1998 ο Παναγιώτης Θ. Παππάς επανεκδίδει, χειρο­γρα­φημένο από τον ίδιο και χωρισμένο σε μέτρα συνεπτυγμένου ρυθμού, το Αναστασιματάριο της έκδοσης του 1820, σε δύο τόμους (Εσπερινός19– Όρθρος20), με προσθήκη και άλλων μελών του Εσπερινού και Όρθρου. Τέ­λος, αναστατικά από την έκδοση τού 1868, εκδίδεται και πάλιν με επι­μέ­λεια του καθηγητή Αντωνίου Αλυγιζάκη από το Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών της Μονής Βλατάδων Θεσσαλονίκης το 1999, στη σειρά «Ψαλτικά Βλατάδων».

Οι παραπάνω εκδόσεις, αποτελούν τη γνήσια έκφραση και αποτύπωση του Αναστασιματαρίου του Πέτρου, παρά το ότι και μεταξύ αυτών παρατηρούνται μερικές, ασήμαντες όμως, μικροδιαφορές, που αφορούν κυρίως την ανά­λυση της ενέργειας κάποιων χαρακτήρων ποσότητας και ποιότητας.

Αυτό το βιβλίο, του οποίου και η προ ετών αναστατική επανέκδοση του από τον εκδοτικό Οίκο «Κουλτούρα» έχει καταστεί σπάνια -για την πρώτη δεν γίνεται λόγος- αποφάσισε να επανεκδώσει ο φίλος και συνάδελφος κ. Μιχαήλ Μαμάης, με νέα στοιχειοθεσία και προσθήκες, οι οποίες θα το συμπληρώσουν και θα το καταστήσουν πλήρες από κάθε άποψη.

Στο σημείο αυτό επισημαίνω το γεγονός ότι οι νέοι ψάλτες μας όλο και περισσότερο αναζητούν τις ψαλτικές ρίζες της μουσικής μας παράδοσης στις πρωτογενείς πηγές της. Μια τέτοια πηγή είναι και το Αναστασιματάριο της έκδοσης του 1820 .

Ως εκ τούτου συγχαίρω τον κ. Μαμάη και εύχομαι η προσπάθειά του να βρει τη δέουσα ανταπόκριση και να έχει εύκαρπη συνέχεια.

Κάλυμνος 20-7-2019

Γεώργιος Ι.Χατζηθεοδώρου

Άρχων Μαΐστωρ

της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας.

1Ίσως το αρχαιότερο γνωστό Αναστασιματάριο είναι ο κώδικας 929 του τέλους ΙϚ΄ αιώνα της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Περισσότερα για τη διαδρομή και εξέλιξη του Αναστασιματαρίου, βλ. Μανόλη Χατζηγιακουμή «Χειρόγραφα Εκκλησιαστικής Μουσικής 1453-1821, Αθήνα 1980» – Γρηγόρη Αναστασίου Η παράδοση και εξέλιξη του Αναστασιματαρίου, Ανακοίνωση, Λευκωσία 2005 – Γεωργίου Χατζηθεοδώρου «Το Αναστασιματάριον του Πέτρου Λαμπαδαρίου και οι επανεκδόσεις του από τον Ιωάννη πρωτοψάλτη, εισήγηση, Θεσσαλονίκη 2014» – Γεωργίου Κωνσταντίνου «Αναστασιματαριον Πέτρου Εφεσίου επιτομή, (προλεγόμενα), εκδ. Ι.Μ. Βατοπαιδίου 2015».

2 Βλ. χφ. Μονής Λειμώ­νος, αρ. 239, έτος γραφής 1672-1673, στο Μαν. Χατζηγιακουμή, Μουσικὰ Χειρόγραφα Τουρκοκρατίας (1453-1832), Ἀθήνα 1975, σελ. 78.

3 «Ἀρχὴ τοῦ ἀναστασιματαρίου, ὅπερ συνετέθη παρὰ κὺρ Χρυσάφου τοῦ νέου», χειρ. Σκούφου του Σμυρναίου 1807 (ημέτερη βιβλιοθήκη).

4 Βλ. Ι. Μ. Παντελεήμονος 942, το και μοναδικό, μέχρις τώρα επισημασμένο. «Ἀναστασιματάριον μετὰ τῶν κεκραγαρίων, σὺν Θεῷ ἁγίω, πολλὰ ὠφέλιμον εἰς ψάλτην ποὺ ἀγαπᾶ νὰ ψάλη εὔμορφον χύμα τόσον τα αναστασίμα ὡσάν καὶ τὸ Στιχηράριον. Ψάλλεται δὲ χύμα. Νέα σύνθεσις ἐμοῦ τοῦ ταπεινοῦ Κυριάκου Κουλιδᾶ τοῦ Ναυπλιώτη».

5 Βλ. Ι.Μ. Ξηροποτάμου, αρ. χφ. 374 και Μεταμορφώσεως αρ. χφ. 206

6 Σχετικά με τούς παραπάνω προσδιορισμούς του Αναστασιματαρίου του Πέτρου, βλ. Γεωργίου Ι. Χατζηθεοδὠρου “Ἡ Μετροφωνική έρμηνεία του Αναστασιματαρίου Πέτρου του Πελοποννησίου κα ο αργοσύντομος μικτός στιχηραρικός δρόμος», εκδ. Πολυχρονάκη 2019.

7 «Νέον Ἀναστασιματάριον μεταφρασθὲν κατὰ τὴν νεοφανῆ μέθοδον τῆς μουσικῆς, ὑπὸ τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει μουσικολογιοτάτων Διδασκάλων καὶ ἐφευρετῶν τοῦ νέ­ου μουσικοῦ Συστήματος, νῦν εἰς πρῶτον εἰς φῶς ἀχθὲν διὰ τυπογραφικῶν χαρα­κτή­ρων τῆς Μουσικῆς, Ἐπὶ τῆς θεοστηρίκτου Ἡγεμονίας τοῦ Ὑψηλοτάτου ἡμῶν Αὐθέντου πάσης Οὐγγροβλαχίας Κυρίου Κυρίου Ἀλεξάνδρου Νικολάου Σούτσου Βοεβόδα. Ἀρχι­ε­ρατεύοντος τοῦ Πανιερω­τάτου Μητροπολίτου Οὐγγροβλαχίας Κυρίου Διονυσίου. Ἐκ­δο­θὲν σπουδῇ μὲν ἐπιμόνῳ τοῦ μουσικολογιωτάτου κυρίου Πέτρου τοῦ Ἐφεσίου, Φι­λο­τί­μῳ δὲ προκαταβολῇ τοῦ Παν­ευ­γενεστάστου ἄρχοντος μεγάλου Βορνίκου Κυρίου Γρη­­γορίου Μπαλλιάνου. Ἐν τῷ τοῦ Βου­κου­ρεστίου νεοσυστάτῳ τυπογραφείῳ 1820». Περισσότερα για το έντυπο και γενικότερα για όλες τις εκδόσεις βλ. Γεωργίου Ι. Χα­τζη­θεοδώρου, «Βιβλιογραφία, της Βυζαντινής Εκκλησιαστικής Μουσικής Α΄ τόμος 1998-Β΄τόμος 2008).

8Την ίδια ακριβώς μορφή έχει και ο κώδικας ΕΒΕ-ΜΠΤ 716 του έτους 1815 (γραφέας ο ιεροδιάκονος Θεόκλητος)

9 Ο Γρηγόρης Αναστασίου πιθανολογεί ότι αυτή τη συμπίληση ίσως να είχε κάμει ο Πέτρος, για να ανταποκριθεί στην τότε ψαλτική πράξη (βλ. Γρηγορίου Ἀναστασίου, «Ἡ Βυζαντινὴ μουσική», ό.π. σελ. 101). Πάντως και το έτος 1791 συναντούμε κώδικα που περιέχει πλή­ρες και αμιγές το αργοσύντομο Αναστασιματάριο του Πέτρου (κεκραγάρια, στιχηρά εσπέ­ρια, από­στιχα, δογματικά δοξαστικά του εσπερινού, πασαπνοάρια, στιχηρά των αίνων, τα ια΄ εω­θινά δοξαστικά) [χφ. Εθνικής Βιβλιοθήκης αρ. 970, γραφέας ο Νεόφυτος Δού­κας].

10 Αναστασιματάριον αργόν …μελοποιηθέν παρά Πέτρου Λαμπαδαρίου του Πελοποννησίου, και ήδη επιδιορθωθέν μετά προσθήκης, παρά Κωνσταντίνου πρωτοψάλτου της του Χριστού Μεγάλης Εκκλησίας. Νυν τρίτον εκδοθέν εις τύπον παρά Θεοδώρου Παπά Παράσχου Φωκέως…. Εν Κωνσταντινουπόλει ….1839

11 Σχετικά με τις εκδόσεις των Αναστασιματαρίων καί γενικότερα των βιβλίων της βυζαν­τινής μουσικής, βλ. Γεωργίου Ι. Χατζηθεοδώρου, Βιβλιογραφία τῆς βυ­ζαντινῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς, ό.π.

12 Το βασικό περιεχόμενο στη χειρόγραφη παράδοση του Αναστασιματαρίου του Πέτρου Λαμπαδαρίου είναι τα: Κεκραγάρια και οι στιχολογίες του Π. Βυζαντίου· και σε σύν­το­μο συλλαβικό («ειρμολογικό») μέλος, στιχηρά και απόστιχα του εσπερινού, πασαπνο­ά­ρια και στιχηρά των αίνων του όρθρου, και στο τέλος τα ένδεκα εωθινά.

13 Βλ. στον πρόλογο του βιβλίου 9-10 ά.α. [Περισσότερα βλ. Γεωργίου Ι. Χατζηθεοδώρου «Βιβλιογραφία»,΄Περίοδος Α΄ ό.π., σελ. 27-28 και 57-58.

14 Σύντομα («Ειρμολογικά») τά: Ήχος γ΄ απόστιχα, αίνοι, στιχηρά των αίνων – Ήχος δ΄ από­στιχα – Ήχος πλ. α΄ απόστιχα – Ήχος πλ. β΄ απόστιχα, β΄ δογματικό δοξαστικό – Ήχος βαρὺς απόστιχα, αίνοι, στιχηρά των αίνων – Ήχος πλ. δ΄ απόστιχα στιχηρά των αίνων. Ακόμα και τα κεκραγάρια καταχωρούνται με τη διασκευή του Πέτρου Βυζαντίου, γιατί τα είχε αφήσει ατόνιστα ο Πέτρος Λαμπαδάριος.

15 Περισσότερα βλ. Εμμ. Γιαννόπουλος «Ταμείον Χειρογράφων Ψαλτικής Τέχνης» Θεσσαλονίκη 2005,σελ.70.

16 «Μουσικὴ Βιβλιοθήκη διῃρημένη εἰς τόμους καὶ περιέχουσα Ἁπάσης τῆς ἐνιαυσίου Ἀ­κο­λου­θίας τὰ μαθήματα τῶν ἀρχαίων Ἐπὶ τῆς Βυζαντινῆς ἐποχῆς καὶ μετ’ αὐτὴν Μου­σικο­δι­δασκάλων Μετὰ προσθήκης τῶν μέχρι τοῦδε ἀνεξηγήτων, ἐκδίδεται ἐγκρίσει καὶ ἀδείᾳ τῆς Α. Θ. Παναγιότητος καὶ τῆς Ἱερ. Συνόδου, Παρὰ τῶν μουσιδιδασκάλων τῆς Πατριαρ­χι­κῆς Σχολῆς τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς, Ἀναλώμασιν τῶν αὐτῶν τε καὶ τῶν φιλο­μού­σων συνδρομητῶν. Τόμος δεύτερος. Ἐν τῇ πατριαρχικῇ τυπογραφίᾳ, τῇ δι­ευ­θυνομένῃ Ὑπὸ τοῦ Κ. Β. Καλλίφρονος ͵α ω ξ η΄ 1868 – Ἀναστασιματάριον μελο­ποι­ηθὲν παρὰ Πέτρου τοῦ Πελοποννησίου». [Για περισσότερα, βλ. Γ. Ι. Χατζηθεοδώρου, Βιβλιογραφία,Περιοδος Α΄, ὅ.π., σελ. 149-150]

17 Το Αναστασιματάριο αυτής της σειράς επανεκδόθηκε αναστατικά και από το Πατριαρ­χι­κό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών της Μονής Βλατάδων Θεσσαλονίκης, το 1999, με πρό­λο­γο και επιμέλεια του καθηγητή Αντωνίου Αλυγιζάκη.

18 «Νέον Ἀναστασιματάριον κατὰ τὸ τοῦ Πέτρου τοῦ Πελοποννησίου, ἐντολῇ τῆς Μ. Ἐκ­κλη­σίας ἐκπονηθὲν κατὰ τὸ πρωτότυπον ὑπὸ τῶν διδασκάλων τῆς πατριαρχικῆς Σχολῆς καὶ ἐγκριθὲν ὑπὸ τῆς Μ. Ἐκκλησίας, ἐκδίδοται νῦν συμπεπληρωμένον καὶ ἐρ­ρυθ­μισμένον ὑπὸ Κωνσταντίνου Σακελλαρίδου Θετταλομάγνητος. Ἐν Ἀθήναις, ἐκδότης Σπυρίδων Κου­σου­λίνος, Τυπογραφεῖον βιβλιοπωλεῖον Κουσουλίνου καὶ Ἀθανασιάδου, παρὰ τῷ ναῷ τῶν ἁγίων Θεοδώρων, 1890».

19 «Πέτρου Πελοποννησίου Ἀναστασιματάριον (Ἑσπερινός). ᾿Επιμέλεια, ἐπεξεργασία Πα­να­γιώτης Θ. Παππᾶς», Ἀθῆναι 1998.

20 «Πέτρου Πελοποννησίου, Ἀναστασιματάριον (Ὄρθρος). Ἐπιμέλεια, ἐπεξεργασία Πανα­γιώτης Θ. Παππᾶς», Ἀθῆναι 1998».