ประวัติความเป็นมา

การจัดตั้งห้องสมุดประชาชนอย่างเป็นระบบเพื่อให้บริการแก่ประชาชนทั่วไปในประเทศไทยนั้นมีมาตั้งแต่พุทธศักราช 2459 คือเริ่มมีแผนกห้องสมุดขึ้นในกรมราชบัณฑิต กระทรวงธรรมการ (กระทรวง ศึกษาธิการในปัจจุบัน) และได้จัดตั้งห้องสมุดประชาชนในพระนครขึ้น 3 แห่งแรก คือ ที่วัดสุทัศนเทพวราราม วัดสามจีน (วัดไตรมิตรวิทยาราม) และวัดประยุรวงศาวาส จนถึงปี 2533 มีห้องสมุดประชาชนทั่วประเทศ 507 แห่ง เป็นห้องสมุดประชาชนจังหวัด 72 แห่ง ห้องสมุดประชาชนอำเภอ 403 แห่ง และเป็นห้องสมุดระดับตำบล 32 แห่ง 

ส่วนโครงการจัดตั้งห้องสมุดประชาชน "เฉลิมราชกุมารี" ได้เริ่มตั้งแต่ปี พุทธศักราช 2534 ซึ่งเป็นปีที่ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีทรงเจริญพระชนมายุ 3 รอบ กรมการศึกษานอกโรงเรียนกระทรวงศึกษาธิการ ในขณะนั้น นายสุรัฐ ศิลปอนันต์เป็นอธิบดี ได้ดำเนินโครงการจัดตั้งห้องสมุดประชาชนตามแนวพระราชดำริฯ ขึ้น โดยจัดตั้งในเขตอำเภอที่ไม่ใช่อำเภอเมืองและยังไม่มีห้องสมุดประชาชนเพราะในเขตอำเภอเมืองจะมีห้องสมุดประชาชน จังหวัดตั้งอยู่แล้ว และได้ขอพระราชทานนามห้องสมุดที่จะดำเนินการตามโครงการจากพระองค์ท่าน ซึ่ง ก็ได้รับพระราชทานนามมาว่า "ห้องสมุดประชาชนเฉลิมราชกุมารี" จำนวนที่จะจัดสร้างครั้งแรกที่ตั้งเป๋าหมายไว้คือ 37 แห่ง เมื่อมีการแจ้งแนวคิดนี้ไปยัง จังหวัดต่างๆ เพื่อให้แจ้งความต้องการไปยังกรมการ ศึกษานอกโรงเรียน โดยที่จังหวัดที่พร้อมจะร่วมโครงการนั้น ต้องมีที่ดินไม่น้อยกว่า 1 ไร่ อยู่ในสถาน ที่ชุมชนมีเงินสนับสนุนการก่อสร้างร่วมกับกรมฯคนละครึ่งซึ่งบก่อสร้างตามแบบที่ประมาณการไว้ในขณะนั้นเป็นค่าก่อสร้างประมาณหลังละ 2.5 ล้านบาท จบดำเนินการประมาณ 5 แสนบาท ดังนั้นจังหวัดต้องมีเงินสมทบไม่น้อยกว่า 1.5 ล้านบาท ต่อการสร้างห้องสมุด 1 แห่ง ปรากฏว่ามีจังหวัดที่พร้อมจะดำเนินการได้แจ้งความประสงค์ไปยังกรมฯ จำนวน 44 จังหวัด 51อำเภอ ซึ่งสูงกว่าเป้าหมายที่ตั้งไว้อย่างมาก 

นอกจากนี้ในช่วงปี 2534 - 2543 องค์การสหประชาชาติได้ประกาศให้เป็น "ทศวรรมแห่งการรู้หนังสือ" จึงมีการรณรงค์ให้ประชากรของโลกรู้หนังสือ อ่านออกเสียงได้ให้มากที่สุด ห้องสมุดประชาชนจะเป็นองค์ประกอบส่วนหนึ่งที่จะทำให้ความคิดดังกล่าวประสบผล กรมการศึกษานอกโรงเรียนจึงได้วางแนวทางการจัดตั้งห้องสมุดประชาชนเฉลิมราชกุมารีไว้ว่า ในช่วงทศวรรบดังกล่าวจะพยายามตั้งห้องสมุดเฉลิมราชกุมารีให้ได้ 270 แห่ง ในอำเภอที่ยังไม่มีห้องสมุดประชาชน ถ้าเป็นผลสำเร็จ ประเทศไทยก็จะมีห้องสมุดประชาชนครบทุกอำเภอ