Kartki sprzed Zagłady

W 1940 i 1941 roku rodzina Wasermanów z Łukowa oraz Frostów z Łazów wysyłała kartki pocztowe do swych bliskich, którzy uciekli do Związku Radzieckiego – głównie do Altera Frosta i jego żony Estery z domu Waserman. Te kartki, które się zachowały (łącznie trzynaście) są nie tylko cenną rodzinną pamiątką dla ich potomków, ale też unikalnym źródłem dokumentującym życie łukowskich Żydów pod niemiecką okupacją. Najwcześniejsza odkrytka pochodzi z 1 lutego 1940 roku, ostatnia zaś z 20 marca 1941 roku. Pisane były głównie przez Jehudę Wasermana, zwanego Idełem, brata Estery, księgowego ożenionego z nauczycielką Rachelą. Na niektórych znajdują się własnoręczne dopiski od rodziców Idełego i Estery – Dawida i Udli Wasermanów, rodziców Altera – Szyi i Ruchli Frostów, a także Racheli – żony Idełego. Dwie kartki, do swych synów, napisał Szyja Frost – jedną do przebywającego w Brześciu Welwela, drugą do znajdującego się we wsi Użga Altera. Tę ostatnią w połowie wypełnił też Ideł Waserman. Wysłał on też dwie kartki do innych osób – Estery Waserman, kuzynki mieszkającej w Małorycie niedaleko Brześcia i Sary Bursztyn, znajomej z Łukowa przebywającej w posiołku (obozie) Waktal w Republice Komi.

Transkrypcja kartek (pisownia oryginalna)

1.a D. Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / Alter Frost, Brześć, ul. Długa 64

Jankiel und Schosia mit die kinder grissen euch. Estera, wie machst du in gesund?

Ideł

Ist die adresse zu Liba dieselbe seit mir haben ein brief zu ihr geschrieben?

Härzliche grussen für euch.

Rachel

1.b

Luków d. 1 II 40 r.

Libe Schwester

Mir haben fon dir dein letzten brief erhalten. Wir kommen benachrichten, da wir alle gesund sind. Ich habe geheiratet nach dem 3 XII 39. Rachela hat keine nachrichten fon ihre eltern. Mir wissen, das Liba hat geschrieben zu euch. Was hört sich bei dem onkel in Mator [?] und bei Estera und Motelu. Wie lebt sich euch. Hat Alter arbeit. Warum schreibst du nicht durch post. Die ganze familie ist gesund. Deine schwiger eltern griessen euch. Uns fehlt ganz nicht, gibte Gott auf weiter. Wir alle grissen euch härzlich. Dein bruder Ideł. 

[Dopisek]

Dain fater und muter küszen dir. D. Wasserman Udla Wasserman

2.a D. Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / Alter Frost, Brześć, ul. Długa 64/3

Estero, napisz do Liby, czy ona zna Finkielsztejna, co pracował w Birobidżanie w redakcji „B.B. Sztern”, rodzice jego są o nim niespokojni, bo on nie pisze. Serdeczne ukłony od rodziców i Racheli. Całują Was mocno. Twój Ideł

2.b 18 IV 40

Drodzy moi!

Estero, twoją kartę otrzymaliśmy w zeszłym tygodniu, a w ten poniedziałek czytaliśmy kartkę co pisałaś do Szosi oraz list do teścia. Bardzo zadowoleni jesteśmy z wiadomości o sobie, bo dotychczas myśmy nie wiedzieli. Wciąż myślimy o Tobie i nas boli to że jesteś samotna. Mamy nadzieję, że wszystko się skończy u ciebie dobrze. Jak się miewacie, czy Alter pracuje. Jak wyglądasz? Co słychać u wujka Lejbusia i u dzieci jego. U nas wszystko w porządku, jesteśmy dzięki Bogu zdrowi, przygotowujemy się do świąt. Jakby było dobrze, żeby wyście byli z nami. Rodzina cała jest zdrowa i kłania Ci się. Estero napisz zaraz jak ty się czujesz. Estero napisz do Hadery do K. Rozenberga, że jesteśmy zdrowi, ale nie o naszym ślubie.

3.a D. Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / Alter Frost, Brześć, ul. Długa 64/3

Szosia naszykowała dla Ciebie dużo rzeczy, które są Ci potrzebne teraz, a może jeszcze będzieś w ich posiadaniu. Od Liby nic nie otrzymali. Pisz do nas często to my ci odpiszemy zaraz. Mamusia już teraz śpi [nieczytelne]. 11 wiecz. Dużo dzisiaj się [nieczytelne] płakała. Bądźcie zdrowi, nie myślcie o nas. [Zna]jomi kłaniają się serdecznie. To jest ukłon. Ideł, Chana, D. Wasserman

[Dopisek 1]

Serdeczne ukłony od wszystkich. Hanka

[Dopisek 2]

Mamusia, także Rachela przesyłają wam pozdrowienia serdeczne.

3.b 1 VII 1940 r.

Drodzy moi!

Twoją kartkę z dnia 15 VI 40 dziś otrzymaliśmy. Bardzo się dziwiliśmy, żeś tak długo nie odpisała odpowiedzi, chociaż myśmy otrzymali żywe ukłony. Esterko, dziwimy się bardzo na twój ton pisania, przecież jednak masz krewnych i znajomych w Brześciu. Napewno już jest u Ciebie po wszystkiem, więc życzymy Ci dużo szczęścia, jesteśmy bardzo ciekawi wiedzieć, co urodziłaś. Powinnaś być spokojną i tyle nie myśleć o nas, a tembardziej nie zazdraszczać Goldsztejnom, są bardzo zajęci swoimi kłopotami. Nasz bardzo niepokoi czy wy jesteście w Brześciu na stałe, bo nam powiedziano że macie wyjechać do innej miejscowości. Czy Alter gdzie pracuje w ogóle, jak napiszesz nie zapomnimy pisać o sobie. Wasze fotografie otrzymaliśmy. Mamusia bardzo by chciała być przy tobie, często płacze, wspominając ciebie. U nas nic nowego, dotychczas mamy jeszcze sklepu, wcale się teraz nie targuje i nie ma za co. W ogrodzie jak każdego lata tylko trochę zapuszczony. Tatuś jest w Judenracie, a ja także muszę współpracować i jestem w domu. U nas w Łukowie wszyscy krewni są zdrowi, w Warszawie prawdopodobnie także. Więcej nowości nie mam do pisania, znajomi są zdrowi i często wspominają ciebie. Rachela ma kilka dzieci. Ona się zapatrzyła na ciebie i też będę miał kłopot. Czy wujek mieszka w Małarycie w swoim domu? Teść napewno napisze ci osobno, już mamy dla niego kartkę. Ukłony dla wujka i dzieciom.

4.a D. Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / J. Bursztyn, Komi, rejon sysolski, oddział pocztowy Wakwat, posiołek (obóz) Waktal

Piszemy do Estery na adres niejakiego Frydmana, który wspomniał, że Frost się znajduje z nimi razem. Zasyłamy serdeczne pozdrowienia, oczekujemy od was najrychlej wiadomości o wszystkiem. Ukłony dla męża. Ideł

4.b 26 IX 40

Pani Saro!

Czytaliśmy dzisiaj kartkę p. do rodziców swoich. Wcale nie wspomina pani o naszej Esterze z mężem, którzy byli razem z wami, a widząc z adresu jest prawie ten sam, a my od naszej Estery do dnia dzisiejszego nie mamy żadnej wiadomości, gdzie oni są. Zawiadomiła nas kuzynka, że Estera miała synka, a to było akuratnie kiedy wyście wyjechali. Wyobrażacie sobie nasze myślenie, a w dodatku nie mając od niej przez cały czas listu. Wobec tego uprzejmie proszę p. natychmiast po otrzymaniu naszej kartki porozumieć się z nimi, a w razie niemożności łaskawie nas zawiadomić co z nimi jest jak Estera się czuje i jak się obecnie czuje na nowym miejscu. Co Alter porabia w ogóle co wy wszyscy porabiacie.

5.a D. Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / L. Waserman, Małoryta, obwód Brześć

5.b 30 X 40

Moi drodzy!

Estero twoja ostatnią kartkę z dn. 29 IX 40 otrzymaliśmy wczoraj. Dziwię się bardzo, że nie napisałaś nic nowego o Esterze naszej, piszesz akurat to samo co w poprzednim liście. Dotychczas nie otrzymaliśmy od Estery żadnego listu, jak widać ty także nie otrzymujesz, a jeżeli tak, to dlaczego nie podałaś adres ich, przecież wiesz, jak jesteśmy niespokojni o jej los i jakie są nasze myśli. Już kilka tygodni jak nadszedł list do Łukowa od jednego, w którym wspomina że tam znajduje się Frost z Białej, tak że wszyscy prawie otrzymują listy tylko my nie, więc Estero nie zwlekaj [z] odpowiedzią i napisz o wszystkiem co wiesz ale prawdę. U nas nic nowego. Sklepu już nie mamy. U mnie także nic nowego. Rachela spodziewa się na dniach. Co u wujka i reszty dzieci. Przy jakiej pracy jesteście zajęci? Bądźcie zdrowi wasz Ideł.

[Dopisek]

Serdeczne pozdrowienia dla wszystkich.

6.a D. Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / Alter Frost, wieś Użga, L/p Lopiu, mieszkania 93, rejon sysolski, Komi

6.b 11 XI 40

Droga Esterko!

Dzisiaj otrzymaliśmy twoją kartę pocztową napisaną do teścia. Jest to pierwsza wiadomość bezpośrednio od ciebie samej, bo dotychczas nic nie otrzymaliśmy od was. Zrozum nasze myśli, nie mając od was wiadomości i wiedząc że miałaś rodzić dziecko w tym samym czasie kiedyś wyjechaliście. Dopiero Estera z Małoryty napisała nam, żeś urodziła synka i adresu twego nie przysłała. Z kartki od niejakiego Frydmana do Fluga dowiedzieliśmy się że wy także jesteście tam i zaraz napisaliśmy do Ciebie na ten adres czy otrzymaliście i do Sary Bursztyn pisałem dopytując się o was, widocznie twoje kartki do nas nie nadeszły, a polecone otrzymujemy, w zeszłym tygodniu przyszedł list od cioci Estery. My już wiemy i staramy się coś dla was robić. Zrozum jakie wrażenie wywarła twoja kartka na nas, jesteśmy wszyscy do głębi przejęci waszem stanem. A najgłówniejsze co z Alterem, co za operacja? My będziemy robić dla was co tylko w naszej możności będzie. Bądźcie wytrzymali i żyjcie nadzieją. Esterko, życzymy wam dużo szczęścia z okazji urodzenia małego Szamełe, radość byłaby gdybyście byli razem z nami, mam nadzieję że się zobaczymy. Esterko napisz nam zaraz odpowiedź o wszystkim jak było. U nas wszyscy zdrowi. Esterko, Rachela w tę sobotę urodziła nieżywego chłopa, był cudowny, nie martw się ona się czuje dobrze, piszę koło niej. Bądźcie zdrowi i piszcie często. Serdeczne ukłony dla synka od wszystkich. Wasz brat Ideł. 

[Dopisek po rosyjsku]

Otiec D. Waserman, piszi czasto [Ojciec D. Waserman, pisz często]

7.a D. Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / Alter Frost, wieś Użga, L/p Lopiu, mieszkania 93, poczta Wizynga, rejon sysolski, Komi

7.b 24 XI 40

Drodzy moi!

Nie patrząc na to co dotychczas jeszcze nie otrzymaliśmy od Ciebie żadnego listu oprócz coście pisali do rodziców Altera na którą myśmy w zeszłym tygodniu odpowiedzieli, piszemy już drugą i będziemy do was pisać co tydzień i wy starajcie się także odpisać regularnie. Esterko o to co ty prosisz w ostatniej kartce do teścia to nie polegajcie zupełnie na nas róbcie z waszej strony co możecie bo nam jest tu bardzo trudno wam dopomóc. Pisaliśmy do Esterki i Welwela w tej sprawie i prosiliśmy ażeby pamiętali o was tak jak pamięta Josek o Sarze i stale do niej posyła paczki żywnośc[i] wczoraj paczkę przysłał do Łukowa dla rodziców. Czy macie jego adres? Co jest z Alterem. Jak się miewa mały Szamełe. Czy ty Estero jesteś choć zdrowa i macie dość wyżywienia. Czytamy kartki Poli, ja odpisałem w zeszłym tygodniu do niej. Może napiszecie do Liby? U nas nic nowego. Tatuś i mamusia zdrowi Rachela także dobrze się czuje. Ja jestem stale w domu. Sklepu nie mamy, ale jednakże żyjemy, nie martwcie się o nas nic. Bądźcie [z] nadzieją że jeszcze będziemy razem. Serdeczne ukłony od tatusia, mamusi i Racheli. Specjalne pocałunki dla małego Szamka. Wasz Ideł.

8.a Dawid Waserman, Lea Szyja, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / W. Frost, Brześć, ul. 1 Maja 128

8.b 7 XII 40

Drogi Welwel

Twoja kartę pocztową otrzymaliśmy wczoraj. Jesteśmy dzięki Bogu zdrowi. Od Froima nie ma żadnego śladu. Od Altera była tylko jedna kartka. Jak im się powodzi napewno nie jest wiadomo. Otóż drogi synu, jak tylko otrzymasz kartkę, wyślij zaraz do nich paczkę żywnościową, to co im brakuje tam, ja już jestem bezradny i oni mnie błagają żeby ich ratować, więc musisz im wysłać zaraz paczkę żywnościową, przy pierwszej sposobności zwrócę Ci z podziękowaniem. Welwel idź do kuzynki Esterki w Brześciu niech też wyśle paczkę, wasz obowiązek jest o nich teraz pamiętać. To jest ich adres, jeżeli nie masz: [adres w Komi, zapisany cyrylicą] Bądźcie zdrowi, serdeczne ukłony od wszystkich dla wszystkich. Wasz ojciec

9.a Dawid Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / Alter Frost, wieś Użga, L/p Lopiu, mieszkania 93, rejon sysolski, Komi

9.b 9 XII 40

Drogi Synu!

Więcej jak 1 kartkę od was nie otrzymałem dotychczas. Otrzymaliśmy ukłony od was od Sary Bursztyn. Co Ci jest Alter, na co chorujesz, powinieneś się starać leczyć w większym mieście. Pisałem do Welwela o was, jego adres ten sam. Teść pisał o was do Esterki z Brześcia. Czy otrzymujecie od nich listy. Do Łukowa piszą bardzo mało. Piszcie do Joska Żebrowicza, może wam coś dopomoże. Co porabia dziecko i Esterka, co tydzień prawie piszemy do was i to poleconą, piszcie także poleconą. U nas nic nowego. Od Froima niema żadnej wiadomości. Serdeczne ukłony od nas i od Chaima z dziećmi. Wasz ojciec Szyja.

Esterko!

Dlaczego od was przychodzi tak mało listów, od wszystkich są często listy. Pisz do nas co tydzień na adres Jankela, bo niestety od zeszłego tygodnia nie mieszkamy już u nas w domu. Jak wasze zdrowie i dziecka. My jesteśmy wszyscy zdrowi i cała rodzina. Za kilka dni napiszemy osobno. Bądźcie zdrowi. Serdeczne ukłony od nas. Wasz Ideł

10.a Dawid Waserman, Łuków, ul. Joselewicza 2, u Lichtensztejna / Alter Frost, wieś Użga, L/p Lopiu, mieszkania 93, rejon sysolski, Komi

10.b Łuków dn. 26 XII 40

Drodzy moi!

Pisaliśmy już do was kilkakrotnie, a od was nie otrzymaliśmy dotychczas nic, co nas bardzo niepokoi i nie możemy zrozumieć przyczyny. Od kartek Sary Bursztyn otrzymaliśmy ukłony od was, że między sobą korespondujecie, ale szczegółów o Was nie mamy dotychczas. Od Estery z Małoryty otrzymaliśmy ostatnio kartkę i także pisze że posyła Ci paczki żywnościowe. Nasze myśli są tylko o Was. Co porabia mały Szamełe. Jak się czuje Alter. Co ty Esterko porabiasz. Czy ty także pracujesz. W ogóle jak wy żyjecie. Czy macie z sobą ubranie i pościel. Czy są duże mrozy, bo u nas niebardzo duże dotychczas. Czy otrzymujesz listy od Liby, Estery, Welwe[l]a? Ile listów otrzymaliście od nas. U nas wszyscy zdrowi. Rodzice mieszkają u Szosi a ja z Rachelą śpimy u Menachema w oficynie, a dom zabrany na hotel i przerobiony wewnątrz. Rachela czuje się dobrze po jej przejściu co pisałem. Nasze dążenie ażeby się tylko zobaczyć i być razem to są nasze jedyne nadzieje. Nie myślcie o nas, starajcie się być wytrwałymi, my z naszej strony zrobimy dla was co tylko będzie w naszej mocy. Bądźcie zdrowi i piszcie do nas polecone, jak my. Serdeczne ukłony od rodziców, Racheli. Całusy dla Szamełe. Wasz Ideł

11.a Dawid Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / Alter Frost, wieś Użga, L/p Lopiu, mieszkania 93, rejon sysolski, Komi

11.b 9 I 41

Drodzy moi!

Waszą kartkę otrzymaliśmy w tym tygodniu, była to I-sza kartka (z dn. 16 XII 40), bezpośrednio od was do nas, bo dotychczas nie otrzymaliśmy od was nic, i nie wiemy całe wasze przejście. My i teść napisaliśmy już do was kilka kartek od czasu otrzymania pierwszej kartki. Bardzo dziękujemy Ci Estero za twój obszerny i dobrze napisaną kartkę, wyobraź sobie nasze szczęście i łzy podczas czytania twojej kartki. O Racheli mojej nie powinnaś się martwić, dobrze się czuje. Jak Ci pisałem miała ona „chłopa” całego, jak z 1-go roku dużego, śliczny czarne włosy i w ogóle „coś”, ale niestety akuszerka Nazarewiczowa odebrała go nieżywego o 1ej w nocy a wieczorem o 7ej Rachela go czuła, ona widocznie przyczyniła się do jego śmierci, bo to było nadzwyczaj śliczne i tłuste dziecko i zostało uduszone przy porodzie, bo ona mówi że jakieś 3 godziny nie żyło. Rachela miała pęknięcie, ale po 10-ciu dniach już chodziła. Tatuś i mamusia więcej rozpaczali niż my, bo żal był wielki, po takim nacierpieniu się, ale nic, miejmy nadzieję jesteśmy młodzi i czasy będą spokojniejsze, to i dla dziecka będzie, bo cobyśmy teraz robili z dzieckiem kiedy nie mamy już własnego mieszkania bo jak ci pisałem od grudnia usunięto nas wszystkich z całego domu. Tatuś u Liby, mamusia u Szosi, ja z Rachelą u Menachima w oficynie, a frontowy hotel i nasz dom zabrał nowy właściciel hotelu, nasze wszystkie mieszkania stoją pustkami, a my musimy spać u obcych. Esterko zrozum ile łez bólu mamy od twojej kartki, podobne życie. Jedyne nasze nadzieje, że się jeszcze zobaczymy i wszyscy razem będziemy opowiadać o wszystkiem. Pozatem w rodzinie wszyscy zdrowi. Oddałem wszelkie ukłony. Jak jest z małym Szamełe, czy już duży chłop, a Alter jak się miewa. Mówią u nas że mają was odesłać z powrotem do I-szych miejsc. Bądźcie mi zdrowi i piszcie obszernie. Wasz Ideł

Dopisek:

Całusy dla Was Rachela

Udla Waserman matka wasza, całusy tobie i Szamełe i Alterowi 1000 razy

D. Wasserman

12.a Dawid Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / Alter Frost, wieś Użga, L/p Lopiu, mieszkania 93, rejon sysolski, Komi

12.b 11 II 1941 Łuków

Już od dłuższego czasu nie mamy od Was żadnego listu. Myśmy pisali do Was kilka kartek, na pewno już otrzymaliście. Dla Poli także napisałem kartkę. Od Ciebie Esterko dotychczas otrzymaliśmy jedyną kartkę z datą 16 XII 40. Zrozumcie nasze szczęście mając od ciebie taki gęsty liścik. Nasza uciecha przez kilka dni nie do opisania. Mamusia, tatuś wciąż mówią o Was, o dziecku właśnie i teraz, na nowo czytamy twoją dawną kartkę, która nas cieszy i smuci zarazem, bo przypominamy wasze cierpienia, w takim odległym i obcym dla was otoczeniu. Ale nie martwcie się człowiek jest niekiedy silniejszy od żelaza. Będzie jeszcze nam wszystkim razem dobrze, miejmy tylko nadzieję. Od Esterki otrzymaliśmy wczoraj odkrytkę. Pisze że jedzie na Ukrainę wysłać Ci paczkę i że Welwel stara się was sprowadzić z powrotem do Brześcia. Co słychać z Szamełem, czy już zdrowy? Pocałuj go za nas wszystkich. Jak ty się czujesz, a Alter z chorobą. Czy pracujecie i w ogóle co z Wami jest. Prawdopodobnie mają Was wszystkich odesłać z powrotem. Ażeby wyście byli w Brześciu toby i nam było także lepiej. Po 9 tygodniach mieszkamy tymczasowo z powrotem w mieszkaniu Elki razem (tylko my). Szczegóły pisałem Wam w pierwszych kartkach. Rachela nie pracuje, a ja pracuję w Gminie Żydowskiej. Ciocia Rachela mają sklep. Szosia Jankiel i dzieci są zdrowe. Reszta rodziny są zdrowi. Chaim i Sala mają nadzwyczaj mądre dziecko. Pozatem u [nieczytelne] nic nowego. Oddaliśmy wszystkim ukłony od was i wy oddajcie tam od nas. Bądźcie zdrowi, serdeczne pozdrowienia od mamusi, tatusia, Racheli i całusy gorące dla was wszystkich. Piszcie często i dużo. Ideł

Dopisek:

Ja i mamusia całujemy was i Szamełe, D. Wasserman

13.a Dawid Waserman, Łuków, ul. Piłsudskiego 11 / Kombinat L. Lichter, dla E. Waserman, miasto Wizynga, rejon sysolski, Komi

13.b 20 III 41

Drodzy moi!

Od stycznia nie mamy od ciebie Esterko żadnego listu. Na nasz adres otrzymaliśmy od Ciebie tylko jedyną pocztówkę datowaną 16 XII 40. Od Poli i Loli Lichter nadchodzą często listy, w których są wspomniane o was, żeście już wyjechali z lasu. Z Małoryty też otrzymaliśmy pocztówkę. Otóż dzisiaj była kartka od Loli, że mieszka z Wami razem i pracuje razem z Alterem w fabryce, a od Ciebie dotychczas ani słowa. Co to za przyczyna? Napewno piszesz, dlaczego nie nadchodzi. Może za gęsto piszesz, najlepiej listem, można dużo pisać. Zrozum że my jesteśmy niespokojni. Na przyszłość zrób tak żeby listy nadchodziły. Napisz zaraz co robicie czy wam coś brakuje, jak mały Szamełe i przy czym Alter pracuje, jakie mieszkanie macie. U nas nic nowego, mieszkamy tymczasem w swoim domu w mieszkaniu po Elce. Jeżeli możecie przyślijcie nam fotografię waszą z dzieckiem. Napiszcie w liście poleconym o wszystkiem co nas interesuje. Bądźcie zdrowi. Serdeczne ukłony od nas wszystkich. Ukłony dla Loli. Wasz Ideł