Relacja Henryka Szczęśniaka

Henryk Szczęśniak urodził się w 1929 roku w Kierzkowie w ówczesnej gminie Tuchowicz (obecnie Stanin) w powiecie łukowskim. Spędził tam także okupację. W 2015 roku, kiedy nagrano jego relację, mieszkał w Annopolu koło Kocka.

W okolicy, w której się wychował Szczęśniak, między innymi w Sarnowie i Jeleńcu, mieszkało kilka rodzin żydowskich. Podobnie było w pobliżu podłukowskiej wsi Dębowica, skąd pochodziła jego żona. W Rolach żyła żydowska rodzina Kogutów. Mieszkali w domu pokarczmiennym i prowadzili handel, na przykład skupowali od rolników ziemniaki. Żona pana Koguta, Chana, zajmowała się przędzeniem na zamówienie. Jakiś Żyd przyjeżdżał z maszyną i szył ubrania, inny reperował na miejscu buty – szybko i solidnie. Jednak „nie było takich przyjaźni wielkich [między Polakami i Żydami], nie powiem, że się żenili, wykluczone takie rzeczy”. Dzieci żydowskie chodziły do szkoły razem z polskimi, ale „nie szanowali ich nasi, przepychali ich ci starsi z Jeleńca. Napadali na nich”. Gdy żydowscy szmaciarze jeździli po wsiach i za stare materiały dawali talerze i inne rzeczy do domu, atakowali ich miejscowi chuligani i tłukli im naczynia.

Podczas wywózki Żydów furmankami ze wsi Role do getta w Łukowie część z nich ukryła się niedaleko wsi Suleje, koło lasu, oraz na kolonii w Nurzynie. Mieli tam ziemianki w polu i przychodzili tylko do umówionych domów po pożywienie. Wypatrzyli ich mieszkający w Rolach dwaj „niby-partyzanci”, którzy „źle zachowywali się w stosunku Żydów”. Zaatakowali ów prowizoryczny schron. Kilku Żydów uciekło do lasu, ale zastrzelili ich. Była też pewna Żydówka, która ukrywała się z dziećmi. Na nią także się „zaczatowali”. A potem sami zginęli. „Pochlali sobie u Dziewulskiego i nad ranem szli do swoich domów. Akurat nadjechali Niemcy z Łukowa, cichuteńko rowerami. Natknęli się na tych Niemców i zaczęli uciekać durnie w pole”. Jednego Niemcy od razu położyli trupem, a drugiego, który skrył się i postrzelił Niemca, zabili nieco później.

Z wieloma ukrywającymi się Żydami Polacy bardzo dobrze się obchodzili, zaopatrywali ich w żywność. „Ale były i barbarzyństwa”. Brat Szczęśniaka znalazł w polu koło wsi Czerśl dwóch zabitych Żydów. Zostali prawdopodobnie „obrani” z wszystkiego, co mieli, przez dwóch gospodarzy z Czerśli, a potem wyprowadzeni w pole i zabici. Mordercy mieli broń, bo należeli do AK. Po wojnie wyjechali – jeden na Śląsk, drugi na Wybrzeże. „Nie przyjeżdżali nawet, bo się bali z początku, a później to już czasami odwiedzili [swoją wieś], ale też po cichu tak”.

W czasie okupacji Henryk Szczęśniak był kilkunastoletnim chłopcem. Gdy przyjeżdżał do Łukowa, widział, co się działo z Żydami, jak Niemcy z nahajkami pędzili ich, przeważnie młodych, do pracy i krzyczeli „Jude!”. „Cmentarz żydowski był przy ulicy Warszawskiej – wspomina. – Nie był zniszczony. Nagrobki Niemcy brali na układanie jezdni. To zniszczone było, bo same groby nie. Dużo nagrobków zostało zdjętych. Sami to Żydzi nawet robili. Gonili ich do poprawy dróg”.

Relacja wideo opublikowana w Bibliotece Multimedialnej lubelskiego Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”