Hubermanowie i Dwaszowie

Pesach Huberman i Estera z domu Zysman należeli do ortodoksyjnego nurtu życia żydowskiego. Mieszkali w żydowskiej części Łukowa i prowadzili małą piekarnię. Wg spisu z 1929 r. mieściła się ona przy ul. Międzyrzeckiej. Mieli dwie córki – Szyfrę i Małkę, oraz dwóch synów – Moszego i Chila Ichiela.

Córki zmarły w młodym wieku – jedna najprawdopodobniej przy porodzie. Druga była wdową po mężu, który zginął podczas I wojny światowej.

Mosze Huberman ożenił się z Chają, również mieszkanką Łukowa. Gdy urodziła im się córka, wyemigrowali do Francji. Po wybuchu II wojny światowej przenieśli się do Maroka, dzięki czemu przeżyli Holokaust.

Chil Ichiel Huberman, ur. w 1900 r., najmłodsze dziecko Pesacha i Estery, ożenił się z Szajndlą Dwasz.

Estera Huberman zmarła na tyfus w getcie łukowskim 29 listopada 1942 r. (20 kislew 5703 r.). Jej mąż Pesach został zastrzelony na ulicy na początku 1943 r.

***

„Dwasz” znaczy po hebrajsku „miód”. Zważywszy na pochodzenie nazwiska, można przypuszczać, że Dwaszowie wywodzili się z Żydów sefardyjskich, którzy przed wiekami zmuszeni byli opuścić Hiszpanię. Sefardyjczycy bardzo często nosili nazwiska hebrajskie, gdy tymczasem Aszkenazyjczycy (Żydzi, którzy przybyli na ziemie polskie z Niemiec), posługiwali się nazwiskami wywodzącymi się z języka jidysz lub lokalnego, czyli np. polskiego.

Pierwszym znanym przedstawicielem rodziny Dwaszów był Awram Icchak, ur. ok. 1840 r. Miał co najmniej pięcioro dzieci: Jakowa, Barucha, Sarę, Herszela i Małkę.

Jakow Dwasz, ur. ok. 1860 r., zm. w 1935 r. Był cieślą, zajmował się wznoszeniem drewnianych domów. Ożenił się z Chają Staryfurman, urodzoną w Łukowie, zm. w 1925 r. Byli ortodoksyjnymi Żydami i mieli jedenaścioro dzieci, z których wieku dorosłego dożyło pięcioro:

Hesziek, ur. ok. 1886 r., zmarł na tyfus w 1920 r.

Szlomo, ur. ok. 1889 r., zmarł na infekcję w 1916 r.

Menasze, ur. ok. 1890 r., ożenił się z Naomi Twardedrzewo z Mędzyrzeca. Mieli troje dzieci: Szmuela, Chawę i Fajgę. W ostatnich latach przed wojną mieszkali najprawdopodobniej w Warszawie. Menasze Dwasz był kaletnikiem. Zginął z żoną i dziećmi podczas Holokaustu.

Szajndla, ur. w 1900 r., była jedyną z rodzeństwa, która przeżyła Zagładę.

Michael, ur. ok. 1908 r., odziedziczył po ojcu zawód cieśli. Ożenił się z Blumą Lerman, tak jak i on łukowianką. Mieli sześcioro dzieci: Chaję, Herszela, Fajgę, Itę, Jakowa i ostatnie, urodzone podczas wojny, którego imię jest nieznane. Nikt z tej rodziny nie przeżył Holokaustu.

***

Chil Ichiel i Szajndla Hubermanowie mieszkali w Łukowie w domu przy Alejach Kościuszki, wynajmowanym bodajże od niejakiego Wolskiego. Stoi on do dziś przy tej ulicy pod numerem 44. Prowadzili w nim sklep spożywczy. Mieli córkę Helę. Nie byli Żydami ortodoksyjnymi – należeli do Bundu. Uwielbiali podróże i naturę. Często wyjeżdżali za miasto i spędzali czas w otoczeniu zieleni. Bardzo lubili przebywać w lesie.

Gdy wybuchła wojna, chcieli uciekać do ZSRR, wierzyli bowiem, że tam będą bardziej bezpieczni. Byli jednak w rozterce, bowiem rodzice Chila mieli już swoje lata i nie mogli z nimi wyjechać. Pozostali członkowie rodziny też z różnych względów nie chcieli opuszczać Łukowa. Chil i Szajndla zdecydowali się wreszcie ruszyć w drogę sami, tylko z córeczką Helą. Nie było to łatwe. Granicę na Bugu próbowali przekroczyć kilka razy. Gdy podczas jednego z podejść zostali złapani przez Niemców, pobito ich i zawrócono do Łukowa. Nie poddali się jednak i wreszcie im się udało. Dotarli do Brześcia, w którym się zatrzymali, jako uchodźcy, do lata 1940 r. Następnie zostali przez Rosjan wywiezieni na północny wschód, do Republiki Komi. Żyli tam w okropnych warunkach. Nękały ich choroby, głód i warunki atmosferyczne. Temperatura spadała często poniżej -30 stopni Celsjusza. Musieli pracować po dwanaście godzin dziennie. Hela Huberman zajmowała się np. spławem drewna rzeką. Tęsknili za bliskimi, o których nic nie wiedzieli. Byli zupełnie odcięci od świata i wiadomości z zewnątrz. 

Po napaści Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 r. Żydzi zostali zwolnieni z przymusowego wygnania, mogli się udać dokądkolwiek, tyle że nie mieli dokąd. Postanowili wyruszyć na południe. Po długiej i uciążliwej podróży dotarli do Uzbekistanu. Tam panował jeszcze większy głód niż na północy. Ludzie umierali wprost na ulicach. Hubermanowie zatrudnili się w kołchozie przy zbiorze bawełny, ale niewiele to poprawiło ich warunki życia. Ciężka praca i brak jedzenia wyczerpywały ich siły.

Rodzice Heli dowiedzieli się, że rząd polski na uchodźstwie zbiera polskie dzieci i stara się wydostać je ze Związku Radzieckiego, postanowili więc oddać córkę do jednego z domów dziecka, by ją w ten sposób uratować. Hela nie chciała opuszczać rodziców, nie wiedziała, czy kiedykolwiek ich jeszcze zobaczy, opierała się przez wiele dni, w końcu jednak uległa. Było to latem 1942 r.

Hela Huberman umieszczona została w domu dziecka w Samarkandzie. Następnie trafiła do Teheranu w Persji. Tam czekała kilka miesięcy, aż brytyjskie władze zgodzą się na przetransportowanie żydowskich dzieci do Palestyny, o co zabiegała Agencja Żydowska (nieformalny rząd żydowski w administrowanej przez Wielką Brytanię Palestynie). Nie otrzymawszy zgody na podróż przez Morze Śródziemne lub lądem przez Irak, dzieci popłynęły do Indii, a następnie do Jemenu, skąd wreszcie, przez Kanał Sueski, trafiły do Ziemi Izraela. Przybyły tam w lutym 1943 r.

Chil Ichiel i Szajndla Hubermanowie przeżyli wojnę w ZSRR i w 1948 r. dotarli do Izraela. Po sześciu latach rozłąki spotkali się tam z córką Helą. Wszyscy członkowie rodziny, którzy pozostali w Łukowie, zostali zamordowani podczas Zagłady...

Po pobycie córki Hubermanów w Teheranie pozostała pewna pamiątka. 15 października 1942 r. jedna z dziewczynek z sierocińca, Lidka, obchodziła trzynaste urodziny i z tej okazji Hela za skromne kieszonkowe kupiła kolorowe kredki i namalowała dla niej laurkę, pełną kwiatów, jakie zapamiętała z Polski – głównie maków i chabrów, jakich pełno było na podłukowskich polach, w okolicach Zapowiednika, gdzie Hubermanowie lubili spędzać wolne chwile. Pod umieszczonymi na rysunku życzeniami podpisały się wszystkie dzieci. Ozdobna karta trafiła później do Izraela, a jej kopię otrzymała Michal Laist, córka Heli Huberman.

Na laurce z Teheranu, mimo ośmiu dekad, które minęły od jej namalowania, kwiaty spod Łukowa mają kolory tak żywe jak wspomnienia...

Historię spisała Michal Laist, córka Heli Huberman (Izrael 2017). Tłumaczenie i opracowanie: Krzysztof Czubaszek

Zdjęcia pochodzą z archiwum prywatnego Michal Laist

Artykuł dr. Krzysztofa Czubaszka o rodzinie Hubermanów i Dwaszów opublikowany 17 grudnia 2019 r. we „Wspólnocie Łukowskiej”