Gdzie są chłopcy
z tamtych lat? 

„Gdzie mogiły z dawnych lat –

tam gdzie kwiaty posiał wiatr.

Kto wie czy było tak –

kto wie czy było tak?”…

Wiosna, 30 kwietnia 1940 roku… W tzw.”Kraju Warty” (Wielkopolska, część Kujaw i Łódzkiego) od wielu miesięcy trwał okupacyjny terror – z germanizacją, eksterminacją, prześladowaniami, wysiedleniami i zaborem majątków. Na miejsce wysiedlonych Polaków (do obozów, na przymusowe roboty lub na teren Generalnej Guberni) sprowadzano niemieckie rodziny, głównie ze wschodu, z terenów zajętych przez Związek Radziecki. Wszystkie te działania i ich konsekwencje stały się udziałem również i naszych przodków.

W niedalekim majątku Rycerzew rezydował wówczas Niemiec o nazwisku Kunkiel, który nadzorował prace polowe w majątku, rozstrzygał wszelkie kwestie sporne dotyczące pracujących tu przymusowo Polaków itd..

Oprócz Szymczaka w okolicy mieszkali pozostali bohaterowie dramatu mającego się niedługo rozegrać. Najstarszy z nich, ojciec pięciorga dzieci, to Tomasz Baranowski – weteran I wojny światowej, podczas której był poważnie raniony w nogę. Noga nigdy nie wróciła do formy, co sprawiało, że mężczyzna wyraźnie utykał, chodzenie sprawiało mu pewną trudność.

Przed wysiedleniem Baranowski pracując w gospodarstwie Marczaków, schował w stodole zarobione pieniądze. Którejś nocy, być może tej poprzedzającej wydarzenia, postanowił zakraść się do budynku i poszukać tychże. Nie udało się – strach i ciemność to nie były sprzymierzeńcy do takich działań.

Gdy wysiedlano ludzi z zagrody Marczaków, babci Marczakowej nie było wtedy w domu. Córka zdążyła zabrać kilka najpotrzebniejszych rzeczy, ale w pośpiechu pierzyny babcinej nie wzięła…

Babcia razem z wnukiem, młodziutkim wówczas Mieczysławem Chojnackim (ojcem dzisiejszego sołtysa – Bogdana Chojnackiego), postanowiła udać się do Hajnertowej i poprosić o wydanie nieszczęsnej pierzyny.

Tego dnia „odpoczywali” akurat oprócz T.Baranowskiego i Wł. Szymczaka Józef Niewiadomski (30 l.), Stanisław Pyszka (20 l.) i najmłodszy z nich, zaledwie osiemnastoletni Marian Zduńczyk.

Nowo sprowadzone niemieckie rodziny budziły naturalną ciekawość okolicznych mieszkańców, w związku z tym młodzi ludzie postanowili przespacerować się przez Piotrkówek, popatrzeć na zagrody zajęte przez Niemców – trzy córki Merka były ponoć pannami dość urodziwymi, więc chłopcy chcieli po prostu troszkę „popodglądać”, może nawiązać znajomość…?

Tomasz Baranowski postanowił pójść z młodymi i przy okazji wynegocjować od Hajnertowej odebranie swojego „skarbu”. Mietek Chojnacki wraz z babcią Marczakową wybrali się po pierzynę. Było południe.

Szli niespiesznie, ciesząc się słońcem i chwilą odpoczynku. Pierwsza była zagroda Hajnertowej. Trudno dziś dociec jaki był przebieg rozmów z Niemką. W każdym bądź razie babcia Marczakowa odzyskała pierzynę a mężczyźni doszli do końca ubitej drogi, tuż za gospodarstwem Koppa, gdzie po prawej stronie była wydzielona przed wojną działka, na której miała powstać szkoła i zawrócili.

Filip Kopp udał się konno na posterunek żandarmerii znajdujący w Chodowie, skąd sprowadził dwóch konnych żandarmów. W niedługim czasie dołączyli do nich kolejni dwaj. Z relacji świadków tamtych dni wynika, że jedni pojechali prosto na pole, na którym pracowali Polacy, drudzy sprowadzili staruszkę Marczakową i jej wnuka, Mieczysława Chojnackiego w pobliże budynków ich dawnego gospodarstwa. Oboje pytano o to, kto był w Piotrkówku i po co? Chodzono wówczas w takich drewnianych klapkach, babci trudno było w nich szybko iść, więc żandarmi ciągle jej „pomagali”, poszturchując, uderzając co chwila lufą karabinu lub następując na nogi. Gdy doszła na miejsce, całe nogi miała zdarte do krwi…

Wśród żandarmów, którzy pojechali na pole był Sztyba, który od razu zapytał o Szymczaka. Dowiedziawszy się, że jest wśród pracujących tego dnia, kazał go przywołać. Ukaranie niedawnego kumpla wydało mu się świetną okazją do zemsty za wydarzenia na zabawie. Można sobie jedynie wyobrazić zaskoczenie Szymczaka, gdy ujrzał kolegę w otoczeniu innych żandarmów, pytającego kategorycznie:

– Kto był z tobą na Piotrkówku?! Mów!!!

Szymczak wymienił nazwiska pozostałej czwórki. Zabrano ich wszystkich na Piotrkówek, nieludzko traktując po drodze. Szczególnie „upodobali” sobie Tomasza Baranowskiego. Zaprowadzono ich do obejścia Hajnertowej.

„Składowi sędziowskiemu” przewodniczył prawdopodobnie zarządca Rycerzewa – Kunkiel. Sprowadzono również gajowego, Polaka, o nazwisku Ratajczyk bądź Ratajski – czas zatarł w pamięci ludzkiej dokładne brzmienie – pewnie po to, by wskazał w lesie miejsce dogodne dla egzekucji.Przesłuchanie było bardzo brutalne. Choć nikt z nich niczego nie ukrywał i spójne były ich zeznania, Niemcy działali jak w amoku – tłukli ich kolbami gdzie popadło. Najpierw skatowali Szymczaka, upadł w końcu tuż obok dołu z wapnem. Baranowski nie miał tyle szczęścia – kolejne z uderzeń kolbą karabinu, prosto w twarz, pozbawiło go przytomności, wpadł do dołu. I tam został. Następnym, którego przesłuchiwali był Mietek Chojnacki – również musiał stracić przytomność, gdyż kilku ( kilkunastu?) następnych minut nie pamiętał… Wyrok „sądu” brzmiał krótko : kara śmierci!

Gdy Chojnacki się ocknął, Baranowskiego wyciągnięto już z wapiennego dołu i przywiązano za ręce do konia. Podobnie postąpiono z Szymczakiem. Babcia wraz z Mietkiem oberwała jeszcze kilka razów i kazano im się wynosić do domu. „Ojciec nie pamiętał jak doszedł do chałupy, tak strasznie się bał” – opowiada mi dziś Bogdan Chojnacki. Konie ruszyły wlokąc Baranowskiego i Szymczaka, pozostała trójka trzymała się jakoś na nogach, więc poganiani przez Niemców szli o własnych siłach. Po drodze nie szczędzono im szturchańców, uderzeń kolbami lub lufami karabinów. Tu, w tym miejscu, była wtedy droga, którą doszli do lasu…

Pognano ich leśną ścieżką jakieś 200m w głąb lasu. Tam, pod młodymi, jak oni, może 20-30 -letnimi sosnami polecono im wykopać dwie mogiły. Stali (?), leżeli (?) w promieniach zachodzącego słońca, patrząc w lufy karabinów a może w korony sosen – niemych świadków kresu ich krótkiego życia.

Pracujący w polu czy obejściach usłyszeli strzały, wyraźne. Liczyli : jeden, dwa, trzy… To wyrok wykonany na pierwszych trzech. Pozostali dwaj, pewnie najsilniejsi, musieli pogrzebać kolegów…

Kolejna seria: jeden, dwa… Tych pogrzebał gajowy…

Włożyli dużo trudu, żeby zamaskować miejsce mordu – wyrównali ziemię na mogiłach, starannie ułożyli darń. Z niemiecką precyzją. Zakaz zbliżania się choćby w okolice tego miejsca obowiązywał odtąd wszystkich mieszkańców okolicy. Pod groźbą kary śmierci. 

„Nie pamiętam jaki to był dzień tygodnia (dzień mordu – przyp. mój) wspominał w 1988 roku p. Stanisław Zduńczyk – ale zaraz w najbliższą niedzielę ja i mój wujek, również noszący nazwisko Stanisław Zduńczyk, mieszkający we wsi Podgajew, pojechaliśmy do tego lasu i odnaleźliśmy to bolesne miejsce (…)”

Zduńczykowie wykorzystali fakt, że to była niedziela i Niemcy mieli dodatkowo jakąś okazję do świętowania, więc prawdopodobieństwo patrolowania lasu uznali za mniejsze niż w dzień powszedni. Mozolnie, metr po metrze, przeszukiwali teren wzdłuż leśnego duktu. W końcu baczne oko zauważyło resztki włosów, ślady krwi, kulę tkwiącą potem przez lata w korze drzewa. Gołymi rękami zdejmowali darń, potem leśną ziemię, aż dokopali się do ciała. Bali Bali się, a świadomość, że odkryli miejsce mordu, które Niemcy chcieli ukryć na zawsze, powodowała, że mimo to działali niezwykle racjonalnie – za pomocą nożyka wycięli po prostu fragmenty z ubrania odkopanego ciała. Miejsce ponownie zamaskowali , a fragment ubrania rozpoznała rodzina jednego z zamordowanych. Od tej chwili nikt nie miał już złudzeń – młodzi ludzie zostali zamordowani a w cieniu sosen są ich mogiły.

„Tak pozostali do końca wojny… A – chyba to było w maju (1945r.- przyp .mój) – wspominał po latach Stanisław Zduńczyk – za zezwoleniem władz zostali przewiezieni na cmentarz grzebalny w Rdutowie i pochowani we wspólnej mogile.

Próbowaliśmy dziś z sołtysem Chojnackim wysnuć jakieś wnioski, ale czy prawdziwe?

Pani Bylewska, nazwisko panieńskie – Pyszka. Jej Mama: Anna Baranowska – Pyszka. Tylko jeden z zamordowanych miał dzieci – Tomasz Baranowski… Żałuję, że nie dopytałam potomków p. Baranowskiego, po Mszy w lesie, ale gdy rozmawialiśmy, nie znałam jeszcze całej historii, no i czasu na taką rozmowę nie było… Ale może przeczyta i odezwie się do mnie?

W każdym razie pod koniec lat osiemdziesiątych p. Bylewska postanowiła spisać zeznania świadków (pośrednich i bezpośrednich), przynajmniej tych, do których udało jej się dotrzeć:

– Stanisława Zduńczyka (mieszkającego w Łasku – Kolumnie, brata zamordowanego),

– Anny Baranowskiej – Pyszka ( mieszkanki Rycerzewa, córki zamordowanego),

– Józefa Stegenta( zamieszkałego w Radzyniu, sąsiada zamordowanych),

– Mieczysława Chojnackiego (sąsiada i przez chwilkę uczestnika tych wydarzeń,    zamieszkałego w Nowej Wsi),

– Stanisławy Tomczak ( mieszkanki Rdutowa, wysiedlonej z Piotrkówka),

– oraz Eugeniusza Trzaskalskiego (zamieszkałego w Rdutowie, syna jednego z oraczy),

To te zapiski z lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, uzupełnione współcześnie przez Bogdana Chojnackiego stały się kanwą niniejszego opowiadania. Nazwiska niemieckie zapisane są fonetycznie, tak jak zapamiętali je świadkowie.

XXI wiek dopisał dalszą część historii. Miejsce egzekucji zmieniło się przez lata nie do poznania. Młodnik przerodził się w całkiem „dorosły” las, wyrosły jeżyny, polanka zarosła trawą i dziczkami, w leśnym gąszczu tylko krzyż na drzewie przypominał o tragedii. W 2007 roku Nadleśnictwo przeznaczyło ten obszar lasu do wycinki i kolejnych nasadzeń. Wówczas to p. Zygmunt Krupiński, nasz leśniczy, wystąpił do wójta Ryszarda Kostrzewskiego z niecodzienną propozycją – inspiracją. Mianowicie zobowiązał się uzyskać pozwolenie od swoich zwierzchników na pozostawienie w stanie niezmienionym małego fragmentu lasu z sosnami pamiętającymi tragedię, jednocześnie sugerując, by może jakoś upamiętnić to miejsce. Pomysł uzyskał pełną akceptację, tak w Nadleśnictwie jak i w Urzędzie Wojewódzkim w Łodzi, dokąd udał się wójt Kostrzewski, szukając sojuszników do wprowadzenia  słów w czyn. Pracownicy leśni zgrabnie przeprowadzili wycinkę, nie naruszając stanu historycznego miejsca, nieco je jedynie porządkując. U p. Trzeciaka zamówiono obelisk z tablicą upamiętniającą zamordowanych.

Tadeusz Baranowski zapowiedział, że zrobi wszystko, by każdą okrągłą rocznicę upamiętniać w ten sposób.

Małgorzata Matusiak, Stara Sobótka,  maj 2015 rok.