Daniel R. Sobota

[ENG BELOW]

[PL]

Laboratorium żywiołów

Wystawa I love TECHNE przedstawia efekty prac uczestników Międzynarodowego Pleneru Filozoficzno-Artystycznego Techne: Człowiek – natura – technika, który odbył się w dniach 22-28.06.2026 r. w Sokołowsku.

Zgodnie z treścią oficjalnego komunikatu sporządzonego przez organizatorów formuła pleneru zakładała konieczność łączenia różnych typów badań humanistycznych w szerokim tego słowa znaczeniu. Globalne wyzwania, z jakimi aktualnie mierzy się ludzkość – dotyczące ekologii czy skutków industrializacji i cyfryzacji świata społecznego – i zrodzone z nich bezprecedensowe napięcia, można próbować rozładować, wychodząc poza ramy wąskich specjalizacji naukowych, dziedzin wiedzy, języków czy kultur narodowych. Plan był taki, aby wychodząc od filozofii (jako czysto teoretycznej dyscypliny badawczej) i rezygnując z jej przywiązania do czysto tekstualnych środków wyrazu – a także przez to wychodząc poza codzienne ramy akademickiego reżimu humanistyki – dać jej możliwość spotkania się z twórczością artystyczną. W podobny sposób postawiono wyzwanie także działalności artystycznej (jako praktyki twórczej i myślenia formą). Stawką było sprowokowanie jej do wykroczenia poza tradycyjne znaczenie rzemiosła ku refleksyjnemu techne i konfrontacji z fundamentalnymi pytaniami filozoficznymi. Te ostatnie nie miały stanowić dekoracyjnego suplementu do estetycznego wymiaru dzieła, lecz horyzont i ugruntowanie gestu twórczego.

W ten sposób pomyślany, interdyscyplinarny plener filozoficzno-artystyczny łączył w sobie warsztaty artystyczne z letnią szkołą filozoficzną. Chodziło o spotkanie międzynarodowego grona osób zajmujących się filozofią i sztuką, wymianę doświadczeń i koncepcji oraz – co najważniejsze – wspólną pracę badawczo-twórczą. Wynikiem twórczego dialogu miały być utwory o charakterze jednocześnie filozoficznym i artystycznym.

Do projektu zaproszone zostały osoby zajmujące się filozofią i/lub sztuką na poziomie akademickim lub zawodowym bądź w sposób nieformalny, ale świadomy – studentki i studenci; doktorantki i doktoranci; osoby czynnie zaangażowane w praktykę artystyczną i/lub filozoficzną – zainteresowane poszukiwaniem nieoczywistych rozwiązań, pogłębioną refleksją i działaniem interdyscyplinarnym, nieobojętne na wyzwania współczesności. Zgłosiło się około 30 osób, z których wybrano czternastoosobowy zespół.

Owa szlachetna i modna dziś idea łączenia dyscyplin przyświecała całości pleneru, do organizacji którego zaangażowany został szereg znamienitych instytucji naukowych i artystycznych oraz ich reprezentantów. Niemniej trzeba otwarcie przyznać, że to, co na poziomie oficjalnego zaproszenia musiało przyjąć postać komunikatu poruszającego ważne dla naszych czasów zagadnienia (między innymi po to, aby wyjść naprzeciw publicznemu zapotrzebowaniu na tego typu imprezy naukowo-artystyczne), na poziomie filozoficznego pytania odsłaniało i zarazem nieco zasłaniało intencję o głębszym, bliższym samemu wydarzeniu zamyśle. 

Od początku chodziło mianowicie o fundamentalną – choć daleką od oczywistości – kwestię, którą można by określić mianem ontologii elementarnej (w większości języków europejskich element oznacza „żywioł”). Celem pleneru nie było zatem – jak to się zwyczajowo mówi – poszukiwanie inspiracji i rozwijanie motywów zaczerpniętych z obcych dziedzin. To, że filozofia jako praktyka na wskroś tekstualistyczna przybiera niekiedy formę literacką lub odwołuje się do dzieł sztuki plastycznej czy muzycznej, a sztuka czerpie z tekstów filozoficznych i porusza filozoficzne tematy, podnosi i rozwija filozoficzne motywy – wszystko to są rzeczy dobrze znane, więc mówienie o nich ociera się o banał. Faktyczne zadanie, jakie postawili sobie organizatorzy pleneru, sięgało o wiele dalej i głębiej, niż tylko stworzenie miejsca i czasu dla – jak to się ładnie mówi – „wymiany doświadczeń”. 

Zarówno filozofia, jak i sztuka – podobnie zresztą jak religia, polityka, nauka, ekonomia i życie codzienne – mogą być ujęte w kategorii żywiołu. Bez zbędnych tłumaczeń można przyjąć to określenie jako użyteczną metaforę, która pozwala uchwycić rodzaj obiektu, z jakim mamy tutaj do czynienia. Ani filozofia, ani sztuka, ani żadna z wymienionych wyżej dziedzin, nie jest przecież zwykłym przedmiotem. Inaczej niż sformalizowana dziedzina czy zjawisko kulturowe, żywioł ma w sobie coś z najbardziej elementarnej, pierwotnej, prostej mocy. Z drugiej strony, jako coś najbardziej nieokreślonego, bezkresnego, niewyczerpalnego i nieskończonego – stanowi pewną wielkość. Jak góra, morze czy las, żywioł po prostu jest, i to jest być może najbardziej ze wszystkiego, a w związku z tym nie trzeba specjalnie tłumaczyć, dlaczego warto się nim zajmować. Pomysł organizacji pleneru filozoficzno-artystycznego zmierzał więc do powołania (wedle określenia jednej z uczestniczek) laboratorium żywiołów, w którym można by – jak w średniowiecznych pracowniach alchemicznych – sprawdzić, jak one reagują na siebie i co wynika z ich spotkania. 

Ponieważ żywioły mają swoje odrębne istoty i nie funkcjonują w izolacji, lecz wchodzą ze sobą w różnego typu relacje, warto zapytać o to, co się dzieje w momencie takiego spotkania. Prymat filozoficznego pytania (a co za tym idzie – w punkcie wyjścia pewna przewaga filozoficznego żywiołu) miał zrazu sens metodologiczny. Chodziło o rzeczoną ontologię elementarną, która w pierwszej kolejności badałaby stosunek żywiołu filozoficznego do żywiołu sztuki. Tego rodzaju badania ze swej strony żywioł sztuki zna i prowadzi od dawna, choćby w relacji do polityki, ekonomii, religii czy życia społecznego, czy wreszcie i samej filozofii. Jak wiadomo, ta ostatnia od zawsze pozostawała w pewnej – niełatwej – relacji do innych form kultury. Dla narodzin filozofii wyjątkowe znaczenie miał zwłaszcza żywioł polityczny, który przyjmując określoną formę życia politycznego (nazywaną polis) stał się warunkiem koniecznym, choć niewystarczającym, powstania filozofii jako autonomicznej dziedziny kultury europejskiej. W kontekście żywiołu politycznego łatwo o konstatację, że spotkanie żywiołów w pierwszej kolejności zawsze rodzi napięcie pomiędzy „przyjaźnią” i „wrogością”. Fakt, że każdy z żywiołów w sposób naturalny dąży nie tylko do zachowania swojej autonomii, ale do osiągnięcia przywództwa, nie wyklucza istnienia pewnych relacji hierarchicznych. Na przykład filozofia czy religia mogą dobrowolnie podporządkować się polityce, która z definicji skupia się na zagadnieniu władzy i w dużej mierze wyznacza porządek instytucjonalnej organizacji żywiołów. Choć, z drugiej strony, sytuacja taka jest mimo wszystko dość rzadka i podejrzana. Pytanie, które się tutaj anonsuje, ale pozostaje bez odpowiedzi, brzmi mniej więcej tak: na ile żywioł może zrzec się swoich praw do samostanowienia o sobie w imię czegoś całkowicie innego? Nie chodzi bynajmniej o sytuację czysto zewnętrznego, przypadkowego zmuszania jakiegoś żywiołu do realizowanej na poziomie rzeczywistości formy poddaństwa (np. w ramach porządku instytucjonalnego). Chodzi o niewymuszoną czynnikami zewnętrznymi decyzję o prymacie innego żywiołu w ramach ogólnego porządku elementarnego. 

Pozostawiając dalsze spekulacje na inną okazję, trzeba stwierdzić, że z reguły jednak żywioły dbają o swoją autonomię i pierwszeństwo, co często manifestuje się w ich ekspansywnym i uprzedzającym ruchu przeciwko innym żywiołom. Musi więc dochodzić między nimi do większych lub mniejszych konfliktów i tarć. Poza tym każdy z nich dysponuje własną dyscypliną i ruchliwością, która stanowi o żywiołowości żywiołu, własnym czasem i przestrzenią, a także własną „pytajnością”, która może przybrać charakter filozoficznego zapytywania, religijnej tajemnicy, politycznej sekretności, artystycznej zagadki czy naukowo-technicznej problematyczności. Istnieje poważna wątpliwość, czy w ramach pluralizmu żywiołów mamy w ogóle do czynienia tylko z jedną taką ontologią. Taka uniwersalna ontologia elementarna mogłaby powstać tylko z perspektywy jakiegoś metadyskursu, który – na mocy innego prawa niż prawo żywiołów – przekraczałby wszystkie inne języki żywiołów i tym samym byłby w stanie je ująć ponad ich elementarnymi interesami. Można by rzec, że nawet samo opisywane tu doświadczenie wielości żywiołów jest wątpliwe i partykularne, bo pochodzi z doświadczenia filozoficznego, które bardzo często wewnątrz własnego dyskursu przeciwstawia pluralizmowi wizję jednej Rzeczywistości, do której różnymi drogami miałyby się zbliżać wszystkie działania kulturotwórcze. Jest to wizja jedności o tyle pociągająca i zarazem niebezpieczna w swojej pozytywności, że w praktyce przyznaje ukryty prymat jednej perspektywie właściwej dla danego żywiołu.

Podczas pleneru te dość abstrakcyjne pytania elementarne przybrały postać pytania o relację między instytucjonalnym i personalnym. Żywioły bowiem nie funkcjonują w oderwaniu od swoich reprezentantów i instytucji, które ich skupiają. W tym sensie można mówić o przynajmniej trzech wymiarach, z których składa się każdy żywioł. Po pierwsze, jest to porządek metafizycznych jakości, który decyduje o ogólnych i specjalnych własnościach żywiołu jako takiego. Po drugie, jest to płaszczyzna instytucji, która rozwija i chroni dany żywioł – m.in. przed jego podporządkowaniem innym żywiołom. Po trzecie, jest to wymiar czysto ludzki, bowiem ostatecznie wszystkie żywioły są odkrywane, rozwijane i niszczone przez konkretne osoby. I to właśnie te dwa ostatnie wymiary najbardziej widocznie kształtowały – w sposób jawny i ukryty – przebieg pleneru i rodziły pytania. Oto niektóre z nich: w jaki sposób przebiega instytucjonalizacja żywiołu? Jakie wynikają z niej zyski i straty dla samego żywiołu i ludzi, którzy poświęcają dla niego swoje życie? Na ile instytucjonalizacja żywiołu rzeczywiście mu sprzyja, a na ile w dłuższej perspektywie stanowi dla niego zagrożenie? Na ile instytucje, powołane do rozwoju i ochrony swoich żywiołów, mają jakiekolwiek narzędzia do uwzględniania istnienia i specyfiki innych żywiołów? Czy w ogóle tego potrzebują i dlaczego? Czy osoby, które stają się żywiołakami, mają określone cechy osobowościowe, które wnoszą ze sobą do pracy z żywiołami? Czy cechy te są wymagane przez specyfikę danego żywiołu, czy też istnienie określonego typu osobowości jest obojętne dla twórczego spotkania z żywiołem? Jakich cech osobowościowych nabywa się w ramach obcowania z żywiołami? Na ile istnienie takich cech pomaga, a na ile przeszkadza w otwarciu się na inne żywioły, ich instytucje i ich przedstawicieli? Jak daleko i jak mocno w spotkaniu z innymi żywiołami, instytucjami i ich przedstawicielami dochodzi do utwierdzenia lub, odwrotnie, rozluźnienia więzi z własnym żywiołem? Czy same żywioły dopuszczają taką sytuację, w której wewnątrz jednej instytucji sprawuje się pieczę nad kilkoma żywiołami? Podobnie, czy można to robić w ramach jednej osobowości tego samego żywiołaka? Do jakiego stopnia można mówić o równowadze w zakresie kompetencji pozwalających być żywiołakiem wielu żywiołów? 

Jakże wiele pytań! Nie można powiedzieć, że plener dał odpowiedź na wszystkie te pytania, ale co do niektórych podsunął wstępne rozwiązania, które wymagają dalszego podjęcia i sprawdzenia. Z racji krótkiego czasu trwania pleneru, zaproponowane przez uczestników prace ukazały się najpierw raczej na poziomie pomysłów i projektów niż gotowych dzieł. Kontynuacja pracy po zakończeniu pleneru i prezentacja jej efektów w postaci gotowych dzieł podczas wystawy przypomina o czwartym, niewspomnianym wyżej wymiarze, który przynależy do wewnętrznej istoty żywiołów. Chodzi o kwestię konkretnego wyrazu, materializacji czy urzeczywistnienia doświadczenia kontaktu z danym żywiołem – czyli o istotę dzieł, które powstają w wyniku pracy z żywiołami, i ich relacji do siebie nawzajem. I tu również rodzi się szereg pytań, które wymagają odpowiedzi w ramach pogłębionego namysłu nad tym, co się wydarza już nie tylko w związku z plenerem, lecz także z wystawą: czym jest dzieło? Co jeszcze – poza materializacją i konkretyzacją – znajduje żywioł w dziele: swoje przedłużenie, spełnienie, wyraz, przemianę, konkretyzację, a może zdradę i przeinaczenie? Czy istnieje jakieś istotowe przyporządkowanie pomiędzy typem żywiołu i typem materii zmysłowej, w której ów żywioł znajduje swoje przedłużenie? Na czym polega stosunek żywiołu do dzieła? Co decyduje o przypisaniu danego dzieła danemu żywiołowi i odwrotnie? Dlaczego w ogóle żywioł daje się uchwycić w postaci dzieła? Czy wymaga tego z istoty, doprasza się, czy też zaledwie to toleruje lub nawet tego unika, wycofuje się i zamyka? Czy coś przez to zyskuje, czy traci? Czy instytucjonalizacja żywiołu nie sprowadza się ostatecznie jedynie do  instytucjonalizacji jego dzieł? Na czym polega własny wkład żywiołaka w dzieło? Czy żywiołak jest transmiterem czy twórcą treści? Czy dzieło, wolne od jakiegokolwiek wkładu żywiołaka, może zostać uznane w ogóle za dzieło?  

Część z tych pytań stawiana jest w obrębie filozoficznej estetyki. Ale niewykluczone, że spojrzenie z perspektywy ontologii elementarnej może wnieść w te kwestie nowe światło, zwłaszcza gdy tworzy się w tym celu laboratorium takie jak plener, pozwalające obserwować żywioły w ich stawaniu się. Jeszcze inną sprawą jest wystawa, która prezentuje prace powstałe w ramach laboratorium. Jej organizacja w przestrzeni jednoznacznie kojarzonej ze sztuką ewidentnie zaburza ewentualną – jeśli taka istnieje – chwiejną i kruchą równowagę pomiędzy żywiołami i promuje ich rozumienie jako dzieł sztuki, a zatem zachęca do odbioru estetycznego, który z natury swej uwzględnia element filozoficzny tylko wtórnie. Dlatego przy odbiorze i ocenie wystawionych prac trzeba pamiętać o dwóch ważnych rzeczach. 

Po pierwsze, że jeśli miałoby w nich w sposób jak najbardziej wierny wyrażać się wydarzenie spotkania żywiołów, to patrząc z idealistycznej perspektywy założeń pleneru, nie są to prace czysto artystyczne. A zatem tylko zapominając o intencji tych prac, można odbierać je czysto estetycznie. Nie są to też prace czysto filozoficzne. I nie chodzi tylko o to, że większa część z nich nie ma postaci klasycznego tekstu, który przecież tak bardzo utożsamiany jest z dziełem filozoficznym. Raczej, biorąc rzeczy znów idealnie, prace te powinny zakwestionować bezwzględny prymat tekstualności w filozofii i pokazać, że ta ostatnia, poszerzając swoje środki wyrazu, może stawiać pytania w nowy sposób. Niewykluczone, że jednak filozofia nic na tym nie zyskuje, przeciwnie – zasadniczo traci, bo wraz z jej połączeniem się z innym niż tekst sposobem wyrazu doświadczenia filozoficznego, charakterystycznym w tym przypadku dla sztuki, dostęp do jej żywiołu znika zupełnie lub zostaje zdławiony. 

 Po drugie, w kontekście tego, co zostało powiedziane wyżej, jasne jest, że powstanie dzieł nie było nigdy nadrzędnym celem pleneru. Czymkolwiek są w relacji do żywiołu i żywiołaków, powinny stanowić jakiś rodzaj świadectwa i pamiątki tego, co się wówczas działo. Ze względu na kontynuację pracy w warunkach poplenerowych nie ma pewności, jak wiernie odnoszą się one do czasu swego powstawania i procesu przybierania pierwszych kształtów. Co mianowicie pozostało w nich z pleneru rozumianego jako laboratorium żywiołów, a co stanowi wcześniejszy lub późniejszy wkład w ich realizację? Nawet jeśli założyć, że to, co stanowi o istocie każdego z nich, wyłoniło się podczas pleneru, nie wiadomo do końca, na ile w momencie powstawania czerpały one swój byt ze świadomie przeżytej sytuacji spotkania żywiołów, a na ile są efektem zamierzonej odmowy lub niezamierzonego zamknięcia się w swoim żywiole, które odbiera możliwość dostrzeżenia, przeżycia i włączenia się w to wydarzenie oraz czerpania z niego twórczych sił. Dlatego tylko w przybliżeniu można powiedzieć, że prezentowane prace są efektem pleneru, rozumianego jako laboratorium żywiołów. Nie zmienia to jednak faktu, że – obojętnie, czy są one filozoficzno-artystyczne, filozoficzne czy artystyczne – mają one swoją wartość, która, być może, rzuca się bezpośrednio w oczy, lub którą trzeba niekiedy dopiero odnaleźć po pewnym namyśle. Tak czy owak, jest nadzieja, że filozofia i sztuka zyskują tu jakąś nową możliwość zaistnienia: w sobie? ze sobą? przeciwko sobie? A może razem przeciwko nam i naszym instytucjom?     

[ENG]

The Laboratory of Elements

The exhibition I love TECHNE presents the results of the work of participants in the International Philosophical and Artistic Plein-Air Residency Techne: Human – Nature – Technology, which took place in Sokołowsko on 22–28 June 2026.

According to the official announcement drawn up by the organisers, the format of the residency was premised on the need to combine different types of research in the humanities, in the broadest sense of the term. The global challenges humanity currently faces – concerning ecology or the consequences of the industrialisation and digitisation of the social world – and the unprecedented tensions arising from them can be addressed by going beyond the confines of narrow academic specialisations, fields of knowledge, languages and national cultures. The plan was to start from philosophy (as a purely theoretical research discipline) and, by setting aside its attachment to purely textual means of expression – and thereby stepping outside the everyday framework of the academic regime of the humanities – to give it the opportunity to encounter artistic creation. Artistic activity (as creative practice and thinking through form) was challenged in a similar way. The aim was to provoke it to move beyond the traditional meaning of craft towards a reflective techne, and to confront fundamental philosophical questions. These were not meant to serve as a decorative supplement to the aesthetic dimension of the work, but as the horizon and grounding of the creative gesture.

Conceived in this way, the interdisciplinary philosophical and artistic residency combined art workshops with a philosophy summer school. The point was to bring together an international group of people working in philosophy and art, to exchange experiences and ideas and – most importantly – to engage in joint research and creative work. The creative dialogue was to result in works that were at once philosophical and artistic.

The project was open to people engaged in philosophy and/or art at an academic or professional level, or informally but consciously – students, doctoral candidates, and people actively involved in artistic and/or philosophical practice – who were interested in seeking unobvious solutions, in in-depth reflection and interdisciplinary action, and who were not indifferent to the challenges of the present. Around thirty people applied, from whom a team of fourteen was selected.

This noble and currently fashionable idea of combining disciplines guided the entire residency, in the organisation of which a number of distinguished academic and artistic institutions and their representatives were involved. It must be openly admitted, however, that what at the level of the official invitation had to take the form of an announcement addressing issues important to our times (partly in order to meet the public demand for academic and artistic events of this kind), at the level of the philosophical question both revealed and somewhat concealed an intention of a deeper design, closer to the event itself.

From the outset, the concern was with a fundamental – though far from obvious – question that might be called elemental ontology (in most European languages, element also denotes what Polish calls żywioł: a primal, elemental force). The aim of the residency was therefore not, as the saying goes, to seek inspiration and develop motifs borrowed from other fields. That philosophy, as a thoroughly textual practice, sometimes takes literary form or refers to works of visual art or music, and that art draws on philosophical texts and addresses philosophical themes, raising and developing philosophical motifs – all this is well known, so talking about it borders on banality. The actual task the organisers set themselves reached much further and deeper than merely creating a time and place for – as the nice phrase goes – an “exchange of experiences”.

Both philosophy and art – like religion, politics, science, economics and everyday life – can be grasped in the category of the element. Without unnecessary explanation, the term can be adopted as a useful metaphor that captures the kind of object we are dealing with here. After all, neither philosophy nor art nor any of the other fields mentioned above is an ordinary object. Unlike a formalised field or a cultural phenomenon, an element has about it something of the most elementary, primordial, simple power. On the other hand, as something utterly indeterminate, boundless, inexhaustible and infinite, it constitutes a kind of magnitude. Like a mountain, the sea or a forest, an element simply is – and perhaps is more than anything else – and so there is no particular need to explain why it is worth engaging with. The idea of organising a philosophical and artistic residency therefore aimed at establishing (in the words of one of the participants) a laboratory of elements, in which one could – as in medieval alchemical workshops – test how they react to one another and what results from their encounter.

Since elements have their own distinct essences and do not function in isolation but enter into various kinds of relations with one another, it is worth asking what happens at the moment of such an encounter. The primacy of the philosophical question (and hence, at the starting point, a certain predominance of the philosophical element) was initially methodological. The concern was with the aforementioned elemental ontology, which would first examine the relationship of the philosophical element to the element of art. For its part, the element of art has long known and conducted research of this kind – in relation to politics, economics, religion or social life, and finally to philosophy itself. Philosophy, as we know, has always stood in a certain – uneasy – relation to other forms of culture. Of particular importance for the birth of philosophy was the political element, which, by taking a specific form of political life (called the polis), became a necessary, though not sufficient, condition for the emergence of philosophy as an autonomous domain of European culture. In the context of the political element, it is easy to conclude that the encounter of elements always gives rise, in the first place, to a tension between “friendship” and “enmity”. The fact that each element naturally strives not only to preserve its autonomy but also to achieve leadership does not exclude the existence of certain hierarchical relations. Philosophy or religion, for example, may voluntarily subordinate themselves to politics, which by definition focuses on the question of power and to a large extent determines the order of the institutional organisation of the elements. Although, on the other hand, such a situation is nevertheless rather rare and suspicious. The question that announces itself here but remains unanswered runs roughly as follows: to what extent can an element renounce its right to self-determination in the name of something entirely other? This is by no means a matter of an element being forced, purely externally and contingently, into a form of subjection realised at the level of reality (e.g. within an institutional order). It is a matter of a decision, unforced by external factors, to grant primacy to another element within the general elemental order.

Leaving further speculation for another occasion, it must be said that, as a rule, elements guard their autonomy and precedence, which often manifests itself in their expansive and pre-emptive movement against other elements. Greater or lesser conflicts and frictions between them are therefore inevitable. Moreover, each of them has its own discipline and mobility, which constitute the elementality of the element, its own time and space, and also its own “questionability”, which may take the form of philosophical questioning, religious mystery, political secrecy, artistic riddle or scientific and technical problematicity. There is serious doubt as to whether, within the plurality of elements, we are dealing with only one such ontology at all. A universal elemental ontology of this kind could arise only from the perspective of some metadiscourse which – by virtue of a law other than the law of the elements – would transcend all the other languages of the elements and thus be able to grasp them above and beyond their elemental interests. One might say that even the experience of the plurality of elements described here is questionable and particular, since it stems from philosophical experience, which very often, within its own discourse, opposes pluralism with a vision of a single Reality that all culture-making activities would approach by different paths. This vision of unity is attractive and at the same time dangerous in its positivity, insofar as in practice it grants hidden primacy to a single perspective proper to a given element.

During the residency, these rather abstract elemental questions took the form of a question about the relationship between the institutional and the personal. For elements do not function apart from their representatives and the institutions that gather them. In this sense, one can speak of at least three dimensions that make up every element. First, there is the order of metaphysical qualities, which determines the general and specific properties of the element as such. Second, there is the plane of institutions, which develop and protect a given element – among other things, against its subordination to other elements. Third, there is the purely human dimension, since ultimately all elements are discovered, developed and destroyed by particular people. And it was precisely these last two dimensions that most visibly shaped – openly and covertly – the course of the residency and gave rise to questions. Here are some of them: How does the institutionalisation of an element proceed? What gains and losses does it bring for the element itself and for the people who devote their lives to it? To what extent does the institutionalisation of an element actually serve it, and to what extent does it, in the long run, pose a threat to it? To what extent do institutions established to develop and protect their elements have any tools for taking into account the existence and specificity of other elements? Do they need them at all, and why? Do the people who become elementals have particular personality traits that they bring with them to their work with the elements? Are these traits required by the specificity of a given element, or is the existence of a particular personality type irrelevant to the creative encounter with an element? What personality traits does one acquire through dealing with the elements? To what extent do such traits help, and to what extent do they hinder, an openness to other elements, their institutions and their representatives? How far and how strongly does the encounter with other elements, institutions and their representatives lead to a strengthening or, conversely, a loosening of the bond with one’s own element? Do the elements themselves allow for a situation in which a single institution has custody of several elements? Similarly, can this be done within the single personality of one and the same elemental? To what extent can one speak of a balance of competences that would allow one to be an elemental of many elements?

So many questions! It cannot be said that the residency answered all of them, but for some it suggested preliminary solutions that require further exploration and testing. Given the short duration of the residency, the works proposed by the participants appeared at first rather as ideas and projects than as finished works. The continuation of the work after the residency, and the presentation of its results as finished works in the exhibition, brings to mind a fourth dimension, not mentioned above, which belongs to the inner essence of the elements. This is the question of the concrete expression, materialisation or realisation of the experience of contact with a given element – that is, of the essence of the works that arise from working with the elements, and of their relations to one another. Here too a series of questions arises, requiring answers through in-depth reflection on what happens not only in connection with the residency but also with the exhibition: What is a work? What else – besides materialisation and concretisation – does an element find in a work: its extension, fulfilment, expression, transformation, concretisation, or perhaps betrayal and distortion? Is there some essential correspondence between a type of element and the type of sensuous matter in which that element finds its extension? What does the relationship of an element to a work consist in? What determines the assignment of a given work to a given element, and vice versa? Why does an element allow itself to be captured in the form of a work at all? Does it require this by its essence, does it ask for it, or does it merely tolerate it, or even avoid it, withdraw and close itself off? Does it gain or lose something thereby? Does the institutionalisation of an element ultimately come down merely to the institutionalisation of its works? What is the elemental’s own contribution to the work? Is the elemental a transmitter or a creator of content? Can a work free of any contribution from an elemental be recognised as a work at all?

Some of these questions are posed within philosophical aesthetics. But it is possible that the perspective of elemental ontology can shed new light on them, especially when a laboratory such as the residency is created for this purpose, allowing the elements to be observed in their becoming. The exhibition presenting the works produced in this laboratory is yet another matter. Its organisation in a space unambiguously associated with art clearly disturbs the possible – if it exists at all – unstable and fragile balance between the elements and promotes their understanding as works of art, and thus encourages an aesthetic reception, which by its very nature takes the philosophical element into account only secondarily. That is why, in receiving and evaluating the works on display, two important things should be borne in mind.

First, if these works were to express as faithfully as possible the event of the encounter of elements, then, from the idealistic perspective of the residency’s premises, they are not purely artistic works. Thus only by forgetting the intention behind them can one receive them purely aesthetically. Nor are they purely philosophical works. And this is not only because most of them do not take the form of a classical text, which is so closely identified with the philosophical work. Rather, taking things ideally once again, these works ought to call into question the absolute primacy of textuality in philosophy and show that philosophy, by broadening its means of expression, can pose questions in a new way. It is possible, however, that philosophy gains nothing from this – on the contrary, that it fundamentally loses, because once it is combined with a way of expressing philosophical experience other than the text, characteristic in this case of art, access to its element disappears altogether or is stifled.

Second, in light of what has been said above, it is clear that producing works was never the overriding aim of the residency. Whatever they are in relation to the element and the elementals, they should constitute a kind of testimony to, and memento of, what happened at the time. Because the work continued under post-residency conditions, there is no certainty as to how faithfully they relate to the time of their making and to the process of taking their first shape. What, in other words, remains in them of the residency understood as a laboratory of elements, and what constitutes an earlier or later contribution to their realisation? Even if we assume that what constitutes the essence of each of them emerged during the residency, it is not entirely clear to what extent, at the moment of their making, they drew their being from a consciously lived situation of the encounter of elements, and to what extent they are the result of a deliberate refusal or an unintended closing-off within one’s own element, which takes away the possibility of noticing, experiencing and joining in this event and drawing creative strength from it. That is why it can be said only approximately that the works presented are the result of the residency understood as a laboratory of elements. This does not change the fact, however, that – whether they are philosophical-artistic, philosophical or artistic – they have their own value, which may be immediately striking, or which sometimes has to be discovered only after some reflection. Either way, there is hope that philosophy and art gain here some new possibility of coming into being: in themselves? with each other? against each other? Or perhaps together, against us and our institutions?