Mieszańce są stosunkowo liczne także wśród dzięciołów, ale głównie rodzajów amerykańskich. W Eurazji sporadycznie hybrydyzują dzięcioły zielone i zielonosiwe, ale najwięcej krzyżujących się gatunków znanych jest wśród dzięciołów pstrych (rodzaj Dendrocopos). Przykładem hybrydyzującej pary są dzięcioły duże (Dendrocopos major) i dzięcioły białoszyjego zwane także syryjskimi (Dendrocopos syriacus).

Mieszańce dzięciołów białoszyjego i dużego

Dawniej dzięcioły te nie współwystępowały (d. białoszyi zasiedlał Bliski Wschód, a d. duży był i jest rozpowszechniony w i umiarkowanych i borealnych lasach Eurazji). Dzięcioł białoszyi z końcem XIX rozpoczął ekspansję do Europy, zasiedlając najpierw Bałkany, następnie Europę Środkową i Wschodnią, ale nie dotarł do Europy Zachodniej i Północnej (Michalczuk 2014). Na Bliskim Wschodzie dzięcioł białoszyi zasiedla głównie lasostep i gaje. W nowo zasiedlonym europejskim zasięgu (szczególnie w Europie Środkowej) gatunek ten stał się synantropem, występującym przede wszystkim w krajobrazie wiejskim i miejskim.

Obserwacje terenowe wskazywały, że niewielka liczba dzięciołów pstrych obserwowanych w Europie Środkowej (najpierw w Kotlinie Pannnońskiej, później także w Polsce i Czechach) wykazuje cechy pośrednie między dzięciołem dużym a dzięciołem białoszyim. Obserwacje te zaowocowały udokumentowanymi lęgami par mieszanych i identyfikacją mieszańców, a ich wczesne podsumowanie można znaleźć w pracy Gormana (1997, 1999, 2004), natomiast na gruncie polskim w artykule Dudzika i Polakowskiego (2011). Ciągle jednak informacje o hybrydyzacji tych dwóch gatunków były bardzo ogólne, oparte na przygodnych stwierdzeniach i nie wyjaśniały mechanizmów oraz okoliczności, w których może dochodzić do krzyżowania się tych ptaków.

Problematyka hybrydyzacji między dzięciołem dużym i białoszyim stała się tematem badań realizowanych w ostatnich latach. Badania te miały na celu rozpoznanie skali zjawiska hybrydyzacji tych gatunków, głównie w populacjach miejskich. Badania te wykazały częściową rozbieżność nisz ekologicznych obu gatunków (Michalczuk i Michalczuk 2016a,b, Kajtoch i Figarski 2017, Figarski i Kajtoch 2018a), różnice w behawiorze (Figarski 2018), a przede wszystkim opisały częstość i strukturę występowania par mieszanych i hybryd (Figarski i Kajtoch 2018b).

W skrócie badania te pokazały, że oba gatunki unikają gniazdowania w tych samych miejscach, a udział par mieszanych dochodzi do 5% w populacjach miejskich. Natomiast częstość występowania mieszańców zależała od metody identyfikacji ponieważ w terenie średnio 4% ptaków określano jako hybrydy, podczas gdy wśród martwych okazów (a więc oglądanych z bliska) udział hybryd wzrastał do 7%. Jednakże te szacunki okazały się być grubo zaniżone gdy zastosowano metody molekularne (Michalczuk i in. 2014, Figarski i Kajtoch 2018c, Gurgul i in. 2019), które pozwoliły na identyfikację 20% ptaków miejskich jako mieszańców. Dalsze badania wskazały, że do rozrodu przystępują ptaki mieszańcowe, a nawet pojawiają się pary tworzone przez samicę i samca hybrydy, które z sukcesem wyprowadzają lęgi (Kajtoch i Kusal 2022). Ponadto najnowsze dane wskazują, że dzięcioł białoszyi zmniejsza liczebność w Polsce południowej (Michalczuk i Michalczuk 2015, Kajtoch, niepubl.), podczas gdy dzięcioł duży silnie zwiększa liczebność w skali kraju (dane Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych w Polsce). W pozostałych krajach Unii Europejskiej trend dla tego gatunku jest niepewny – gatunek ten ma stabilne lub wzrastające populacje na Bałkanach i w Kotlinie Pannońskiej, tymczasem zmiany liczebności są nieokreślone w pozostałych krajach Europy Środkowej (link). Prawdopodobnie zmiany liczebności dzięcioła białoszyjego w Europie Środkowej należy wiązać z trzema czynnikami: i) zanikiem odpowiednich zadrzewień (usuwanie zieleni w miastach i na wsiach), ii) konkurencją z dzięciołem dużym, iii) hybrydyzacją. Z uwagi na to, że mieszańce są żywotne i płodne, w niektórych miejscach może dochodzić do powstawania populacji mieszańcowych, a trudności w wykrywaniu i identyfikowaniu hybryd sprawiają, że zjawisko to jest praktycznie nierozpoznane. Hybrydyzacja może mieć poważne konsekwencje dla trwania populacji dzięcioła białoszyjego, szczególnie na skraju zasięgu. Należy zaznaczyć, że jest to gatunek specjalnej troski, chroniony Dyrektywą Ptasią Unii Europejskiej (utworzone są dla jego ochrony obszary Natura 2000). Poznanie skali, mechanizmów i konsekwencji hybrydyzacji może mieć więc duże znaczenie praktyczne dla ochrony dzięcioła białoszyjego. Ponadto jest to ciekawe zjawisko umożliwiające lepsze zrozumienie mechanizmów specjacji i hybrydyzacji u ptaków.

Więcej szczegółów można znaleźć w popularnonaukowych artykułach w kwartalniku PTAKI OTOP i DZIKIE ŻYCIE.

Metodyka

Transekty mogą mieć przebieg liniowy, łamany lub U-kształtny, zależnie od topografii terenu, dostępności dróg i zadrzewień. Jeżeli planowane jest wyznaczenie większej liczby transektów w danej okolicy to powinny być one oddalone od siebie o min. 500 m. Transekty należy kontrolować pieszo w trakcie dnia (min. 30 min po wschodzie słońca i min 30 min przed zachodem, preferowane godziny z wyjątkiem okołopołudniowych). Kontrole należy wykonywać tylko w dobrych warunkach pogodowych: bez opadów deszczu lub śniegu, bezwietrznych lub ze słabym wiatrem, bez mgły lub smogu uniemożlwiających widzialność powyżej 50 m.

Optymalne byłoby wyznaczenie transektu lub transektów zarówno w terenach wiejskich jak i miejskich w danym obszarze kraju. Metodycznie najkorzystniejsze jest wyznaczenie transektu w wybranym mieście i transektów w przyległych terenach wiejskich. Jeżeli dany Obserwator planuje większą ilość transektów lub w danym obszarze działa kilku Obserwatorów dobrze jest zaplanować transekty na zasadzie gradientu: miasto – teren podmiejski – teren wiejski.

Wybór lokalizacji transektu należy do Obserwatora. Zainteresowani udziałem ale bez wiedzy o lokalizacji potencjalnych transektów proszeni są o kontakt z Koordynatorem.

W trakcie kontroli terytorialnych (T1 i T2) należy wabić głosem dzięcioła białoszyjego (patrz Michalczuk i in. 2011) w punktach odległych co 300 m czyli w 8 punktach zlokalizowanych w odległościach od punktu startu: 150 m, 450 m, 750 m, 1050 m, 1350 m, 1650 m, 1950 m, 2250 m. Zakładając słyszalność w promieniu 150 m całość transektu obejmie ok. 2.4 km. Wabienie polega na stymulacji głosowej wg schematu: werbel (1 min) – nasłuch (1 min) – głos kontaktowy (1 min) – nasłuch (1 min) (plik mp3 w załączeniu). W przypadku reakcji ptaków należy zaniechać dalszego wabienia, a skupić się na obserwacji i dokumentacji. Zakładając przejście w tempie 3 km/h między punktami całość kontroli powinna wynieść do 1.5h (k. 0.5h wabienie i nasłuch + k. 1h przejścia między punktami). Wolne tempo marszu jest konieczne ponieważ w trakcie nasłuchów i przejścia należy wypatrywać ptaków odzywających się, przylatujących, żerujących, kujących itp. Wypatrywane i notowane muszą być wszystkie dzięcioły o wyglądzie d. dużego lub d. białoszyjego. Dodatkowo proszę notować obecność pozostałych gatunków dzięciołów oraz szpaka (dla każdego z punktów wabień).

W trakcie kontroli gniazdowej należy przejść transekt w podobnym wolnym tempie i zatrzymywać się w miejscach obserwacji dzięciołów z kontroli terytorialnych oraz a każdym miejscu w którym znaleziono dziuplę lub usłyszano nawołujące młode ptaki (z dziupli lub podloty z drzewa). Kontrolę gniazdową należy wykonać jedynie gdy podczas przynajmniej jednej kontroli terytorialnej wykryto dzięcioły (duże, białoszyje, mieszańce).

Jeżeli podejmujesz się wykonania dwóch równoległych transektów w danym terenie nie trać czasu na wyszukiwanie dzięciołów między transektami (lepiej spożytkować czas na systematyczne wykonanie większej liczby zaplanowanych transektów).

O ile to możliwe każdy zarejestrowany dzięcioł powinien być sfotografowany. Należy dążyć aby każdego osobnika oznaczyć do gatunku i płci (tylko ptaki dorosłe), a także zanotować zachowanie (szczegóły poniżej). Szczególną uwagę należy zwrócić na równoczesne obserwacje par, dwóch lub kilku ptaków widzianych jednocześnie, a także grup rodzinnych z podlotami. Ponadto należy weryfikować czy dany osobnik wykazuje cechy mieszańca (dotyczy przede wszystkim ptaków dorosłych). Konieczne jest notowania miejsca wykonania zdjęć (najlepiej z przypisaniem do numeru transektu i punktu wabień), tak by była możliwość powiązania zdjęć z miejscami stwierdzeń.

Obserwacje należy notować na formularzu (w załączeniu), a następnie przepisane do formularza zbiorczego (w załączeniu).

Mapy ułatwiające orientację w terenie oraz współrzędne punktów wabień zostaną przygotowane po przesłaniu do koordynatorów współrzędnych początku i końca planowanego transektu lub deklaracji udziału z prośbą o wyznaczenie transektu w wybranym rejonie kraju.

Cechy mieszańców (za Gorman 1999):

• dużo bieli na dwóch zewnętrznych sterówkach.

• białe plamy lub paski na trzeciej sterówce.

• dużo bieli na podogoniu.

• obecność lub część paska zausznego.

• ciemnoczerwone pióra okrywowe pod ogonem.

• czarne dolne przedłużenie boczne paska na szyi dotykające płaszcza lub barkówek.

• białe końcówki zewnętrznych pierwszorzędówek.

• znaczne ilości bieli w locie na piórach.

• obecność lub ślad czwartego lub piątego białego paska skrzydłowego.

• pióra nosowe raczej ciemne niż białe.

• mała czerwona czapeczka na karku.

• głos nie kompatybilny z generalnym wyglądem ptaka.

Dla zainteresowanych Obserwatorów - krok po kroku

Dodatkowe informacje: 

Literatura

Dudzik K., Polakowski M. 2011. Przypadki łęgów mieszanych oraz problematyka identyfikacji mieszańców międzygatunkowych dzięcioła białoszyjego Dendrocopos syriacus i dzięcioła dużego Dendrocopos major w Polsce. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 67:254–260

Figarski T. 2017. Contrasting seasonal reactions of two sibling woodpeckers toplayback stimulation in urban areas — implications for inventory and monitoring of the Syrian woodpecker. Behaviour 154: 981–996.

Figarski T., Kajtoch Ł. 2018. Differences in habitat requirements between two sister Dendrocopos woodpeckers in urban environments: implication for the conservation of Syrian Woodpecker. Acta Ornithologica. 53: 23–36

Figarski T., Kajtoch Ł. 2018. Hybrids and mixed pairs of Syrian and great-spotted woodpeckers in urban populations. Journal of Ornithology 159: 311-31

Gorman G. 1997. Hybridisation by Syrian Woodpeckers. British Birds 90:578

Gorman G. 1999. The Identification of Syrian Woodpecker. Alula 3: 82-88. 

Gorman G. 2004. Woodpeckers of Europe. A Study of the Picidae. Bruce Coleman: p. 108.

Gurgul A., Miksza-Cybulska A., Szmatoła T., Jasielczuk I., Semik-Gurgul E., Figarski T., Bugno-Poniewierska M, Kajtoch Ł. 2019. The evaluation of genotyping- by-sequencing for population genetics of sibling and hybridizing birds: example of Syrian and great-spotted woodpeckers. Journal of Ornithology 160: 287–294

Kajtoch Ł., Figarski T. 2017. Comparative distribution of Syrian and Great spotted woodpeckers in different landscapes of Poland. Folia Zoologica. 66: 29–36

Kajtoch Ł., Kusal B. 2022. The first case of a successful brood from a double hybrid mixed pair Dendrocopos syriacus x D. major (Picidae). Ibis doi.org/10.1111/ibi.13096

Michalczuk J., Michalczuk M. & Cymbała R. 2011. The usefulness of various methods of monitoring the population size of the Syrian woodpecker Dendrocopos syriacus. Ornis Pol. 52: 280–287.

Michalczuk J. 2014. Expansion of the Syrian Woodpecker Dendrocopos syriacus in Europe and Western Asia. Ornis Polonica 55: 149-161.

Michalczuk J., McDevitt A.D., Mazgajski T.D., Figarski T., Ilieva M., Bujoczek M., Malczyk P., Kajtoch Ł. 2014. Tests of multiple molecular markers for the identification of Great Spotted and Syrian Woodpeckers and their hybrids. Journal of Ornithology 155:591–600

Michalczuk J. & Michalczuk M. 2015. Decline of the Syrian woodpecker Dendrocopos syriacus population in rural landscape in SE Poland in 2004-2012. Ornis Pol. 2: 67–75.

Michalczuk J. & Michalczuk M. 2016a. Habitat preferences of Picidae woodpeckers in the agricultural landscape of SE Poland: is the Syrian woodpecker Dendrocopos syriacus colonizing a vacant ecological niche? North-West. J. Zool. 12: 14–21.

Michalczuk J. & Michalczuk M. 2016b. Coexistence of Syrian woodpecker Dendrocopos syriacus and great spotted woodpecker Dendrocopos major in nonforest tree stands of the agricultural landscape in SE Poland. Turk. J. Zool. 40: 743–748.