Het is uitermate belangrijk om de hoogbegaafde leerlingen [1] te herkennen in de klas, om zo binnen het zorgcontinuüm en het decreet leerlingenbegeleiding de gepaste zorg te kunnen bieden. Bij instroom in het secundair onderwijs kan de basofiche al wat informatie geven over de capaciteiten en het functioneren van de leerling. In een intakegesprek met de ouders kan tevens worden aangegeven dat de leerling specifieke onderwijsnoden heeft, net zoals voor leerlingen met een leer-en gedragsstoornis.
Voor het secundair onderwijs bestaan er momenteel geen signaliseringstools, die wel voorhanden zijn voor het kleuter- en lager onderwijs [2].
Hoogbegaafde leerlingen onderscheiden zich van de andere leerlingen omwille van hun grote leerhonger, ze gaan vaak extra vragen stellen om tot de kern van de materie te gaan. Deze leerlingen worden niet altijd positief onthaald, omdat ze in de ogen van de leerkracht soms te veel vragen stellen. Naast hun grote leerhonger, zien we ook een grote creativiteit in hun denken. Ze vinden andere oplossingen voor vraagstukken of oefeningen en creëren soms hun eigen regeltjes (al dan niet correct).
Ze leggen de lat hoog voor zichzelf (en voor anderen), maar hun perfectionisme kan soms heel ver gaan, waardoor ze ontwijkingsgedrag vertonen of ze hebben enorm veel stress en faalangst. Ze verwachten van zichzelf dat ze alles kunnen en het feit dat dit door de (onwetende) buitenwereld regelmatig bevestigd wordt, zorgt dat deze faalangst in stand wordt gehouden. Het ontwijkingsgedrag kan leiden tot leerlingen die via het watervalsysteem in een richting terecht komen die niet echt bij hun interesses en talenten aansluit. Eens ze een inspanning moeten leveren, lopen ze liever weg dan deze inspanning te leveren met de kans op fouten maken.
Hoogbegaafde leerlingen hebben naast het feit dat ze heel gevoelig zijn ook een groot rechtvaardigheidsgevoel. Ze maken zich gauw zorgen om al wat er in de wereld gebeurt, maar zullen ook non-verbale communicatie zeer snel opmerken. Ze voelen aan als een medeleerling of leerkracht niet goed in zijn vel zit, zonder dat dit werd uitgesproken. Ze maken heel snel het onderscheid tussen oprechte leerkrachten en zij die een rol spelen. Wanneer een leerkracht/ouder/trainer/… iemand onrechtvaardig behandelt, zal deze leerling zich niet goed voelen en kan dit leiden tot opstandig gedrag en discussie. Deze leerlingen zijn niet enkel zeer kritisch voor zichzelf, maar ook voor anderen en voor al wat ze lezen en horen. Ze stellen de dingen vaak in vraag i.p.v. ze zomaar als voor waar aan te nemen.
Hoogbegaafde leerlingen halen niet altijd allemaal tienen, zijn niet noodzakelijk de leerlingen met de hoogste cijfers op hun rapport. Zoals eerder aangegeven, hebben deze leerlingen vaak niet geleerd om inspanningen te leveren en dit kan leiden tot minder goede resultaten op evaluaties. Hun perfectionisme, stress en faalangst kunnen ook invloed hebben op hun schoolse resultaten, alsook het feit dat ze regelmatig te ver doordenken. Zo vullen ze oefeningen niet in waarvan ze niet zeker zijn of blokkeren ze omwille van faalangst. Het is dan ook belangrijk als leerkracht dat je verder kijkt dan enkel naar de resultaten op rapporten.
Volgens Drent & Van Gerven, 2009, 2012 beschikt de hoogbegaafde leerling over volgende eigenschappen:
een goed geheugen
maakt grote denk- en leerstappen
heeft een brede algemene interesse en kennis
is snel van begrip
een groot analytisch vermogen
zoekt uitdagingen
is in staat verworven kennis toe te passen
is in staat nieuwe kennis te integreren met oude kennis
beschikt over een groot probleemoplossend vermogen
Volgende signalen kan je herkennen bij leerlingen die zich vervelen in de klas (De Hoogbegaafdheid survivalgids):
praten met hun buur (vaak kunnen ze nog steeds antwoorden op de vragen van de leerkracht)
schoenen uitdoen/aandoen onder de bank
tekenen en kleuren (in hun boek, op een blad apart, …)
met uurwerk of lat spelen zodat de weerkaatsing van het licht in de klas schijnt
verder werken aan volgende oefeningen, soms ook een volgend hoofdstuk
andere leerlingen in de klas helpen met hun opdrachten
clownesk gedrag vertonen tijdens de les
Merk je deze signalen bij je leerlingen, ga dan zeker in gesprek met de leerling zelf en met de ouders. Leerlingenbegeleiders kunnen je helpen de signalen in kaart te brengen.
[1] De terminologie rond deze leerlingen is stilaan aan het verschuiven. Vaak spreken we over CSF (cognitief sterk functionerende) leerlingen, de overkoepelende term voor de sterk presterende, als de hoogbegaafde leerling met specifieke zijnskenmerken.