Fietsroute Langstraat West

(zoom in om te  vergroten)

Dé blikvanger van Waalwijk is ongetwijfeld de Sint-Jan. Deze neo-Byzantijnse kerk is gewijd aan Johannes de Doper, de patroonheilige van de Langstraat. Hij werd, na twee jaar bouwen, geopend in 1925.

Met zijn slanke toren en maar liefst negentien koperen koepels bepaalt deze ‘oosterse’ kerk de skyline van Waalwijk. Architect Hendrik Willem Valk heeft hier een van zijn mooiste werken gerealiseerd. De kerk is losjes gebaseerd op de Aya Sofia in Istanboel. 

Niet alleen de buitenkant is indrukwekkend, ook het interieur is zeker een bezoek waard. Kunstenaar Charles Eyck maakte bijvoorbeeld de prachtige kruisweg en Willem Wiegmans de glas-in-loodramen in unieke Beuron-stijl. Ook het grote baldakijn bij het altaar is een blikvanger en refereert naar de vroegere schoen- en leerindustrie.   

De kerk is van woensdag tot en met zondag geopend voor bezoekers van 13.30 tot 16.30, behalve tijdens diensten en concerten.
U wordt verwelkomd door een deskundige gastheer/vrouw en er is een interessante audiotour verkrijgbaar, die u langs alle bijzonderheden van de kerk loodst. Voor groepen is er op afspraak een rondleiding met gids beschikbaar.

De Sint-Jan maakt deel uit van Het Grootste Museum van Nederland, een initiatief van museum het Catharijneconvent te Utrecht.

De Hooisteeg is het mooiste steegje van Waalwijk. Het is volledig gerestaureerd en biedt nu onderdak aan kunstenaars en ambachtslieden.
Vroeger, tot ongeveer 1950, had Waalwijk veel meer van dit soort steegjes, ook wel dammen genoemd.
Schoenmakers woonden er onder erbarmelijke omstandigheden, vaak met grote gezinnen.
Ze moesten naast hun werk op de fabriek thuis bijklussen om het hoofd boven water te houden. Bij mooi weer werkten ze buiten in de dam. 

Een informatiebord aan de noordzijde op de Winterdijk verschaft de nieuwsgierige bezoeker nuttige informatie. In de aangrenzende ‘stadstuin’ staat een antieke muziekkiosk die een eeuw geleden te vinden was op het Raadhuisplein. De kiosk was een tijdlang in particuliere handen, maar kwam tóch weer boven water en is nu een aanwinst voor het stadsbeeld.

Deze lommerrijke dijk beschermde Waalwijk en de hele Langstraat eeuwenlang tegen overstromingen. De dijk werd al aangelegd na de Sint-Elisabethsvloed in 1421. In de Biesbosch was toen nog sprake van eb en vloed. Dat betekende dat het water soms makkelijk tot aan Waalwijk kwam, bij storm of hevige getijden. 

De eeuwenoude dijk was zelfs in 1953 nog van cruciaal belang voor Waalwijk. Tijdens de Watersnoodramp stond het water tot aan de kruin van de dijk. Het scheelde maar een haar of Waalwijk was volledig overstroomd geweest. Dankzij de Winterdijk ontsnapte Waalwijk aan een ramp. 

Volgens de meeste bronnen werd de weg achter de dijk vroeger De Langhe Straet genoemd, waar de regio zijn naam aan dankt.

Na de Kerk aan de Haven komen we op de hoek van de Tempelierstraat en de Grotestraat een monument tegen op de plaats waar van 1884-1965 een joodse synagoge heeft gestaan. Het monument is ter nagedachtenis aan de vele Waalwijkse joden die door het naziregime omgebracht zijn. 

Op 12 mei 1969 was de onthulling. De namen van de slachtoffers waren gekalligrafeerd op een perkamenten rol. Die rol, in een loden koker geborgen, werd door opperrabbijn Berlinger uit Amsterdam in het monument gemetseld. 

De westelijke Langstraat strekt zich uit van Waalwijk tot Waspik. Men vindt hier bijzondere flora en fauna, maar ook landschappelijk en cultuurhistorisch is het een kenmerkend gebied. 

De Langstraat bevindt zich op de ‘Naad van Brabant’, daar waar het Brabantse zand over gaat in het rivierengebied. In het verleden was dit een natte, venige zone van ’s-Hertogenbosch naar Bergen op Zoom. Er werd hier dan ook volop turf gewonnen. 

De oude veenlanden worden nu zo veel mogelijk teruggebracht naar hun oorspronkelijke natuurlijke staat. Kenmerkend voor de streek is het zogeheten slagenlandschap: smalle, lange kavels afgescheiden door hagen en/of sloten. Op veel plaatsen zijn nog overblijfselen van het oude landgebruik te vinden. Turfvaarten, waterwerken, veenputten, dijkjes en wielen sieren het gebied. Vermeldenswaard is nog dat de Langstraat vroeger deel uitmaakte van de Zuiderwaterlinie, die onder water werd gezet in tijden van belegering. Als het natuurherstel is afgerond, zal het kwetsbare gebied hoofdzakelijk voor wandelaars opengesteld zijn. Al fietsend kun je het beste vanaf het Halve Zolenpad of de Winterdijk de omgeving beleven.

Aan de Hogevaart staan veel schitterend gerestaureerde, traditionele villa’s en boerderijen.

Voor kasteel Zuidewijn lijkt de benaming ‘Huys’ beter op zijn plaats. Het is in wezen ook een huis. Vanaf de 15e eeuw woonde hier de Heer van Zuidewijn of Zidewinde. Het huis ligt op een dijk, die moest voorkomen dat de lage moergronden overstroomden. Tot aan de 17e eeuw betekenden de turfvelden voor de Hollandse heren een rijke bron van inkomsten. Nu vormen zij een rijk natuurgebied in de westelijke Langstraat. 

Het Huys bestaat uit een centraal deel met rechts de vroegere ‘stenen kamer’. Het linker deel is een uitbreiding uit de 18e eeuw. De bovenverdieping bevat onder andere nog een huiskapel. Het monument omvat naast het kasteel een koetshuis, een tuin met beelden en majestueuze lindenbomen. Het geheel is nog steeds in handen van de familie De Roy van Zuidewijn, die het landgoed al eeuwenlang bewoont, bewerkt en beheert.

Het landgoed, de oude vaart, de bomen, enkele oude boerderijen en de waterstaatkundige werken in de directe omgeving vormen een cultuurhistorisch ensemble van hoge waarde. Een beschermd dorpsgezicht, zou je kunnen zeggen.

De Langstraatspoorweg werd vroeger ook wel spottend het Halvezolenlijntje genoemd. 

Treinstellen zal men er nooit meer aantreffen, want het traject is nu een prachtig toeristisch fietspad. Het deel in Waalwijk wordt Halvezolenpark genoemd. 

De spoorlijn werd aangelegd aan het einde van de 19e eeuw en betekende een belangrijke impuls voor de regionale economie. Eind 1890 reed de eerste trein op het 48 km lange traject van Lage Zwaluwe naar ’s-Hertogenbosch. Er lag slechts één spoor, waardoor het in feite maar een halve spoorlijn was. 

In die tijd was de spoorlijn erg belangrijk voor de schoen- en lederindustrie, er werden veel schoenproducten over vervoerd.
De in totaal 22 stations maakten dat je als reiziger wel over erg veel geduld moest beschikken om op je bestemming te geraken. Men zei dan ook dat je wel een ‘halve zool’ moest zijn om van dit traject gebruik te maken. 

In juli 1950 reed de laatste passagierstrein van Geertruidenberg naar ’s-Hertogenbosch. Het goederenvervoer vond nog plaats tot 1972.

Langs het fietspad zijn herinneringen aan dit industrieel erfgoed zichtbaar in de vorm van een aantal kunstwerken, informatieborden en gedichten.  

De Overdiepse Polder is een gebied dat omsloten wordt door de Bergsche Maas en het zogenaamde Oude Maasje.
Dat laatste riviertje is een oude tak van de meanderende Maas vóór kanalisatie. 

Door klimaatverandering wordt het gevaar van overstromingen en wateroverlast steeds groter. Om dit gevaar voor een gebied waar vier miljoen mensen wonen, te beteugelen, werd het plan ‘Ruimte voor de Rivier’ ontwikkeld.

De hele polder is nu bestemd als overstromingsgebied in geval van extreem hoge waterstand in de Bergsche Maas. Dat zou naar schatting één keer per 25 jaar kunnen voorkomen. Het laten vollopen van de polder zou stroomopwaarts leiden tot een wel 30 cm lagere waterstand.

De polder telt nu nog maar acht bedrijven (voorheen zeventien), waarvoor nieuwe boerderijen en stallen werden gebouwd op terpen. Aan de zuidrand werd een nieuwe Winterdijk aangelegd. De boeren kunnen hun bedrijven voortzetten, tevens is er nu meer ruimte voor natuur en recreatie. 

Het project kwam in 2015 gereed en trok landelijk, en zelfs internationaal, veel aandacht. 

Let op: Na knp. 36, op het punt dat de route scherp linksaf buigt, kun je rechtsaf een kort rondje maken over de Havendijk langs de schilderachtige voormalige haven van Waspik om zo weer op de route terug te keren richting knp. 75.

Een kort uitstapje naar de Havendijk loont zeker de moeite. 

Door de aanleg van de Maasroute (A59) kwam er een einde aan een aantal havens in de Langstraat, waaronder die van Waspik. De oude haven, die ten zuiden van de snelweg kwam te liggen, werd gedempt. Maar de contouren ervan zijn nog steeds zichtbaar. 

De scheepvaart was voor Waspik altijd van groot belang. Begin 20e eeuw was één op de vier bewoners van Waspik schipper. Er waren bovendien veel aanverwante bedrijven te vinden, zoals scheepswerven en leveranciers. Waspik was een echt schippersdorp.

Ten oosten van de Havendijk lag sinds de tweede helft van de vijftiende eeuw de Kerkvaartse haven. Tot rond 1950 werden de huizen op de dijk voornamelijk bewoond door mensen die aan de haven hun brood verdienden, zoals arbeiders van de scheepswerven, smeden, zeilmakers, winkeliers en herbergiers. De laatste scheepswerf sloot in 1971 de poorten. 

Waspik heeft nog steeds een haven, maar die is nu ten noorden van de A59 gesitueerd.

Het Oude Raadhuis (1850-1938)

Aan de kop van de Kerkvaartse Haven stond het woonhuis van notaris Pieter van der Meer. Een voor die tijd groot huis met een schuur, erf, hof, boomgaard en waterpartij. In 1933 kocht de gemeente Waspik het huis aan en liet het verbouwen tot nieuw gemeentehuis. Na de gemeentelijke herindeling in 1997 verloor het gebouw zijn bestuurlijke functie. Het heet nu Het Oude Raadhuis.

Deze theetuin is een verborgen parel aan het Kronkelpad en is alleen met de fiets of te voet bereikbaar. Het prachtige terras kijkt uit op de 's Gravenmoerse vaart en ligt daar voor een belangrijk deel ook boven. Het wordt gerund door de familie die in het naastgelegen, prachtige rietgedekte landhuis woont.

Het is helaas niet vaak geopend, alleen bij mooi weer. Als de theetuin open is, is dat te zien aan de ophaalbrug. Die is dan naar beneden.
Een kleine waterval maakt het plaatje compleet.

Het riviertje De Donge werd lange tijd misbruikt als afvoerputje van de vele looierijen in Dongen en omgeving. Gelukkig is de waterkwaliteit al flink verbeterd. 

Bij het fietsen langs de Donge passeer je de stuw de Witte Brug. Hier is in 2022 een vispassage aangelegd. Bij deze stuw valt het water een meter loodrecht naar beneden. Een onneembare horde voor vissen. 

De vispassage is een grote bak van drie meter diep in de grond. Hierin zijn verticale schotten geplaatst, die stap voor stap het hoogteverschil overbruggen. De schotten hebben een smalle opening waar de vissen tussendoor kunnen zwemmen. Zo kunnen de vissen om de stuw heen zwemmen. 

Vissen trekken rond. Sommige wateren zijn geschikt voor de voortplanting, andere om op te groeien, voedsel te vinden of te overwinteren.
Er zijn soorten, zoals de paling, die van zoet naar zout water trekken en vice versa. Daarom wil het waterschap de Donge uiteindelijk verbinden met de Bergsche Maas. Dit is ook goed voor soorten als riviergrondel, winde en kopvoorn. Vissen dragen hun steentje bij aan schoon en gezond water en aan verbetering van de biodiversiteit.

Des Graven Moer was een veengebied dat eigendom was van de graaf van Holland, Floris de Vijfde. 

Destijds behoorde het noordelijke deel van Noord-Brabant, grofweg boven de lijn Den Bosch-Oosterhout-Willemstad, bij het graafschap Holland en was daarom overwegend protestants. 

Het dorp was zeer welvarend, getuige het grote aantal statige landhuizen, buitenplaatsen en boerderijen.

De Hoofdstraat is één van de twee noord-zuid assen van het dorp. Het is de oude weg van Raamsdonk naar Klein Dongen. Het oude dorpsplein lag op de kruising van de Hoofdstraat en de Molenstraat. ’s Gravenmoer was van oudsher in vieren gedeeld, in zogeheten ‘veertels’. Dit zijn oude turfontginningen in blokken. Het veen dat hier gestoken werd, ging naar Dordrecht omdat het dorp tot het Dordts gezag behoorde. Het kleine slot van ’s Gravenmoer stond aan de Wielstraat. Hier woonde de heer of zijn vervanger, de schout. Oorspronkelijk had de straat een heel ander aanzien.
Er lag een voetpad, een rijweg en een sloot, gescheiden door maar liefst vier rijen bomen over de gehele lengte van de straat. 

Opvallend is de fraaie bebouwing. Die diende voor bewoning, maar ook het oude waterschapskantoor en het voormalige gemeentehuis geven aan de straat een zeker cachet. Het gehele dorp was vroeger omgeven door dijken. Toch waren er vaak overstromingen, omdat die dijken doorbraken. Je ziet dit nog terug aan de vele wielen in het rond het dorp.

In de Antoniusstraat, links achter het nieuwe woonzorgpark De Vossenberg, bevindt zich een voormalige kerk. Dit is nu een restaurant, De Kapel genaamd, waar bewoners én passanten iets kunnen nuttigen. Je kunt er nu als het ware dineren in een voormalige biechtstoel. Een schitterend voorbeeld van herbestemming van religieus erfgoed.

Landgoed Driessen is momenteel de grootste groeiwoonwijk van Waalwijk. De wijk dankt zijn naam aan de grond waar hij op gebouwd is.
Een dries, of driest, is een veld dat niet voor akkerbouw, maar als weide gebruikt wordt.

Waalwijk barstte eind vorige eeuw letterlijk uit zijn voegen. Er moest een nieuwe woonwijk komen, maar waar?  De Maasroute, het kanaal en de grens met Loon op Zand maakten uitbreiding in die richtingen onmogelijk. Dus werd gekozen voor het gebied tussen Waalwijk en Sprang.
Als Landgoed Driessen helemaal klaar is, staan hier zo’n 2250 huizen. Er is veel aandacht besteed aan natuur en waterafvoer, wat onder meer te zien is aan de wadi’s. Dit zijn brede grasgeulen waar het regenwater in de bodem kan zakken, en dus niet afgevoerd wordt naar het riool.  

Aan de overkant van het water, vlak bij een nestpaal voor ooievaars, ziet u een betonnen wand met ronde gaten. Dit is een speciale wand voor oeverzwaluwen. Hele kolonies kunnen hier veilig nestelen en broeden en dat doen ze dan ook! In het voorjaar en zomer is het een komen en gaan van deze mooie vogel, die zijn nestgang graaft in de steile wand. 

De Vereniging Nederlands Cultuurlandschap reikt elk jaar De Gouden Zwaluw uit aan personen of organisaties die zich verdienstelijk maken voor het bevorderen van natuur in de eigen woonomgeving. Dit project werd in 2014 met deze mooie prijs beloond.

Deze fietsroute maakt deel uit van 4 fietsroutes door De Langstraat en is ontwikkeld door de Stichting Vrienden van Sint-Jan de Doper Waalwijk in samenwerking met het Regionaal Bureau voor Toerisme De Langstraat. Dit project zou niet mogelijk zijn geweest zonder de inhoudelijke bijdragen van de regionale Heemkundeverenigingen, de fotoclubs van Drunen, Vlijmen en Waalwijk en in het bijzonder René Klerkx, Piet de Jongh en Hetty Dekkers.