Charlemagne Grensregio
Charlemagne Grensregio is een voorbeeld van een grensoverschrijdend samenwerkingsverband, waarbij eerst gestreefd werd naar territoriale samenwerking met eventuele staatkundige implicaties, maar de samenwerkende partijen tijdens het voorbereidende overleg kozen voor functionele samenwerking zonder staatkundige betekenis.
In oktober 2009 spraken de belangrijkste politici van de stadsregio’s van Parkstad en Aken hun ambitie uit om een Europese Groepering voor Territoriale Samenwerking of Eurodistrict op te richten in de vorm van een letter of intent.
De gesprekken hierover werden gestart, maar onderweg, verschoof de discussie over het Eurodistrict in de richting van een meer pragmatische benadering. Geleidelijk verschoof de gedachte aan territoriale samenwerking naar de achtergrond en anderhalf jaar na de ondertekening van de letter of intent, werd er in plaats daarvan onderhandeld over de samenwerkingsvorm Arbeitsgemeinschaft. Dit was een gemakkelijke samenwerkingsvorm, zonder wettelijke status en vrij van juridische kwesties die werden verwacht als men zou overgaan tot oprichting van een Eurodistrict.
De vrees bestond dat de oprichting van een Eurodistrict extra bureaucratie met zich mee zou brengen en er bestonden ook twijfels over de vraag of de regio voldoende kritische massa had om een Eurodistrict te kunnen worden. Het ontwerp van de Arbeitsgemeinschaft was tamelijk flexibel en vereiste niet een specifiek stelsel van organen of formele procedures zoals het Eurodistrict. Bovendien hoefde de Arbeitsgemeinschaft niet erkend te worden door een hogere overheid.
De leden van het samenwerkingsverband zijn drie gemeenten, te weten Aken, Heerlen en Vaals, de stadsregio Parkstad, de stedenregio Aken, en de Duitstalige Gemeenschap van België.
De werkgemeenschap ziet als haar taak om in deze regio een gemeenschappelijke economische ruimte te ontwikkelen. De regio moet zich meer dan tot nu toe etaleren als metropoolregio in het centrum van Europa. Over de grenzen van de Euregio Maas-Rijn heen zijn verbindingen te maken met netwerken in en buiten Europa.
Bij de nu gerealiseerde Charlemagne Grensregio valt op, dat geen enkele Franstalige gemeente eraan deelneemt. Dat is vreemd, want in het grensgebied zijn Franstalige gemeenten zoals Plombières, Waimes en Malmedy gesitueerd. Het grote gemeentegrens overschrijdende industrieterrein East Belgium Park ligt behalve in Eupen en Lontzen, ook in de Franstalige gemeenten Welkenraedt en Baelen. De Duitstalige Gemeenschap van België ligt in de provincie Luik en valt onder het Waalse gewest. Het lijkt erop, dat deze ontwikkeling naar een Duits- Nederlandse grensregio niet toevallig is. Een begrijpelijke verklaring zou kunnen zijn, dat Charlemagne Grensregio ontwikkeld is in een competitie tussen de stadsregio’s van Aken en Luik. In deze competitie vertegenwoordigt de stadsregio van Aken minder volume dan die van Luik. De creatie van de Charlemagne Grensregio betekent een vergroting van de invloedssfeer van Aken. Deze nieuwe stedelijke omgeving van Aken, Heerlen en Eupen kan zich meten met het stedelijke gebied rondom Luik. De ontwikkeling zou een voorbode kunnen zijn van de toekomst. Het zou zomaar kunnen gebeuren, dat we in de toekomst in het gebied van de Euregio Maas-Rijn niet een enkele metropoolregio zien verschijnen, maar twee grote agglomeraties, de ene is de agglomeratie van Luik, en de andere Charlemagne Grensregio.
Euregio Maas-Rijn
In het grensgebied, waar drie landen België, Duitsland en Nederland aan elkaar grenzen, werd in 1976 de Euregio Maas-Rijn opgericht.
Niet toevallig in de tijd van de volledige sluiting van de steenkoolmijnen en inkrimping van daarmee samenhangende industrie.
De Euregio is opgericht op een voormalig steenkolenveld, dat zich uitstrekte over drie landen, die in het drielandenpunt bij Vaals bijeenkwamen.
In 2019 is de Euregio Maas-Rijn verheven tot de Europese Groepering voor Territoriale Samenwerking (EGTS) Euregio Maas-Rijn.
De Euregio is niet de regio, maar een samenwerkingsverband, dat bijdraagt aan ontwikkeling en integratie van de regio.
De Euregio is een Europese Unie in het klein.
Hoe zal de relatie tussen de landen die deelnemen aan de Euregio zijn?
Dat hangt ervan af hoe je de Europese Unie ziet.
Op dit moment is de unie een confederatie, statenbond, waarbij de lidstaten onafhankelijk zijn.
In de Euregio Maas-Rijn participeren lidstaten van de Europese Unie.
Zo zie je de stichting Euregio Maas-Rijn opereren. Het samenwerkingsverband doet niets anders dan de samenwerking te vergemakkelijken met overheidsinstellingen zoals de Europese Commissie, het Europees Parlement en het Comité van de Regio’s evenals de regeringen te Brussel, Berlijn en Den Haag en de regio's Belgisch en Nederlands Limburg, de provincie Luik, de Duitse Gemeenschap van België en de stadsregio Aken; en tenslotte de gemeenten van de Euregio.
De Euregio is een overlegorgaan tussen overheidsinstellingen, het orgaan is niet zelf een overheid.
Charlemagne Vrijstaat
Het is mogelijk dat de Europese Unie zich ontwikkelt naar een federatie, een bondsstaat, waarbij de federatie onafhankelijk is.
In dat geval zou de Euregio kunnen gaan functioneren als een vrijstaat, een lagere overheid, die rechtstreeks onder de Europese Unie valt, en onafhankelijk van de deelnemende staten kan gaan werken.
Wat is een vrijstaat? Een vrijstaat is een staatsvorm waarbij verschillende naties co-existeren binnen dezelfde staat. Een dergelijke staatkundige situatie wordt ook wel panarchie genoemd. De term werd in 1860 geïntroduceerd door Paul Émile de Puydt.
De Puydt zag de staat als een bedrijf. Het marktprincipe, vrije economische mededinging, is ook van toepassing op de staat. De burgers kiezen uit persoonlijke overtuiging en welbegrepen eigenbelang voor een staat. De relatie tussen burgers en staten wordt geformaliseerd in een expliciet contract, een grondwet, die beiden op vrijwillige basis tekenen. In dat contract staan de wederzijdse rechten en plichten.
De Puydt maakte vergelijkingen met de scheiding van kerk en staat, waardoor verschillende religies vreedzaam kunnen samenleven binnen dezelfde staat. Op een daarmee vergelijkbare manier kunnen verschillende naties samenleven op hetzelfde grondgebied.
Voor het realiseren van grensoverschrijdende territoriale samenwerking is uitoefening van extraterritoriale rechtsmacht vereist.
Uitoefening van extraterritoriale rechtsmacht is echter alleen onder strikte voorwaarden gewenst. Het kan bijvoorbeeld gewenst zijn dat een land extraterritoriale rechtsmacht uitoefent als het gaat om strafbare feiten. Door extraterritoriale rechtsmacht kunnen strafbare feiten die in het buitenland zijn gepleegd, in het land worden vervolgd en berecht. Hierdoor worden landgenoten in het buitenland beter beschermd als zij slachtoffer worden van een strafbaar feit. Ook vreemdelingen, die in het land wonen, en in het buitenland een strafbaar feit plegen, kunnen in het land worden vervolgd en berecht.
In het algemeen geldt, dat het geweldsmonopolie dat een staat heeft in het eigen territorium, stopt bij de landsgrens. Het is niet gewenst dat binnen de Euregio de Luikse politie eigenmachtig kan optreden in de Nederlandse provincie Limburg, of dat de rechtbank van Maastricht op eigen houtje een crimineel uit de regio Aken kan vervolgen.
Binnen de Euregio werken diensten van justitie en politie op verschillende manieren met elkaar samen.
Zo is er sinds 1969 NeBeDeAgPol, Arbeitsgemeinschaft der niederländischen, belgischen und deutschen Polizeibehördenleiter im Rhein-Maas Gebiet.
Sinds 1993 bestaat de stichting Forum ad Mosam, een orgaan voor overleg tussen rechtbanken van de arrondissementen Hasselt, Tongeren, Luik, Verviers, Eupen, Maastricht, Roermond, Aken en Mönchengladbach.
Verder bestaat sinds 2012 Emrod, Euregio Meuse Rhin Observatoire Délinquence. Emrod brengt diverse instanties, politie, justitie, instellingen op het gebied van preventiezorg en administratieve autoriteiten, zoals burgemeesters en gouverneurs, die zich bezighouden met de preventie en het terugdringen van criminaliteit, met name drugscriminaliteit, met elkaar in verbinding.
De beperkingen die gesteld zijn aan uitoefening van extraterritoriale rechtsmacht door regionale overheidsinstanties worden omzeild door de creatie van transnationale samenwerkingsorganen, werkgroepen, die de coördinatie tussen die instanties bevorderen.
Discussie is gaande over de vraag of de Europese Unie als een confederatie, statenbond van onafhankelijke staten, of als een federatie, bondsstaat, waarbij de federatie onafhankelijk is, gezien moet gaan worden. De ontwikkeling van een confederatie naar een federatie van Europese staten, de Europese Unie als superstaat, wordt begroet met gemengde gevoelens van blijdschap en angst.
In die ontwikkeling gaan grensoverschrijdende regio’s, zoals de Euregio Maas-Rijn, waarin lidstaten participeren, mee. Dat zo’n ontwikkeling zal plaatsvinden, is helemaal niet zeker. Het is niet uitgesloten, dat de Unie weer een lossere statenbond gaat vormen of zelfs uiteenvalt.
Zijn er buiten de vorming van een statenbond of een bondsstaat of uiteenvallen van de unie geen andere mogelijkheden? Er is nog een andere mogelijkheid: de omvorming van de Euregio Maas-Rijn tot een Europese vrijstaat.
Wat zouden de deelnemende landen, België, Duitsland en Nederland kunnen doen om transformatie van een euregio naar een vrijstaat te vergemakkelijken?
Vooreerst transformatie van de Euregio door deelnemende landen en regio's naar een vrijstaat.
Wat betreft de overheidsorganisatie, zou het bijvoorbeeld een goed idee zou zijn, om de Ministeries van Buitenlandse Zaken en Binnenlandse Zaken samen te voegen en om te vormen naar een Ministerie van Transnationale Zaken. In een vrijstaat verliezen woorden zoals binnenland en buitenland immers hun betekenis.
Een ander idee zou kunnen zijn om een nieuwe inhoud te geven aan een bestaand instituut: het consulaat. Nu vertegenwoordigt een consulaat een land bij de bevolking van een ander land, met name op het gebied van de burgerlijke stand, het verlenen van visa en het bevorderen van handelscontacten. Nederland bijvoorbeeld heeft consulaten onder andere in Luik en Aken gevestigd. In de toekomst zou er onder de hoede van een ministerie van transnationale zaken ten behoeve van de Euregio Maas-Rijn een samenwerkend consulaat gevestigd kunnen worden. Een voordeel daarvan zou kunnen zijn dat de consul de drie samenwerkende landen vertegenwoordigt.
Een goed idee is ook om de hier verwachte Europese vrijstaat de naam Charlemagne Vrijstaat te geven.