ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ-ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1 Τι ονομάζουμε έπος και ποιο είναι το περιεχόμενο του;

Έπος σημαίνει: λόγος ,διήγηση και ειδικότερα αφηγηματικό ποίημα με περιεχόμενο μυθολογικό, διδακτικό, ηρωικό.

 2. Ποιο είναι το περιεχόμενο των ηρωικών επών;

 Τα ηρωικά έπη αφηγούνται κατορθώματα ηρώων αλλά και θεών που συχνά συνυπάρχουν με τους ανθρώπους και κατευθύνουν τη δράση τους.

 3. Σε ποια κατηγορία επών ανήκει η Ιλιάδα και η Οδύσσεια;

 Είναι ηρωικά έπη.

 4. Ποια είναι τα βασικά γνωρίσματα του ηρωικού έπους; 

 α) Παρουσιάζει μυθοποιημένα γεγονότα ενός μακρινού παρελθόντος σαν να είναι αληθινά.

β) Έχει αντικειμενικό χαρακτήρα, δεν εκφράζει, δηλαδή τις υποκειμενικές, προσωπικές απόψεις του ποιητή, αλλά όλη την κοινωνία μέσα στην οποία δημιουργείται. 

5. Τι είναι ο επικός κύκλος; Ποια έπη ανήκουν σ’ αυτόν και ποιο είναι το βασικό τους θέμα;

 Επικός κύκλος ή Κύκλια έπη είναι ένα σύνολο επών που όλα μαζί συμπληρώνουν τον Τρωικό πόλεμο. Στον επικό κύκλο ανήκουν:

α) Τα Κύπρια β) Η Αιθιοπίς , γ) Η Μικρά Ιλιάς, δ) Η Ιλίου πέρσις, ε) Οι Νόστοι στ) Η Τηλεγόνεια ,

 6. Ποια είναι τα έπη του Ομήρου και ποιο είναι το βασικό τους θέμα;

 Τα ομηρικά έπη είναι η Ιλιάδα και η Οδύσεια. Η Ιλιάδα έχει κεντρικό θέμα της τον θυμό του Αχιλλέα, που διαρκεί 51 ημέρες , ο ποιητής όμως περιέκλεισε σ’ αυτές ολόκληρο τον δεκαετή πόλεμο του Ιλίου (Τροίας). Η Οδύσσεια εξιστορεί τον δεκαετή αγώνα του Οδυσσέα για την επιστροφή στην πατρίδα του, ο ποιητής όμως ενέταξε όλες τις μεταπολεμικές του περιπέτειες σε 41 μέρες.

 7. Ποια εποχή δημιουργήθηκαν τα ομηρικά έπη και σε γεγονότα ποιων εποχών αναφέρονται;

Τα ομηρικά έπη αναφέροντα σε μυθοποιημένα γεγονότα της Μυκηναϊκής εποχής ( 1600 – 1100 π. Χ. στον Τρωικό πόλεμο κυρίως) προβάλλουν όμως και την εποχή κατά την οποία γράφονται ( Γεωμετρική 1100- 700 π.Χ.), που είναι στραμμένη σε έργα ειρηνικά ( ναυτιλία, εμπόριο, ανάπτυξη πόλεων), χαρακτηρίζεται όμως και από πολιτικές συγκρούσεις (κλονίζεται κυρίως ο θεσμός της βασιλείας)

8. Τι ήταν οι αοιδοί και τι οι ραψωδοί;

Οι παλιοί επικοί ποιητές, της προομηρικής εποχής κυρίως, ονομάζονταν αοιδοί.

o Τραγουδούσαν τα έπη τους με συνοδεία φόρμιγγας ή κιθάρας.

o Συνέθεταν τα έπη, αυτοσχεδιάζοντας προφορικά, βοηθούμενοι όπως πίστευαν από τη Μούσα

o Τραγουδούσαν σε συμπόσια ή σε εορταστικές εκδηλώσεις της κοινότητας.

o Έγιναν επαγγελματίες περιζήτητοι και κάθε ανάκτορο είχε τον αοιδό του. Ζούσαν κυρίως σε αυλές βασιλιάδων ή ευγενών.

o Οι αοιδοί μπορούσαν να αυτοσχεδιάζουν γιατί, εκτός από το ταλέντο που σίγουρα διέθεταν, εκπαιδεύονταν για το έργο τους, οι νεότεροι από τους παλαιότερους, γονείς ή δασκάλους.

Οι ραψωδοί ήταν μεταγενέστεροι από τους αοιδούς

o Δε δημιουργούσαν νέα δικά τους τραγούδια αλλά απομνημόνευαν τα παλιότερα.

o Δεν τραγουδούσαν αλλά απάγγελναν ρυθμικά τα παλιότερα έπη.

o Κρατούσαν ραβδί, σύμβολο εξουσίας δοσμένης από τους θεούς.

o Δεν ζούσαν στα ανάκτορα αλλά ανήκαν σε επαγγελματικά σωματεία.

o Ταξίδευαν συχνά και συμμετείχαν σε μουσικούς αγώνες. 

 9. Τι γνωρίζετε για τον Όμηρο; ( πού και πότε έζησε;)

Πιστεύεται ότι έζησε κατά τον 8ο αιώνα π.Χ. στην Ιωνία . Επτά πόλεις τον διεκδικούσαν, με πιθανότερες τη Σμύρνη και τη Χίο.

10. Ποια στοιχεία καταδεικνύουν τη μεγάλη αξία των ομηρικών επών;

o Το γεγονός ότι διασώθηκαν ολόκληρα μέχρι σήμερα.

o Για πολλούς αι ώνες ψυχαγωγούσαν και δίδασκαν τους αρχαίους Έλληνες στις γιορτές και αποτελούσαν μάθημα         για τα παιδιά τους στα σχολεία.

o Άσκησαν τεράστια επίδραση στην αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή λογοτεχνία και τέχνη και συνεχίζουν να                     εμπνέουν και σήμερα πολλούς καλλιτέχνες.

11. Πότε καταγράφηκαν επίσημα τα ομηρικά έπη;

Η επίσημη καταγραφή των ομηρικών επών φαίνεται ότι έγινε στην Αθήνα τον 6ο π.Χ. αιώνα, για να υποχρεώνονται οι ραψωδοί να απαγγέλλουν τα έπη στη γιορτή των Παναθηναίων με βάση το κείμενο της επίσημης, ας πούμε, έκδοσης και να μην το τροποποιούν.

12. Τι είναι οι ραψωδίες και σε πόσες είναι χωρισμένη η Οδύσσεια αλλά και η Ιλιάδα;

Η Οδύσσεια αποτελείται από 12.110 στίχους και η Ιλιάδα από 15.693, και από τον 3ο π.Χ. αι. παρουσιάζονται χωρισμένες σε 24 ραψωδίες καθεμιά, στα μέρη δηλαδή που απαγγέλλονταν το ένα μετά το άλλο από τους ραψωδούς. Οι ραψωδίες διακρίνονται με τα 24 γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου( τα μικρά η Οδύσσεια, α-ω, και τα μεγάλα η Ιλιάδα, Α-Ω) και με τίτλους ανάλογους με το περιεχόμενο τους.

13. Ποια είναι τα βασικά θέματα της Οδύσσειας;

Κεντρικό θέμα της Οδύσσειας είναι ο αγώνας του βασιλιά της Ιθάκης, του Οδυσσέα, να επιστρέψει με τους συντρόφους του από την Τροία στο νησί του και να ξαναπάρει τη θέση που είχε στο σπίτι του και στον λαό του. Συμπληρωματικό θέμα είναι η αναζήτηση του από τη γυναίκα του, την Πηνελόπη, και, κυρίως από τον γιο του, τον Τηλέμαχο. Η πολύχρονη απουσία του από την Ιθάκη είχε δημιουργήσει πολλά προβλήματα και στους δύο. Έτσι η δράση διεξάγεται τόσο στην ξενιτιά όσο και στην πατρίδα.

14. Σε ποια μέρη χωρίζεται η Οδύσσεια με βάση τον Οδυσσέα και την Ιθάκη;

·         Τηλεμάχεια : στο μέρος αυτό (ραψωδίες α – δ) πρωταγωνιστεί ο Τηλέμαχος

·         Νόστος : αναφέρεται στον αγώνα του Οδυσσέα να νοστήσει/ να επιστρέψει στην Ιθάκη ( ραψωδίες ε – ν 209)

·     Μνηστηροφονία: στο μέρος αυτό(ραψωδίες ν 210 – ω ) ο Οδυσσέας με τη βοήθεια της θεάς Αθηνάς και συνεργαζόμενος με τον Τηλέμαχο εξοντώνει τους μνηστήρες.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

1. Αντιστοιχίστε τις λέξεις της Α και Β στήλης

            Α                                               Β

α. νόστος                                    1. 8ος π.Χ. αι.

β. Οδύσσεια – Ιλιάδα                    2. ταξίδι επιστροφής

γ. Όμηρος                                   3. 24 άνισα τμήματα της Ιλιάδας και Οδύσσειας

δ. ραψωδίες                                 4. Ομηρικά έπη

ε. ραψωδοί                                5. τραγουδούν τα έπη

στ. αοιδοί                                    6. απαγγέλλουν τα έπη

 2. Να αντιστοιχίσετε όλα τα στοιχεία της Α στήλης με τα στοιχεία της Β στήλης

        στήλη Α                                                                                στήλη Β

1. τραγουδούσαν τα έπη με συνοδεία

φόρμιγγας / κιθάρας                                                                     α. αοιδοί

2. κρατούσαν ραβδί

3. ζούσαν σε αυλές βασιλιάδων

4. απάγγελλαν με ρυθμό τα έπη

5. ταξίδευαν συχνά και συμμετείχαν σε μουσικούς                       β. ραψωδοί

αγώνες.

6. δε δημιουργούσαν νέα δικά τους τραγούδια αλλά

 απομνημόνευαν τα παλιότερα

ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ – ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ   -   ΧΡΗΣΙΜΟΙ ΟΡΟΙ

Ø  Ανθρωποκεντρισμός : η θεωρία που υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος είναι το σημαντικότερο ον του σύμπαντος, το κέντρο και ο σκοπός του κόσμου.

Ø  Ανθρωπομορφισμός απόδοση στους θεούς ανθρώπινων γνωρισμάτων στη μορφή και στη συμπεριφορά.

Ø  Αντίθεση : Δυο διαφορετικές έννοιες παρατίθενται η μια δίπλα στην άλλη.

Ø  Αποστροφή : το ρητορικό σχήμα λόγου κατά το οποίο ο ομιλητής διακόπτει τη ροή του λόγου του τριτοπρόσωπη αφήγηση και στρέφεται για λίγο σε κάποιον ή σε κάποιους ήρωες, παρόντες ή απόντες, χρησιμοποιώντας το β΄ πρόσωπο. Δείχνει έτσι τη συμπάθεια ή τη συμπόνια του για τα πάθη τους.

Ø  Άστοχα ερωτήματα : τα ερωτήματα που δε στοχεύουν στη διερεύνηση της αλήθειας με την αναμονή μιας καταφατικής ή αρνητικής απάντησης, αλλά απορρίπτονται ένα-ένα, για να διατυπωθεί στο τέλος έντονα η αλήθεια. Με τη χρήση τους επιτυγχάνεται η επιβράδυνση της εξέλιξης του μύθου.

Ø  Άτη – Ύβρη -  Νέμεση – Τίση : Άτη είναι η τύφλωση του νου του ανθρώπου. Αυτή οδηγεί στην Ύβρη, δηλαδή στην αλαζονική και ασεβή συμπεριφορά του ανθρώπου απέναντι στους Θεούς.  Η Ύβρη φέρνει τη Νέμεση, δηλ. την οργή των Θεών.  Τέλος, Τίση είναι η εκδίκηση των Θεών με τη συμφορά που στέλνει στον άνθρωπο, ως τιμωρία για την υβριστική συμπεριφορά του.

Ø  Αφήγηση : Η εξιστόρηση ενός γεγονότος ή μιας ιστορίας, με χρήση, κυρίως, ρημάτων. Επικρατεί η δράση. Διακρίνουμε τα παρακάτω είδη αφήγησης :

Ø  Α)  σε γ΄ προσ. (τριτοπρόσωπη) : ο ποιητής, ως παντογνώστης εξωτερικός αφηγητής, αφηγείται τα γεγονότα.

Ø  Β)  σε α΄ προσ. (πρωτοπρόσωπη) :οι ήρωες, ως εσωτερικοί αφηγητές, δίνουν ώθηση στην εξέλιξη της υπόθεσης.

Ø  Γ) αναδρομική : αφήγηση γεγονότων προγενέστερων του σημείου στο οποίο βρίσκεται ο αφηγητής

   Δ) χρονογραφική : αφήγηση των γεγονότων στη χρονολογική σειρά τους.

Ø  Αυτοδικία : η αυθαίρετη τιμωρία του δράστη από το θύμα.

Ø  Διάλογος : η ανταλλαγή φράσεων μεταξύ προσώπων. Μέσα από τους διαλόγους διαγράφεται με τον καλύτερο τρόπο η σκέψη και ο χαρακτήρας των ηρώων. Παράλληλα προσδίδεται στις σκηνές ζωντάνια και δραματικότητα.

Ø  Εγκιβωτισμός : η μετακίνηση ενός μεγάλου τμήματος της ιστορίας από την αρχή στη μέση της αφήγησής της, με τη μορφή αναδρομικής αφήγησης, που την κάνει ένα πρόσωπο του έργου.

Ø  Ειρωνεία (επική) : τεχνική στην πλοκή του μύθου, που παρουσιάζει κάποιον ήρωα να αγνοεί την αλήθεια, την οποία όμως γνωρίζουν άλλα πρόσωπα του έργου και κυρίως οι ακροατές ή οι αναγνώστες.

Ø  Ενανθρώπιση – επιφάνεια θεών : ενανθρώπιση ονομάζουμε την εμφάνιση των θεών στους ανθρώπους όχι με την κανονική θεϊκή μορφή τους, αλλά με τη μορφή ανθρώπου ( και χωρίς να γίνεται αντιληπτή η θεϊκή ιδιότητά τους). Όταν όμως κατά την εμφάνιση των θεών αποκαλυφθεί η θεϊκή τους ιδιότητα, τότε κάνουμε λόγο  για επιφάνεια των Θεών.

Ø  Επιβράδυνση : η καθυστέρηση της εξέλιξης της υπόθεσης με την παρεμβολή συνήθως μιας άλλης μικρής διήγησης. Έτσι ενημερώνονται καλύτερα οι αναγνώστες για κάποια θέματα και επιπλέον κεντρίζεται το ενδιαφέρον τους για τη συνέχεια.

Ø  Ηθογράφηση προσώπων : η περιγραφή και η αξιολόγηση της συμπεριφοράς και της δράσης των ηρώων του έργου με βάση α)τα συναισθήματα, τις σκέψεις, τα λόγια και τις πράξεις των ίδιων ή β) με βάση τα συναισθήματα, τις σκέψεις και τους χαρακτηρισμούς  άλλων ηρώων για εκείνους  ή του ίδιου του ποιητή

Ø  In medias res( λατινική φράση =στη μέση των πραγμάτων): η αφηγηματική τεχνική σύμφωνα με την οποία μια αφήγηση ξεκινάει όχι από την αρχή των γεγονότων , αλλά από ένα άλλο σημείο της ιστορίας, προχωρημένο. Συνήθως επιλέγεται ως αρχή το πιο κρίσιμο σημείο της ιστορίας και στην πορεία της αφήγησης διαμορφώνονται συνθήκες κατάλληλες, ώστε να αναφερθούν και όσα προηγήθηκαν.

Ø  Κύκλος / κυκλικό σχήμα : τεχνική κατά την οποία ένα τμήμα του κειμένου ή ένας στίχος τελειώνει όπως ακριβώς αρχίζει.

Ø  Μεταφορά : η ιδιότητα ενός αντικειμένου αποδίδεται σε κάποιο άλλο αντικείμενο, που δεν την έχει

Ø  Νόμος των τριών : τεχνική σύμφωνα με την οποία ο ποιητής κλιμακώνει την αφήγηση, προχωρώντας από το λιγότερο σημαντικό θέμα στο πιο σπουδαίο, που βρίσκεται πάντα στην τρίτη θέση. Η κλιμάκωση μπορεί να είναι και κατιούσα.

Ø  Παρομοίωση : το σχήμα λόγου με το οποίο συσχετίζεται η ιδιότητα ενός προσώπου( ζώου, πράγματος, αφηρημένης έννοιας κ.τ.λ.) με την ιδιότητα ενός άλλου προσώπου ( ζώου… κ.τ.λ.), η οποία υπάρχει σ’ αυτό σε μεγαλύτερο βαθμό και είναι πιο εντυπωσιακή. Ένα ιδιαίτερο γνώρισμα της επικής ποίησης είναι οι διεξοδικές και πολύστιχες παρομοιώσεις, που παρεμβάλλονται συχνά μέσα στην κυρίως διήγηση σαν ξεχωριστές ιστορίες ή εικόνες ( παρομοιάζονται οι ενέργειες του ανθρώπου κυρίως με τα φαινόμενα και τα στοιχεία της φύσης). Αυτές οι πλατιές παρομοιώσεις ανήκουν στα κύρια εκφραστικά μέσα του επικού ποιητή. Σε κάθε παρομοίωση εξετάζουμε :

Ø  α) το αναφορικό μέρος της παρομοίωσης ( την εικόνα), που εισάγεται με λέξεις όπως : σαν, όπως, πως, καθώς….

Ø  β) το δεικτικό μέρος της παρομοίωσης ( την αφήγηση), που εισάγεται με λέξεις όπως : έτσι, παρόμοια…..

Ø  γ) τον κοινό όρο ανάμεσα στην εικόνα και την αφήγηση. Κυρίως επισημαίνουμε τις σχέσεις μεταξύ του αναφορικού και δεικτικού μέρους και τη λειτουργία της παρομοίωσης μέσα στο κείμενο.

Ø  Περιγραφή : η παρουσίαση ενός προσώπου, ενός τοπίου, μιας κατάστασης κλπ. με χρήση λεπτομερειών, εικόνων, επιθέτων ουσιαστικών, κ.α. Αντίθετα με την αφήγηση, πρόκειται για ένα στατικό στοιχείο του κειμένου.

Ø  Προοικονομία : αφηγηματική τεχνική με την οποία ο ποιητής προετοιμάζει από τα πριν όσα θα ακολουθήσουν μετά. Δηλαδή, διαμορφώνει καταστάσεις ή βάζει τους ήρωες να μιλούν ή να ενεργούν με τέτοιο τρόπο ώστε να σχεδιάσει σε γενικές γραμμές την εξέλιξη του μύθου και να προετοιμάσει τους αναγνώστες για γεγονότα που θα ακολουθήσουν.

Ø  Προοίμιο : η εισαγωγή, ο πρόλογος του έπους. Κανονικά ένα επικό προοίμιο έχει τρία μέρη :

Ø  Α) επίκληση της Μούσας, όπου ο ποιητή την καλεί να τον βοηθήσει να αφηγηθεί τα γεγονότα.

Ø  Β) διήγηση, όπου δίνεται περιληπτικά η υπόθεση του έπους.

Ø  Γ) παράκληση, όπου ο ποιητής ζητεί από τη Μούσα να αρχίσει το ποίημά του από κάποιο συγκεκριμένο σημείο.

Ø  Προσωποποίηση : αποδίδονται ανθρώπινες ιδιότητες σε ζώα, φυτά, πράγματα.

Ø  Σκηνή : Σε μια αφήγηση – περιγραφή εντοπίζουμε την αλλαγή σκηνής όταν αλλάζει :

Ø  Α) ο τόπος,   Β) τα πρόσωπα,   Γ) ο τόπος και τα πρόσωπα.

Ø  Τυπικά θέματα : θέματα, ενέργειες, δραστηριότητες που επαναλαμβάνονται μέσα στο έπος στερεότυπα, με τις ίδιες δηλαδή λεπτομέρειες ή και τις ίδιες λέξεις ή φράσεις. Ο ρόλος τους ήταν πρακτικός, να διευκολύνουν την απομνημονευτική διαδικασία των αοιδών.

Ø  Τυπικοί στίχοι/φράσεις : Στίχοι ή φράσεις που επαναλαμβάνονται απαράλλαχτες ή ελαφρώς παραλλαγμένες, κυρίως στους διαλόγους. Αποτελούν ενδεικτικό στοιχείο για την προφορική  σύνθεση, εκτέλεση και διάδοση των επών.

Ø  Υστεροφημία : η φήμη που συνοδεύει το όνομα κάποιου ανθρώπου και μετά το θάνατό του. Αυτή η μεταθανάτια φήμη στην ομηρική εποχή θεωρείται σπουδαίο ιδανικό και οι άνθρωποι αγωνίζονται να την κατακτήσουν με πράξεις ηρωικές.

Ø  Χρόνος : κατά την αφήγηση των γεγονότων ο ποιητής χρησιμοποιεί το χρόνο με δυο τρόπους :

Ø  Α) διαστολή του χρόνου : αφηγείται εξαντλητικά, δηλ. με πολλές λεπτομέρειες γεγονότα που καλύπτουν μόνο μία μέρα.

Ø  Β) συστολή του χρόνου : αφηγείται συνοπτικά, δηλ. χωρίς πολλές λεπτομέρειες γεγονότα που διαρκούν πολλές ημέρες.

1Η ΕΝΟΤΗΤΑ-ΡΑΨΩΔΙΑ α 1-25 – ΠΡΟΟΙΜΙΟ

ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

• ΠΡΟΟΙΜΙΟ (προ+οίμος=δρόμος) : Εισαγωγή της Οδύσσειας. Δίνεται: α.το θέμα της Οδύσσειας : ο αγώνας του Οδυσσέα να επιστρέψει στην πατρίδα του την Ιθάκη ( Νόστος Οδυσσέα). Επίσης δίνεται: β. ο σκελετός του έπους (θεματικά, χρονικά, τοπικά, ηθικά), καθώς και γ. ο πρωταγωνιστής (Οδυσσέας) με τα δευτερεύοντα πρόσωπα.

• ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ:

   α) Το Κυρίως προοίμιο (στ.1-13) : Μιλά ο ποιητής, αναφέρεται στο ποιητικό παρελθόν του έπους (3 χρόνια περιπέτειες του Οδυσσέα από την άλωση της Τροίας ως την Ωγυγία, 7 χρόνια παραμονής στην Ωγυγία). Προβάλλονται οι χαρακτηριστικές ιδιότητες του ήρωα (ηθογράφηση του ήρωα) : πολύτροπος, κοσμογυρισμένος, πορθητής της Τροίας, έμπειρος, πολύπαθος, φιλέταιρος. Αποτελείται από τρία μέρη : α. την επίκληση (στ.1, ο ποιητής ζητά τη βοήθεια της Μούσας/φερέφωνο της Μούσας), β. τη διήγηση (στ.2-11, περιπέτειες του ήρωα), γ. την παράκληση (στ.12-13, ο ποιητής παρακαλεί τη Μούσα να αφηγηθεί την ιστορία από όπου εκείνη θέλει). Παρουσιάζει θεματικές ελλείψεις, αφήνει ερωτηματικά στον αναγνώστη.

   β) Το προοίμιο της Μούσας : Μιλά η Μούσα, επιλέγει την αρχή της ιστορίας και αναφέρεται στο ποιητικό παρόν του έπους που είναι το εξής :

• •    ο ήρωας βρίσκεται στο νησί της Καλυψώς,

  •   μόνος αυτός από όλους τους ήρωες του Τρωικού πολέμου δεν έχει ακόμη νοστήσει.

  •   οι θεοί έχουν αποφασίσει την επιστροφή του.

  •   θα συναντήσει δυσκολίες ακόμη κι όταν επιστρέψει( προαναγγέλλεται η μνηστηροφονία).

  •   συμπαραστάτες του είναι όλοι οι θεοί εκτός από τον Ποσειδώνα και την Καλυψώ.

  •   αναφέρεται το όνομα του ήρωα (Οδυσσέας)

 Το προοίμιο της Μούσας συμπληρώνει το κυρίως προοίμιο, λύνει τις απορίες, παρουσιάζει σε γενικές γραμμές την αρχή,  τη μέση και το τέλος του έπους.

       ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ/ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ :

• • • • •  α) κυκλικό σχήμα (στ.12, βλ. σημειώσεις-χρήσιμοι όροι),

        •   β) τεχνική in media res ( στ. 14, βλ. σημειώσεις-χρήσιμοι όροι).Τι εξυπηρετεί τον ποιητή η αφήγηση in medias res; 

1. Ο ποιητής έχει την ευκαιρία να παρουσιάσει εξαρχής την Ιθάκη και όσα συμβαίνουν σε αυτήν και τον οἶκον του Οδυσσέα εν τη απουσία του: αυτό είναι άλλωστε το μεγάλο διακύβευμα της Οδύσσειας. Ο νόστος είναι επιστροφή στον οἶκον και ό,τι αυτός συμπεριλαμβάνει.

2. Η παρουσίαση των περιπετειών του Οδυσσέα μέσω αναλήψεων (flashbacks) επιτρέπει στον ποιητή να χρησιμοποιήσει τον ίδιο τον Οδυσσέα ως αφηγητή. Οι περιπέτειες έτσι μυθώδεις και «απίθανες» κατά τα άλλα αποκτούν άλλη διάσταση, αμεσότερη και βιωματικότερη.

3. Η Τηλεμάχεια, όπως προείπαμε, παρουσιάζει την ωρίμανση του Τηλέμαχου, ώστε ο γιος να καταστεί άξιος του πατρός.

• • • • •   γ) προοικονομία (στ. 20-21, 22, 24-25, βλ. σημειώσεις –χρ.όροι)

        • δ) σχήματα λόγου : αντιθέσεις ( ΟΔ≠σύντροφοι, ΟΔ≠υπόλοιποι αρχηγοί, Ποσειδών≠άλλοι θεοί), μεταφορές (στ. 11, 24), εικόνες, κοσμητικά επίθετα, διασκελισμός( το νόημα ενός στίχου ολοκληρώνεται στον επόμενο, στ.1-2, 6-7)

        • ε)Ο πρωταγωνιστής δεν κατονομάζεται από την αρχή, αποκρύπτεται το όνομά του, για να προκαλέσει περισσότερο το ενδιαφέρον του αναγνώστη/ακροατή.  Φωτογραφίζεται, ωστόσο, παρακάτω ο ήρωας και ηθογραφείται.

              ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ /ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ :

•   Ο ρόλος της Μούσας στη σύνθεση του έργου : η Μούσα Καλλιόπη παρέχει έμπνευση στον ποιητή για να απαγγείλει το έργο.

•   Βασικές ηθικές αρχές της Οδύσσειας : α) ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του. Αποφασίζει και ενεργεί ελεύθερα και αναλαμβάνει ο ίδιος τις συνέπειες των πράξεών του → περιστατικό με συντρόφους Οδυσσέα. Ηθικό σχήμα : Άτη → Ύβρη → Νέμεση → Τίση (βλ. σημειώσεις – χρ.όροι) : αντίληψη της Γεωμετρικής εποχής, β) η Μοίρα και οι Θεοί ορίζουν τη ζωή των ανθρώπων, το ευμετάβλητο της ανθρώπινης ζωής : αντίληψη της Μυκηναϊκής εποχής

•   Ανθρωπομορφισμός Θεών : Η Καλυψώ ερωτευμένη, ο Ποσειδώνας οργισμένος. ( βλ. σημειώσεις-χρ.όροι)

• Στο προοίμιο της Οδύσσειας ο νόστος(=επιστροφή στην πατρίδα)  αντικαθιστά το κλέος (=τιμή)και ο οίκος (=πατρίδα/οικογένεια) τον πόλεμο ως ηρωικά ιδανικά. Η Οδύσσεια δεν είναι ποίημα πολέμου αλλά μετα-πολέμου.

Ενδεικτικές ερωτήσεις

1. Γιατί ο ποιητής προκαλεί τη Μούσα να συνεχίσει το Προοίμιο; Πώς προκαλείται το ενδιαφέρον του ακροατή/ αναγνώστη;

2. Πού βρίσκεται και σε ποια κατάσταση είναι ο ήρωας τη στιγμή που ξεκινά η ιστορία της Οδύσσειας;

3. Ποιοι είναι οι αντίπαλοί του και ποιοι τον συντρέχουν στον αγώνα του νόστου;

4. Όταν θα φτάσει ο ήρωας στην πατρίδα του, θα ηρεμήσει επιτέλους ή θα συναντήσει και κάποιες άλλες δυσκολίες; Για ποιες καταστάσεις μας προϊδεάζει ο ποιητής;

ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ - 2η  ΕΝΟΤΗΤΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ  α  26-108

ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ - "Θεών αγορά"

• ΘΕΜΑ : Α΄ συμβούλιο των Θεών στον Όλυμπο. Αποφασίζεται ο νόστος του Οδυσσέα.

• ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ:

• 1. 1η ενότητα : στ.26-30,το ταξίδι του Ποσειδώνα στους Αιθίοπες (ανθρωπομορφισμός)

  2. 2η ενότητα : στ. 31-51, α΄ συμβούλιο Θεών-ο α΄ λόγος του Δία: οι άνθρωποι πιστεύουν λανθασμένα ότι οι θεοί μόνοι ευθύνονται για τις συμφορές τους. Στην πραγματικότητα ευθύνονται κι ίδιοι. → παράδειγμα του Αίγισθου. ( ιδεολογικό στοιχείο : ο άνθρωπος υπεύθυνος για τις πράξεις του)

  3. 3η ενότητα : στ. 52-72, α΄ αντίλογος της Αθηνάς :Α)συμφωνεί ότι δίκαια τιμωρήθηκε ο Αίγισθος κι εύχεται την ίδια τύχη να έχουν κι όσοι συμπεριφέρονται παρόμοια (εννοεί τους μνηστήρες : στοιχείο προοικονομίας). Β) εκφράζει την ανησυχία της και την έγνοια της για τον Οδυσσέα (ανθρωπομορφισμός). Γ) Ελέγχει το Δία για αδιαφορία και εχθρότητα προς τον Οδυσσέα. Δ) Υπενθυμίζει στο Δία την ευσέβεια του ήρωα στην Τροία.

  4. 4η ενότητα : στ.73-92, β΄ λόγος του Δία : Α) διευκρινίζει πως δεν είναι ο ίδιος θυμωμένος με τον Οδυσσέα, αλλά ο Ποσειδώνας, γιατί του τύφλωσε το γιό του, τον κύκλωπα Πολύφημο (ανθρωπομορφισμός). Β) παρακινεί τους Θεούς να μεριμνήσουν για το νόστο του Οδυσσέα (δεν αποφασίζει μόνος του → πολιτιστικό στοιχείο : διαφαίνεται η αρχή της πλειοψηφίας/δημοκρατίας→ αναχρονισμός). Γ) Πιστεύει ότι ο Ποσειδώνας θα αναγκαστεί να συμβαδίσει με την απόφαση της πλειοψηφίας.

  5. 5η ενότητα : στ. 93-108, β΄ αντίλογος της Αθηνάς→η πρόταση/το διπλό σχέδιο της Αθηνάς : Α) Να αποσταλεί άμεσα ο Ερμής στην Καλυψώ και να της ανακοινώσει την απόφαση των Θεών για το νόστο του Οδυσσέα. Β) να μεταβεί η ίδια στην Ιθάκη με σκοπό να ενθαρρύνει τον Τηλέμαχο, ώστε : 1ον  να συγκαλέσει συνέλευση των Ιθακήσιων, 2ον να απομακρύνει τους μνηστήρες από το παλάτι, 3ον να συγκεντρώσει πληροφορίες για τον πατέρα του ταξιδεύοντας στην Πύλο και στην Σπάρτη.

•  ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ :

α) προοικονομία (στ. 54-55,89-90, 94-108 βλ. σημειώσεις-χρ.όροι)

β)τριτοπρόσωπη αφήγηση : αφηγείται ο Όμηρος, ο λόγος είναι πιο άτονος και ψυχρός – πρωτοπρόσωπη /διαλογική /δραματική αφήγηση : μιλάνε οι ήρωες.  Απαντάται πιο συχνά στο κείμενο και κάνει  το λόγο πιο ζωντανό και άμεσο.

γ) ομηρικό επίθετο : 1) χαρακτηριστικό : προβάλλουν μια ιδιότητα μη ορατή, του χαρακτήρα (π.χ. καρτερικός Οδυσσέας). 2) περιγραφικό : αποδίδουν μια ιδιότητα ορατή, της εξωτερικής εμφάνισης ( καλλιπλόκαμη νεράιδα).

•  ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ /ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ :

v  Βασική ηθική αρχή της Οδύσσειας : ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του. Ο θεός προειδοποιεί τον άνθρωπο, εκείνος όμως αποφασίζει και ενεργεί ελεύθερα και αναλαμβάνει ο ίδιος τις συνέπειες των πράξεών του → Ιστορία του Αίγισθου. Ηθικό σχήμα : Άτη → Ύβρη → Νέμεση → Τίση ή θεϊκή προειδοποίηση →μη συμμόρφωση → τιμωρία

v  Ανθρωπομορφισμός Θεών : 1) οι θεοί ταξιδεύουν και επισκέπτονται τους ανθρώπους, συνεδριάζουν και παίρνουν αποφάσεις, καταδικάζουν το έγκλημα και την αδικία, έχουν ανθρώπινα συναισθήματα και συμπεριφορές, επιδοκιμάζουν και ανταμείβουν τις αρετές. Οι σχέσεις μεταξύ Θεών και ανθρώπων στηρίζονται στην αρχή της ανταπόδοσης.

Ενδεικτικές ερωτήσεις

1. Ποιες αντιστοιχίες παρατηρείτε στην οικογένεια του Αγαμέμνονα και του Οδυσσέα και σε τι εξυπηρετούν τον ποιητή;

2. Σε ποιο σημείο φαίνεται ότι ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να αποφασίζει ελεύθερα και επομένως έχει και την ευθύνη για τις πράξεις του;

3. Μέσα από ποια διαδικασία οδηγούνται οι θεοί στην απόφασή τους να βοηθήσουν τον νόστο του Οδυσσέα και από ποια μέρη αποτελείται το σχέδιο της Αθηνάς;

4. Ποια τεχνική ακολουθεί ο ποιητής, για να μας παρουσιάσει τα όσα λέγονται στη συνέλευση των θεών στον Όλυμπο; Τι εξυπηρετεί η επιλογή αυτή;

5. Πώς παρουσιάζονται οι θεοί στην Οδύσσεια;

ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ  -  3η  ΕΝΟΤΗΤΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ  α  109-173

ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

• ΘΕΜΑΤΑ : Α) Εφαρμογή του β΄μέρους του σχεδίου της Αθηνάς→ Η Αθηνά στην Ιθάκη.

                           Β) Φιλοξενία της Αθηνάς από τον Τηλέμαχο

• ΧΩΡΟΣ: 1) ΄Ολυμπος: στιχ.109-114 ΠΡΟΣΩΠΑ: 1) Αθηνά/Μεντης

                   2)     Ιθάκη : στιχ. 115-173                                 2) Τηλέμαχος

                                                                                  3) Μνηστήρες ≠ αοιδός Φήμιος

·        ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ:

• 1. 1η ενότητα : στ.109-115,προετοιμασία της Αθηνάς στον Όλυμπο και αναχώρηση για την Ιθάκη. Χαρακτηριστικές λεπτομέρειες → κοινή πρακτική του Ομήρου

  2. 2η ενότητα : στ. 116-140, Άφιξη της Αθηνάς ως Μέντη στο παλάτι της Ιθάκης/Περιγραφή της κατάστασης εκεί : α) μεταμόρφωση της Αθηνάς ως Μέντη (ανθρωπομορφισμός), β) οι μνηστήρες ενεργούν ως οικοδεσπότες: αργόσχολοι, αμέριμνοι, σπάταλοι, αλαζόνες, υπεροπτικοί. Ο Όμηρος αφήνει αιχμές εναντίον τους, τους ενοχοποιεί, παραλληλίζοντάς τους με τους συντρόφους του Οδυσσέα(στιχ.121-2 «που τα σφάξαν οι ίδιοι» →προοικονομία της μνηστηροφονίας) γ) ο Τηλέμαχος πικραμένος, σκεπτικός, προβληματισμένος, απορροφημένος στις σκέψεις του, μοιάζει ανήμπορος να αναλάβει πρωτοβουλίες. → Αντίθεση του ήθους του Τηλέμαχου με αυτό των μνηστήρων  δ) εγκάρδια υποδοχή της Αθηνάς από τον Τηλέμαχο και πρόσκληση σε γεύμα: τυπικό φιλοξενίας: α΄ βήμα

  3. 3η ενότητα : στ.141-161, είσοδος Τηλέμαχου και Αθηνάς/Μέντη στο μεγάλο δώμα(μέγαρον). Η φιλοξενία→Τυπική σκηνή(δηλ. επαναλαμβάνεται συχνά μέσα στο έπος),  β΄ βήμα του τυπικού φιλοξενίας→  εξαιρετικές περιποιήσεις : απαλλαγή από βαριά αντικείμενα, τοποθέτηση σε τιμητική θέση, πλύσιμο χεριών, ετοιμασία φαγητού από το υπηρετικό προσωπικό.

  4. 4η ενότητα : στ.161-173, είσοδος μνηστήρων στο μέγαρον . Γεύμα και διασκέδαση μνηστήρων. Αναιδείς, άπληστοι, αχόρταγοι, χωρίς μέτρο και ντροπή, επιπόλαιοι, ανόητοι, καταπιεστικοί. Προοικονομείται η σωτηρία του Φήμιου κατά την μνηστηροφονία, μιας και ο ίδιος δε συμπαθεί τους μνηστήρες, αλλά καταπιέζεται από αυτούς.

·        ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ/ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ :

        Α) Περιγραφική Αφήγηση → Στην ενότητα αυτή περνάμε από την  πρωτοπρόσωπη αφήγηση της προηγούμενης ενότητας στην τριτοπρόσωπη. Έχουμε όμως πολλές περιγραφές, και μάλιστα με χαρακτηριστικές λεπτομέρειες. Γι΄αυτό μιλάμε για περιγραφική αφήγηση. Η τεχνική του ποιητή θα μπορούσε να χαρακτηριστεί κινηματογραφική, γιατί ζωντανεύει τις σκηνές με ένα μοναδικό τρόπο. → ΟΜΗΡΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

   Β)Προοικονομία (στ. 121-122, 172)

 Γ) Αλλαγή σκηνών : α) αλλαγή προσώπων, β)αλλαγή τόπου, γ) αλλαγή προσώπων και τόπου ταυτόχρονα , δ) διαφοροποίηση χρόνου

 Δ) Σχήματα λόγου : Πληθώρα εικόνων με χαρακτηριστικές/ουσιαστικές λεπτομέρειες – ομηρικά/περιγραφικά επίθετα, μεταφορές, κυκλικό σχήμα, διασκελισμοί, αντίθεση Τηλέμαχου ≠ Μνηστήρων σχετικά με το ήθος του καθενός

·        ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΑ /ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ :

v  Εθιμοτυπία/τυπικό φιλοξενίας : α) εγκάρδια υποδοχή δια χειραψίας και πρόσκληση σε γεύμα, β) εξαιρετικές περιποιήσεις (απαλλαγή από βαριά φορτία, τοποθέτηση σε τιμητική θέση, πλύσιμο χεριών από τους δούλους, ετοιμασία πλούσιου γεύματος), γ) μετά το γεύμα , ερωτήσεις για τη  ταυτότητα του ξένου, δ) λουτρό και ανταλλαγή δώρων.

v  Μέρη του ανακτόρου : εξώθυρα, αυλή, πύλες, μεγάλο δώμα( μέγαρον), ψηλές κολόνες

v  Υπηρετικό προσωπικό: κήρυκες, παρακόρη, κελάρισσα, τραπεζάρχης, δούλες, έφηβοι/παιδόπουλα, αοιδός Φήμιος

v  Σκεύη : κρατήρες, λαγήνια, λεβέτια, γυαλιστερά τραπέζια, κούπες, χρυσά κύπελλα

v  Έπιπλα: θρόνος, σκαμνιά, αναπαυτικά καθίσματα, κονταροθήκες,

v  Μουσικά όργανα : κιθάρα/φόρμιγγα. Όλα τα παραπάνω υποδηλώνουν τον πλούτο και το ανώτερο βιοτικό επίπεδο στα ανάκτορα της μυκηναϊκής εποχής.

ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ   4Η ΕΝΟΤΗΤΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ  α  174-360

·         ΘΕΜΑ : Διάλογος Αθηνάς/Μέντη με Τηλέμαχο : α) τα προβλήματα του Τηλέμαχου, β) οι προσπάθειες της Αθηνάς να τον ενθαρρύνει ώστε να αναλάβει πρωτοβουλίες ως κύριος του παλατιού.

·         ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ:

1η ενότητα : στ.174-196, α΄ λόγος Τηλέμαχου : παρουσιάζει την κατάσταση στο παλάτι και ζητά πληροφορίες για την ταυτότητα του ξένου. → γ΄ βήμα τυπικού φιλοξενίας(ερωτήσεις για την ταυτότητα). Ο Τηλέμαχος θεωρεί πως ο πατέρας του είναι νεκρός, είναι απελπισμένος, απογοητευμένος, απαρηγόρητος, απαισιόδοξος,  οργισμένος με τους μνηστήρες και εντελώς αποθαρρυμένος. Οι ερωτήσεις για την ταυτότητα του ξένου γίνονται κάπως καθυστερημένα από τον Τηλέμαχο, επίτηδες, γιατί ο Όμηρος θέλει να τονίσει την άσχημη κατάσταση στο παλάτι αλλά και την κακή ψυχολογία του Τηλέμαχου.

2η ενότητα : στ. 197-232, α΄ λόγος Αθηνάς :  Η Αθηνά/Μέντης συστήνεται ως πατρικός φίλος-πρώτες προσπάθειες ενθάρρυνσης του Τηλέμαχου. Η Αθηνά/Μέντης απαντά με συγκεκριμένα στοιχεία για την ταυτότητά της, το σκοπό του ταξιδιού και τη φιλία με τον Οδυσσέα. Επικαλείται τη μαρτυρία του Λαέρτη, για να γίνει πιστευτή και να δημιουργήσει κλίμα εμπιστοσύνης και οικειότητας. Ο Λαέρτης για πρώτη φορά στο προσκήνιο, γέρος, απομονωμένος από το παλάτι-ίσως για να μην αντικρίζει την άσχημη κατάσταση-στεναχωρημένος για την εξαφάνιση του γιού του. Η Αθηνά αρχίζει με λεπτούς χειρισμούς και έμμεσο τρόπο να ενσπείρει θάρρος στον Τηλέμαχο για να τον δραστηριοποιήσει. Θέλει να αναιρέσει την απαισιοδοξία του. Δίνει αόριστες πληροφορίες που είναι κοντά στην αλήθεια, γιατί την οριστική αλήθεια πρέπει να τη βρει ο Τηλέμαχος μόνος του. Μαντεύει  από θεία φώτιση και όχι γιατί είναι μάντης. Εξαρτά την επιστροφή του Οδυσσέα από το μυαλό του και όχι από τους θεούς (ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας Οδύσσειας). Ρωτώντας για την ταυτότητα του Τηλέμαχου θέλει να τον κάνει να ταυτιστεί με τον πατέρα του, ώστε να μεγαλώσει η επιθυμία του να τον αναζητήσει.

3η ενότητα : στ.236-244, β΄ λόγος Τηλέμαχου : Απαντά με σκεπτικισμό, αμφιβολία. Το μέγεθος του καημού του είναι μεγάλο, μιας και δε γνώρισε τον πατέρα του. Ωστόσο φαίνεται η απελπισία του να αρχίζει να μετριάζεται σε απλή απαισιοδοξία. Παρουσιάζεται το ιδανικό της ευτυχισμένης ζωής ως τα γηρατειά.

4η ενότητα : στ.246-255, β΄ λόγος Αθηνάς : Συνεχίζει να τον ενθαρρύνει, αυτή τη φορά κολακεύοντάς τον για τη γενιά του. Μετά όμως τον ελέγχει- έμμεσα τον μαλώνει που ανέχεται αυτή την εξοργιστική κατάσταση που επικρατεί με τους μνηστήρες. Προσπαθεί να τον φέρει προ των ευθυνών του.

5η ενότητα : στ.256-279, γ΄ λόγος Τηλέμαχου : Ο προηγούμενος λόγος του Μέντη τον κέρδισε αλλά και τον προκάλεσε. Έτσι ξεσπά και αποκαλύπτει με ιδιαίτερη ένταση τα προβλήματά του. Αναπολεί την ευτυχισμένη εποχή του παλατιού και αποδίδει σε κακό σχέδιο των θεών την εξαφάνιση του πατέρα του . Θεωρεί την εξαφάνιση του πατέρα του μεγαλύτερο κακό από τον τιμημένο θάνατο, γιατί του πρόσθεσε βάρη→1) η πίεση των μνηστήρων, 2) η αναποφάσιστη στάση της Πηνελόπης, 3) το ρήμαγμα της πατρικής περιουσίας, 4) ο κίνδυνος για την ίδια του τη ζωή.

6η ενότητα : στ. 280-339. γ΄ λόγος Αθηνάς : διαπιστώνει πόσο αναγκαίος είναι ο Οδυσσέας στον Τηλέμαχο και παρουσιάζει μια ηρωική εικόνα του πατέρα του, θέλοντας να του τονώσει το ηθικό. Αφήνει στα χέρια των θεών την πραγματοποίηση της εκδίκησης. Έπειτα στρέφεται από τον Οδυσσέα στον ίδιο τον Τηλέμαχο και τον προτρέπει με σαφήνεια και τον συμβουλεύει για τα εξής : 1) να συγκαλέσει σε συνέλευση τους Αχαιούς, για να τους εκθέσει την κατάσταση του παλατιού  2) να διατάξει τους μνηστήρες να φυγουν,3) να αφήσει τη μάνα του να επιστρέψει στο πατρικό της, αν επιθυμεί άλλο γάμο, 4)ο ίδιος, αφού επανδρώσει καράβι,  να ταξιδέψει στην Πύλο και την Σπάρτη, αναζητώντας πληροφορίες για τον πατέρα του. Αν μάθει ότι ζει, να κάνει υπομονή. Αν όμως μάθει ότι  πέθανε, να του αποδώσει όλες τις νεκρικές τιμές και να παντρέψει τη  μητέρα του. Κι ύστερα, να βρει τρόπο να σκοτώσει ο ίδιος τους μνηστήρες, όπως ο Ορέστης εκδικήθηκε για τον πατέρα του( αυτοδικία). Διεγείρει το φιλότιμο του Τηλέμαχου με το παράδειγμα του Ορέστη και με την απόκτηση υστεροφημίας. Υπογραμμίζει τη λεβεντιά του, για να τον εμψυχώσει. Του συνιστά να μην ξεχάσει τις συμβουλές του πατρικού φίλου Μέντη. Η Αθηνά, σε τελική ανάλυση, όρθωσε στον Τηλέμαχο το ερώτημα: Ζει ή πέθανε ο πατέρας μου; Έτσι τον αφύπνισε και τον ενδυνάμωσε ψυχολογικά, ώστε η απαισιοδοξία του από παθητική να γίνει ενεργητική.

7η ενότητα : στ. 340-347. δ΄ λόγος Τηλέμαχου :  ενστερνίζεται και αποδέχεται τα λόγια του Μέντη και προτείνει να δεχτεί αυτός λουτρό και  δώρο, σύμφωνα πάντα με το τυπικό της φιλοξενίας.

8η ενότητα : στ. 348-360. δ΄ λόγος Αθηνάς/αποχώρηση : αρνείται την προσφορά του Τηλέμαχου, για μια άλλη φορά. Αποχωρεί πετώντας και ο Τηλέμαχος εντυπωσιάζεται. Καταλαβαίνει πως κάποιος θεός τον επισκέφθηκε, εμψυχώνεται και κατευθύνεται με αποφασιστικότητα προς τους μνηστήρες. Η Αθηνά πέτυχε το σκοπό της. Φεύγει ως θεά για να προσδώσει κύρος στις συμβουλές της.

·         ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ :

Α) Συχνές εναλλαγές στις αφηγηματικές τεχνικές: Ξαναπερνάμε από την τριτοπρόσωπη περιγραφική αφήγηση της προηγούμενης ενότητας στην πρωτοπρόσωπη/διαλογική αφήγηση. Η αφήγηση έτσι αποκτά ποικιλία.

Β)Ειρωνεία : Τη σκηνή της συνάντησης του Τηλέμαχου με τον Μέντη/Αθηνά μπορούμε να τη χαρακτηρίσουμε ειρωνική, με την έννοια της αντίθεσης μεταξύ πραγματικότητας και φαινομενικότητας. Ο Τηλέμαχος αγνοεί την εξής πραγματικότητα, την οποία γνωρίζουμε εμείς: α) ο Οδυσσέας ζει και είναι στην Ωγυγία, β) ο Μέντης δεν είναι πατρικός φίλος αλλά η Αθηνά. Η ειρωνεία έχει πολλές μορφές με κοινό γνώρισμα πάντα την αντίθεση μεταξύ εκείνου που φαίνεται ή λέγεται και εκείνου που συμβαίνει ή εννοείται. Συγκεκριμένα : 1) Λεκτική ειρωνεία ( αστεϊσμός/  σαρκασμός/ευφημισμός), 2)ειρωνεία της τύχης( το εντελώς αντίθετο από αυτό που κανείς περιμένει), 3)δραματική ειρωνεία→αντίθεση ανάμεσα σε μια φαινομενική και σε μια πραγματική κατάσταση, την οποία αγνοεί ο άμεσα ενδιαφερόμενος (εδώ ο Τηλέμαχος), τη γνωρίζει όμως ο ακροατής/αναγνώστης, κι έτσι βρίσκεται σε πλεονεκτικότερη θέση από αυτούς. 4) Τραγική ειρωνεία (αντίθεση ανάμεσα σε αυτά που λέει ο ήρωας και σε όσα κατανοεί ο ακροατής ή ένας άλλος ήρωας, με αποτέλεσμα ο πρώτος, ανύποπτος, να οδηγείται σε ενέργειες καταστρεπτικές για αυτόν), 5)Σωκρατική ειρωνεία ( η συζητητική μέθοδος του Σωκράτη. Προσποιούνταν άγνοια και με κατάλληλες ερωτήσεις στους συνομιλητές του που αποκάλυπταν την αντιφατικότητα των λόγων τους, τους οδηγούσε στην αλήθεια). Σε όλες τις περιπτώσεις, η ειρωνεία αποτελεί τέχνασμα του λογοτέχνη(συμμαχεί με τους ακροατές/αναγνώστες) για να τέρψει, να συγκινήσει, να προκαλέσει περισσότερο ενδιαφέρον.

Γ)  Τυπικά/ επαναλαμβανόμενα στοιχεία του έπους : α) συνδυασμοί επιθέτων και ουσιαστικών, π.χ. γλαυκόματη Αθηνά, πολύτροπος Οδυσσέας, β) φράσεις, π.χ. η Αθηνά τα μάτια λάμποντας, πέταξαν τα λόγια σαν πουλιά, γ) στίχοι ολόκληροι, π.χ. της αντιμίλησε ο Τηλέμαχος με φρόνηση και γνώση→ με μια λέξη τα λέμε λογότυπους, και δ) θέματα/μοτίβα/σκηνές ολόκληρες, π.χ. η σκηνή της υποδοχής και φιλοξενίας→ με μια λέξη τα λέμε μοτίβα ή σκηνές.

·        

ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΑ /ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ :

Α. Ανθρωποκεντρισμός, στ.228 :  η Αθηνά υπογραμμίζει ότι ο Οδυσσέας θα βρει τρόπο να επιστρέψει στην Ιθάκη στηριζόμενος στις δικές του δυνάμεις και στην πολυμηχανία του. Εδώ προβάλλεται ο ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας της Οδύσσειας, προβάλλονται δηλαδή και επιδοκιμάζονται οι σωματικές και πνευματικές ικανότητες του ανθρώπου.

Β. Θεσμοί της ομηρικής εποχής : 1) θεσμός της φιλοξενίας : Σημαντικότατος κοινωνικός θεσμός συνδεόμενος με τη θρησκεία. Οι Ξένοι θεωρούνταν ιερά πρόσωπα και προστατεύονταν από τον Ξένιο Δία. Με αυτόν εξασφαλίζονταν η προστασία των ξένων σε μια εποχή που οι μετακινήσεις ήταν δύσκολες και επικίνδυνες. Επίσης, διευκολυνόταν η επικοινωνία με τους ξένους, με αποτέλεσμα να αναπτύσσεται το εμπόριο, να εξελίσσονται οι πολιτισμοί, να μετακινούνται γνώσεις και ιδέες και να δημιουργούνται πολιτικές και στρατιωτικές συμμαχίες. Ο θεσμός είχε συγκεκριμένο εθιμοτυπικό και η φιλία που σφραγίζονταν με ανταλλαγή δώρων μεταβιβαζόταν και στους απογόνους. 2) ο θεσμός του ανταλλακτικού εμπορίου : Σημαντικός οικονομικός θεσμός της ομηρικής εποχής. Η Αθηνά/ Μέντης παρουσιάζεται ως έμπορος μετάλλων. Ανταλλάσσει σίδηρο με χαλκό. Στην ομηρική εποχή δεν είχαν εφευρεθεί ακόμη τα νομίσματα και το εμπόριο γινόταν με ανταλλαγή προϊόντων.  Η αναφορά στο σίδηρο αποτελεί αναχρονισμό (μεταφορά στοιχείων πολιτισμού από μια εποχή σε άλλη), μιας και η χρήση του σίδηρου χρονολογείται στη Γεωμετρική εποχή(1100-800π.Χ), δηλαδή την εποχή του Ομήρου, και όχι στα μυκηναϊκά χρόνια (1600-1100π.Χ.), δηλαδή την εποχή που εκτυλίσσεται η πλοκή του έπους.  3) ο θεσμός της «αγοράς»/ συνέλευσης των πολιτών : Πολιτικός θεσμός, που δεν έχει πάρει ακόμη οριστική μορφή. Στη συνέλευση δημοσιοποιούνται και συζητιούνται κοινά προβλήματα, αν και οι αποφάσεις δεν λαμβάνονται ακόμη από την πλειοψηφία. Αργότερα, στα πλαίσια του δημοκρατικού πολιτεύματος , θα διαμορφωθεί οριστικά με την Εκκλησία του Δήμου. 4) ο θεσμός της αυτοδικίας : το άγραφο δίκαιο της εκδίκησης. Στην εποχή του Ομήρου δεν υπάρχουν γραπτοί νόμοι. Οπότε η απονομή δικαιοσύνης στηριζόταν στο άγραφο δίκαιο. Η αυτοδικία αποτελούσε υποχρέωση του αρχηγού της οικογένειας. Επιδοκιμαζόταν και από θεούς και από ανθρώπους. Εδώ η Αθηνά συμβουλεύει τον Τηλέμαχο να αποκαταστήσει την τάξη στο παλάτι σκοτώνοντας τους μνηστήρες. Προηγουμένως οι θεοί επιδοκιμάζουν την πράξη του Ορέστη να σκοτώσει τον Αίγισθο. 5) ο θεσμός του γάμου και της προίκας : βασικός οικογενειακός θεσμός Σε μια πατριαρχικά οργανωμένη κοινωνία, όπως η ομηρική, τον πρώτο λόγο για το γάμο της κόρης έχει ο πατέρας της ή ο αδελφός (στ.306-308). Ο πατέρας  προικίζει την κόρη του, δηλαδή δίνει δώρα στον γαμπρό. Σε περίπτωση χηρείας, ο πατέρας και πάλι δεσμεύεται να προικίσει την κόρη του ή ο ενήλικος γιος έχει τη υποχρέωση να μεριμνήσει ή να αποφασίσει για το γάμο της μητέρας του (στ.324-325). 6) το επάγγελμα του μάντη :  οι μάντεις αποτελούσαν ειδική κατηγορία επαγγελματιών, που διέθεταν το χάρισμα να προφητεύουν το μέλλον. Στηρίζονταν βασικά σε θεϊκά σημάδια. Όπως π.χ. το πέταγμα ή οι κραυγές των πουλιών. Κάποιες φορές παρουσίαζαν μαντικές ικανότητες και απλοί άνθρωποι, όπως εδώ ο Μέντης (στ. 224-228)

Γ. Ιδανικά και αξίες της ομηρικής εποχής : 1) το ιδανικό της ήρεμης και ευτυχισμένης οικογενειακής ζωής, στ.241-242 : πρόκειται για το ιδανικό του μεταπολεμικού ανθρώπου, που κουρασμένος από το μακροχρόνιο πόλεμο(εδώ τον Τρωικό) και τις οδυνηρές συνέπειες του, πιστεύει ότι η ευτυχία ανήκει σε αυτόν που ζει κοντά στην οικογένειά του και απολαμβάνει τα αγαθά του ως τα βαθειά γεράματα. Ο Τηλέμαχος ως θύμα πολέμου, πιστεύει σε αυτό το ιδανικό. 2) το ηρωικό ιδανικό στ. 262-266: ένδοξος είναι ο θάνατος στο πεδίο της μάχης ή ο θάνατος στην πατρίδα, αφού προηγήθηκε μια ζωή γεμάτη εμπειρίες και πολεμικά κατορθώματα. Τα δύο παραπάνω ιδανικά εναλλάσσονται κατά την μετατρωική εποχή ανάλογα με τις συνθήκες της στιγμής. 3) το ιδανικό της υστεροφημίας , στ. 335 : η καλή φήμη που συνοδεύει τον άνθρωπο μετά το θάνατό του. Η Αθηνά προτρέπει τον Τηλέμαχο να αναλάβει τις ευθύνες του, ώστε το όνομά του να δοξαστεί από τις μελλούμενες γενιές.

Δ. Έθιμα της ομηρικής εποχής : 1) η ταφή : α) ο τύμβος,στ.265→   στον τάφο ενός ή περισσότερων νεκρών υψωνόταν ένας σωρός από χώμα ως απόδοση τιμής στους νεκρούς. Το έθιμο διασώζεται ως σήμερα με τη συνήθεια  να ρίχνουν λίγο χώμα  στο λάκκο του νεκρού οι παρευρισκόμενοι. β) τα κτερίσματα, στ. 323 → αγαπημένα αντικείμενα του νεκρού(π.χ. τα όπλα του) που τοποθετούνταν στον τάφο του, για να τον τιμήσουν.  2) Λουτρό και ανταλλαγή δώρων στη φιλοξενία :  η τελευταία φάση του τυπικού της φιλοξενίας. Ο ξενιστής προτείνει στον φιλοξενούμενο λουτρό και προσφέρει δώρα ως επισφράγιση της φιλίας τους. Αυτή η φιλία μεταβιβάζεται και στους απογόνους.

ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ  -  5η   ΕΝΟΤΗΤΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ  α  361-497

ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

• ΘΕΜΑ : Η αλλαγή της συμπεριφοράς του Τηλέμαχου μετά τη συνομιλία με την Αθηνά.

·        ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ:

1η ενότητα : στ.361-383, η παράκληση της Πηνελόπης στο Φήμιο. Ο Όμηρος ηθογραφεί την Πηνελόπη με άμεσους και έμμεσους τρόπους. Είναι σκεπτική, φρόνιμη, συνετή, θεϊκή(προφανώς όμορφη), σεμνή, ευαίσθητη, συναισθηματική, πληγωμένη και πονεμένη, πιστή και αφοσιωμένη σύζυγος, υπάκουη και διακριτική μάνα στο γιό της.

2η ενότητα : στ. 384-406, η απάντηση του Τηλέμαχου στην Πηνελόπη. Ο Τηλέμαχος παρεμβαίνει ελεγκτικά, επιπλήττει τη μητέρα του με διάκριση, θέλοντας να την στυλώσει ψυχικά, ώστε να έχει θάρρος και υπομονή. Της θυμίζει τη θέση της ως γυναίκα εκείνης της εποχής και  προβάλλει το δικό του ρόλο ως κυβερνήτη του σπιτιού. Η Πηνελόπη αποχωρεί κατάπληκτη για την αλλαγή στη στάση του Τηλέμαχου.

3η ενότητα : στ. 407-467, η ανακοίνωση του Τηλέμαχου στους μνηστήρες. Διάλογος με Αντίνοο και Ευρύμαχο. Ο Τηλέμαχος καταγγέλλει θαρρετά και με παρρησία την αλαζονεία των μνηστήρων. Με επιθετικό τόνο τους ανακοινώνει τις προθέσεις του και τους προκαλεί, προειδοποιώντας τους πως αν  τον αγνοήσουν θα επικαλεστεί τους Θεούς να εκδικηθούν για λογαριασμό του. Εκείνοι αιφνιδιάζονται και απορούν με το πρωτοφανές θάρρος του. Ο Αντίνοος πρώτος παίρνει το λόγο : προσβλητικός, κυνικός, κακόψυχος, φθονερός, θρασύς και αναιδής, τον καταριέται. Ο Τηλέμαχος απαντά με παρρησία , αλλά και συγκρατημένα. Ο Ευρύμαχος, ύπουλος, πονηρός, διπλωματικός και ειρωνικός, προσπαθεί να τον καλοπιάσει για να μάθει πληροφορίες για την περίεργη επίσκεψη του ξένου. Ο Τηλέμαχος, με σύνεση αποκρύπτει την αλήθεια. Τον καθησυχάζει κρύβοντας το μυστικό του, ότι ήταν Θεός ο επισκέπτης. Μάλιστα τον παραπλανά, υποκρινόμενος πως δεν ελπίζει στο γυρισμό του πατέρα του. Ο Όμηρος ηθογραφεί έμμεσα και πολύ ζωντανά τους μνηστήρες και την υβριστική συμπεριφορά τους. Απ’ την άλλη σκιαγραφεί και το ήθος του Τηλέμαχου, που είναι σαφώς διαφοροποιημένο από πριν . Τόσο απ’ το λόγο στη μητέρα του, και κυρίως απ’ τη στάση του απέναντι στους μνηστήρες (επιθετικότητα στην αρχή, αυτοσυγκράτηση και ευελιξία κατόπιν), φαίνεται αποφασισμένος να κυβερνήσει και να αναλάβει πρωτοβουλίες. Έχει το θάρρος της γνώμης του, ενώ παράλληλα κινείται έξυπνα, με σύνεση και προσοχή.

4η ενότητα : στ. 473-497, η αποχώρηση του Τηλέμαχου στην κάμαρά του. Ανήσυχος ο Τηλέμαχος καταστρώνει το σχέδιο του ταξιδιού του. Ο Όμηρος προβάλλει το ήθος και ενός άλλου σημαντικού δευτεραγωνιστή, της Ευρύκλειας, της παραμάνας που ήταν πιστά αφοσιωμένη στη βασιλική οικογένεια και φαίνεται να νοιάζεται τον Τηλέμαχο σαν δικό της παιδί.

·        ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ  ΤΕΧΝΙΚΕΣ :

     Α) Η ενότητα αρχίζει και κλείνει με τριτοπρόσωπη περιγραφική αφήγηση και στο ενδιάμεσο χρησιμοποιείται η πρωτοπρόσωπη/διαλογική αφήγηση. → ποικιλία, αναλογία, συμμετρία

Β)Προοικονομία της μνηστηροφονίας (στ. 424)

Γ) Το αναγκαίο σ’ αυτή την ενότητα είναι να αναδείξει ο Όμηρος την άνδρωση/ωρίμανση του Τηλέμαχου μετά την επίσκεψη της Αθηνάς. Το πετυχαίνει με φυσικό και εύλογο τρόπο, έμμεσα, μέσα από τους διαλόγους με τα υπόλοιπα πρόσωπα. Παράλληλα εξυπηρετεί και άλλους σκοπούς: α) παρουσιάζει και ηθογραφεί τη βασίλισσα, β) αποκαλύπτει το ήθος των μνηστήρων με δυο χαρακτηριστικές φιγούρες (Αντίνοος/Ευρύμαχος), γ) συμπληρώνει την εικόνα του υπηρετικού προσωπικού(με την Ευρύκλεια) και του μυκηναϊκού ανακτόρου (άνω δώματα).

·        ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΑ /ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ :

v  Οι αοιδοί → Το ίδιο το έπος αποτελεί πηγή για τους αοιδούς : α) τραγουδούν αυτοσχεδιάζοντας (στ.386, «μ’ ό,τι βάζει ο νους τους»),β)προκαλούν συγκίνηση, ευχαρίστηση(μνηστήρες) ή δυσάρεστα συναισθήματα(Πηνελόπη), γ) περιεχόμενο των τραγουδιών τους είναι τα ηρωικά κατορθώματα ανθρώπων και Θεών, δ) οι άνθρωποι τιμούν και προτιμούν το τελευταίο/πιο πρόσφατο τραγούδι τους (στ. 391-2), απολαμβάνουν τιμητική θέση στα ανάκτορα και προστατεύονται από τον οικοδεσπότη.

v  Το καθεστώς ιδιοκτησίας στην ομηρική εποχή → στ. 442-4 : η ιδιοκτησία/περιουσία κατοχυρώνεται και μεταβιβάζεται κληρονομικά στους απογόνους. Γι’ αυτό άλλωστε ο Τηλέμαχος απαιτεί την απομάκρυνση των μνηστήρων από το παλάτι και απαγορεύει την κατασπατάληση της βασιλικής περιουσίας. Μάλιστα, στους στίχους 422-4, φαίνεται ότι η ιδιοκτησία προστατεύεται κι από τους θεούς, μιας και ο Τηλέμαχος επικαλείται το Δία να τιμωρήσει τους μνηστήρες για λογαριασμό του, αν συνεχίσουν τα άνομα έργα τους.

v  Η πολιτική κατάσταση στην Ιθάκη → Περίπλοκη και αδιέξοδη. Επίτηδες ο Όμηρος την περιπλέκει, ώστε να κεντρίζει το ενδιαφέρον του αναγνώστη για την εξέλιξη της υπόθεσης. Μεγαλώνει, έτσι, η αγωνία του, γιατί ο Οδυσσέας θα έχει πρόσθετες δυσκολίες να αντιμετωπίσει όταν επιστρέψει, εκτός από τα βάσανα που έχει ήδη ζήσει. Τρία βασικά νήματα κινούν την υπόθεση κι έχουν όλα μια αιτία που τα δικαιολογεί: α) η μακροχρόνια απουσία του Οδυσσέα έχει δημιουργήσει κενό εξουσίας → προετοιμάζεται ο νόστος, β) ο φυσικός κληρονόμος είναι ακόμα ανήλικος, αλλά και η διαδοχή της βασιλείας δεν είναι εξασφαλισμένη, όπως προκύπτει από τους στίχους 430-1, 434-441 και 446-7( άρα στην ομηρική εποχή έχει αρχίσει να απειλείται και να καταργείται η κληρονομικότητα της βασιλείας) → δικαιολογείται η άνδρωση/ωρίμανση του Τηλέμαχου, γ) η Πηνελόπη που θα μπορούσε να δώσει λύση στο πρόβλημα της ακυβερνησίας, αν παντρευόταν έναν από τους μνηστήρες, δεν αποφασίζει να παντρευτεί, ενώ εκείνοι τρωγοπίνουν ελπίζοντας → ανάγκη να πάρει θέση η Πηνελόπη απέναντι στους μνηστήρες.

v  Μέρη του ανακτόρου →  άνω δώματα : υπερώο

v  Υπηρετικό προσωπικό → έμπιστη υπηρέτρια : παραμάνα

ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ - 7η   ΕΝΟΤΗΤΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ  ε 1-165

ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

• ΘΕΜΑ : Το δεύτερο συμβούλιο των Θεών στον Όλυμπο και η αποστολή του Ερμή στην Ωγυγία.

ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

   1η ενότητα : στ.1-49, το δεύτερο συμβούλιο των Θεών. Αποτελεί συνέχεια του Α΄ συμβούλιου. Επαναλαμβάνει εντονότερα όσα ζητήματα τέθηκαν τότε (η απόφαση για το νόστο και η έγνοια της Αθηνάς για το Τηλέμαχο), και αναφέρεται στα νέα δεδομένα που έχουν προκύψει : α. οι Ιθακήσιοι έχουν ξεχάσει το βασιλιά τους, β. ο Τηλέμαχος κινδυνεύει από την ενέδρα των μνηστήρων. Οι εντολές του Δία στην Αθηνά και τον Ερμή προοικονομούν όσα θα συμβούν στη συνέχεια.  Επίσης η αναφορά του Δία στην εκδίκηση που θα πάρει ο Οδυσσέας όταν επιστρέψει, προοικονομεί για μια ακόμη φορά τη μνηστηροφονία.

2η ενότητα : στ. 50-85, η αποστολή του Ερμή στην Ωγυγία. Η προετοιμασία του Ερμή για να εκτελέσει την εντολή του Δία μας θυμίζει τη σκηνή της προετοιμασίας της Αθηνάς για την Ιθάκη( α, 109-115), με μόνη διαφορά το κηρύκειο. Πρόκειται για τυπική σκηνή. Ο Όμηρος περιγράφει το νησί στο οποίο βρίσκεται εγκλωβισμένος ο Οδυσσέας με πλούσιες εικόνες που αναδεικνύουν την εξαιρετική ομορφιά του, με σκοπό να υπογραμμίσει την έντονη αντίθεση ανάμεσα στην ψυχολογική του κατάσταση  και την εξωτερική αυτή ομορφιά, η οποία δεν τον συγκινεί. Όσο πιο ειδυλλιακό το τοπίο του νησιού, τόσο μεγαλύτερο το εσωτερικό δράμα του ήρωα. Αδιαφορεί για αυτό και μόνος καημός του είναι όσα βρίσκονται πέρα από το πέλαγος.

 3η ενότητα : στ. 86-165, η συνάντηση του Ερμή με την Καλυψώ. Ο Ερμής δεν ανακοινώνει αμέσως την εντολή του Δία στην Καλυψώ, αλλά με ευγενικό, συνετό, έξυπνο και διπλωματικό τρόπο χειρίζεται την κατάσταση, ώστε να επιτύχει την αποστολή που του ανατέθηκε. Έτσι : α) αρχίζει λέγοντας ότι με δυσφορία ξεκίνησε ένα τόσο μακρινό ταξίδι, αλλά δε μπορούσε να παραβεί την εντολή του Δία. Ο εξομολογητικός αυτός τόνος του Ερμή έχει σκοπό να δημιουργήσει κλίμα οικειότητας με την Καλυψώ, ώστε να υποταγεί κι αυτή ευκολότερα στην εντολή του Δία. β) παρουσιάζει τον Οδυσσέα ως τον πιο αξιολύπητο και άξιο βοήθειας από τους ήρωες του Τρωικού πολέμου, για να τον λυπηθεί και η νεράιδα. γ) Στο τέλος του λόγου του ανακοινώνει την εντολή του Δία με τρόπο συνοπτικό και συνάμα απαιτητικό, ώστε να μην αφήσει περιθώρια στην Καλυψώ να αρνηθεί.  Τονίζει ότι η Μοίρα όρισε το νόστο του Οδυσσέα, για να υπογραμμίσει ότι η εντολή δε μπορεί να ανατραπεί. δ) Τέλος, δε γνωστοποιεί στην Καλυψώ τα σχετικά με όσα ανέφερε ο Δίας  για τις περιπέτειες του Οδυσσέα μέχρι να φτάσει στην Ιθάκη(Σχερία/Φαίακες), διότι δεν ενδιαφέρουν τη θεά. Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν αναφέρει ούτε μια φορά το όνομα του Οδυσσέα, για να μην πληγώσει τη Θεά.  Επίσης, φεύγει  επαναλαμβάνοντας την εντολή ως δική του συμβουλή, για να προστατέψει τη θεά από τη φοβερή οργή του Δία.

Η αντίδραση της Καλυψώς : α. αρχικά ταράζεται. β. μιλά με οργή για τη ζήλεια των θεών, γ. απορεί για το όψιμο ενδιαφέρον του Δία, καθώς όταν ο Οδυσσέας κατέληξε ναυαγός στο νησί της, όχι ο Δίας αλλά αυτή τον  περιποιήθηκε και τον φρόντισε, δ. αποκαλύπτει την πρόθεσή της να τον κάνει αθάνατο και αγέραστο, ε. στο τέλος επικρατεί η σύνεση και η λογική και η Καλυψώ αποφασίζει να υπακούσει στην εντολή του Δία. Προθυμοποιείται μάλιστα να τον συμβουλεύσει για το ταξίδι του.  Η Καλυψώ είναι πραγματικά ερωτευμένη με τον Οδυσσέα και ενδιαφέρεται για αυτόν. Η αντίδρασή της είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ανθρωπομορφισμού των θεών: ερωτεύονται, έχουν πάθη, αδυναμίες, εξοργίζονται, ζηλεύουν αλλά και υποτάσσονται στη θέληση του πατέρα-αρχηγού Δία.

ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

Α) Εναλλαγή τριτοπρόσωπης με πρωτοπρόσωπη αφήγηση : Σε όλη την ενότητα εναλλάσσεται η τριτοπρόσωπη με τη διαλογική αφήγηση, δίνοντας έτσι ποικιλία και ζωντάνια στο λόγο.

Β) Προοικονομία : Στο λόγο του Δία (στ.36-42) προοικονομείται ο νόστος του Οδυσσέα. Προγραμματίζονται με τρόπο ρητό όσα πρόκειται να ακολουθήσουν στην εξέλιξη του μύθου. Αναλυτικότερα: α. η αναχώρηση του Οδυσσέα πάνω στη σχεδία, β. η εικοσαήμερη περιπλάνησή του στη θάλασσα και οι νέες ταλαιπωρίες, γ. η κατάληξή του στη Σχερία, δ. οι τιμές που θα απολαύσει στη χώρα των Φαιάκων και η αναχώρηση του από εκεί με καράβι γεμάτο δώρα για την Ιθάκη, ε. προβλέπει και τη μνηστηροφονία μετά την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη.                                                                                                                                                                                       

Γ) Εναλλαγή αφήγησης-περιγραφής / ομηρική περιγραφή : Στους στίχους  50-95 εναλλάσσεται η αφήγηση με την περιγραφή, η κίνηση με τη στάση, διακρίνουμε την περιγραφική αφήγηση του Ομήρου. Στην εικόνα της περιγραφής όμως του νησιού, της σπηλιάς και του περιβάλλοντος χώρου, έχουμε διεξοδική περιγραφή, με χαρακτηριστικές λεπτομέρειες(ομηρική περιγραφή). Υπάρχει συνδυασμός οπτικών, ακουστικών και οσφρητικών εικόνων

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ / ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

·         Ανθρωπομορφισμός θεών : α. η αντίδραση και η τελική υποταγή της Καλυψώς στο Δία → Οι Θεοί έχουν ανθρώπινα συναισθήματα  και στον κόσμο των θεών υπάρχει ιεραρχία ανάλογη με αυτήν των ανθρώπων, όπου στην πατριαρχικά οργανωμένη κοινωνία όλοι υποτάσσονται στη θέληση του πατέρα – αρχηγού, β. η έμπρακτη βοήθεια των θεών προς τον Οδυσσέα που υπήρξε δίκαιος βασιλιάς → οι θεοί ανταμείβουν αξίες όπως η φιλοπατρία και η συνετή διακυβέρνηση, όπως οι άνθρωποι της ομηρικής εποχής, γ. η Καλυψώ εργάζεται τραγουδώντας στον αργαλειό, όπως οι γυναίκες εκείνης της εποχής, δ. το τυπικό της φιλοξενίας που ισχύει στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, ισχύει και στις σχέσεις μεταξύ των θεών. (στ. 96-107)

·         Ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας Οδύσσειας : Οι Θεοί κινητοποιούνται έμμεσα και άμεσα για να βοηθήσουν τον ήρωα Οδυσσέα, που ήταν ένας καλός και δίκαιος βασιλιάς. Εκφράζουν το αμέριστο ενδιαφέρον τους για αυτόν, μεριμνούν για την επιστροφή του στην πατρίδα του και την οικογένειά του. Οι αποφάσεις τους, το ενδιαφέρον αυτό και η κινητοποίησή τους, αναδεικνύουν τον ανθρωποκεντρισμό της Οδύσσειας, ότι δηλ. ο άνθρωπος και οι αρετές και οι ικανότητές του ανάγονται σε απόλυτες αξίες. Όλοι οφείλουν να υπηρετούν το καλό του ανθρώπου.

ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ - 8η  ΕΝΟΤΗΤΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ  ε 165-310

ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

ΘΕΜΑ : Ο διάλογος της Καλυψώς με τον Οδυσσέα. Η αναχώρηση του Οδυσσέα από την Ωγυγία πάνω σε μια σχεδία.

ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

     1η ενότητα : στ.165-211. Συνάντηση Καλυψώς – Οδυσσέα.  Α΄ υποενότητα : 165-175(περιγραφικό μέρος), η ζωή του Οδυσσέα στην Ωγυγία : Η άσχημη ψυχολογική κατάσταση του ΟΔ. είναι ήδη γνωστή, εδώ όμως είναι πιο εξηγητική και εκτενέστερη. Περιγράφονται οι νύχτες και οι μέρες του. Β΄ υποενότητα : 176-211(διαλογικό μέρος), ο διάλογος της Καλυψώς με τον Οδυσσέα : η Καλυψώ δεν αποκαλύπτει την εντολή του Δία , ούτε την επίσκεψη του Ερμή, αλλά ανακοινώνει γενναιόδωρα και τρυφερά την αναχώρηση του Οδυσσέα ως δική της απόφαση. 1ον θέλει να φανεί ψύχραιμη, αξιοπρεπής, σπλαχνική και κατανοητική στον Οδυσσέα, μήπως και κερδίσει έτσι έστω και την τελευταία στιγμή την ευγνωμοσύνη και τη συμπάθεια του Οδυσσέα. 2ον στο δίλημμα που θα του θέσει παρακάτω, η τελική επιλογή του ΟΔ. να επιστρέψει στην Ιθάκη, θα έχει μεγαλύτερη αξία και βαρύτητα, μιας και δεν θα παρουσιαστεί σαν απόφαση της μοίρας ή των θεών, αλλά ως δική του ελεύθερη επιλογή. Η ΚΑΛ. τον προτρέπει να αρχίσει αμέσως την κατασκευή μιας σχεδίας. Θα του εξασφαλίσει εφόδια, αλλά όχι και βέβαιο νόστο. Ο νόστος δε χαρίζεται στον ΟΔ.  αλλά κερδίζεται με τον αγώνα του. Ο ΟΔ. αντιμετωπίζει με δυσπιστία και πονηριά(πολυμήχανος/πολύμητις) την Καλυψώ και την βάζει να ορκιστεί για την αλήθεια των λόγων της. Εκείνη δεν ενοχλείται απ΄την απαίτηση του ΟΔ. , αναγνωρίζει την εξυπνάδα του και αμέσως ορκίζεται στη γη, τον ουρανό και τη Στύγα.

      2η ενότητα : στ. 212-251, το δείπνο στη σπηλιά της νεράιδας και η τελευταία προσπάθειά της να κρατήσει κοντά της τον Οδυσσέα. Η βουβή επιστροφή στη σπηλιά εφ΄ενός ζυγού και όχι πλάι-πλάι, και το διαφορετικό δείπνο (211-222, αφηγηματικό μέρος),  καταδεικνύουν το χάσμα που τους χωρίζει. Η σκηνοθεσία αυτή προετοιμάζει τον ανεπανάληπτο διάλογο που ακολουθεί (223-248). Η ύστατη προσπάθεια της Καλυψώς να κρατήσει τον Οδυσσέα αρχίζει με προσφωνήσεις επίσημες (πρώτη φορά την ακούμε να τον κατονομάζει), απορεί με την βιασύνη του και του εύχεται να πάει στο καλό. Κατόπιν επιχειρηματολογεί για να τον κλονίσει. Τονίζει: α. τις δυσκολίες που θα αντιμετωπίσει μέχρι να φτάσει στην Ιθάκη, β. τα προνόμια που θα έχει κοντά της, ιδίως την αθανασία που θα του χαρίσει, γ. το γεγονός πως είναι θεά και άρα πολύ ομορφότερη και ανώτερη από την Πηνελόπη. Ο Οδυσσέας αντιπαρέρχεται με ευγένεια και ετοιμότητα το δύσκολο δίλημμα της Καλυψώς. Χωρίς να τη μειώνει υπογραμμίζει την ανωτερότητά της και της μιλά με διάκριση, σύνεση και προσοχή. Ωστόσο ούτε τη λαχτάρα του για το νόστο μειώνει. Είναι αποφασισμένος να υπομείνει όλες τις αντιξοότητες, ενώ δεν κάνει καμιά αναφορά στην αθανασία. Την απορρίπτει αυτόματα καθώς φαίνεται. Αρνούμενος τη δελεαστική πρόταση της Καλυψώς, ο Οδυσσέας διαλέγει τα ανθρώπινα, όσα του ανήκουν, γνωρίζοντας τις συνέπειες. Παρουσιάζεται αξιοπρεπής, πιστός σε όσα αγαπά η καρδιά του και ειλικρινής και τίμιος με τον εαυτό του. Αποφασίζει ελεύθερα το νόστο του και η απόφασή του αυτή είναι ανεξάρτητη από την απόφαση των θεών και της μοίρας. Επαληθεύει έτσι το ήδη γνωστό ήθος του, υπακούοντας όχι στην εντολή του Δία, αλλά στις δικές του εσωτερικές ανάγκες. Εδώ υπογραμμίζεται από τον Όμηρο η αξία και η πολυτιμότητα της ανθρώπινης ζωής. Αυτή είναι άλλη μια βασική ηθική αρχή της Οδύσσειας,  ο ανθρωποκεντρισμός.

       3η ενότητα : στ. 252-289, προετοιμασία και κατασκευή της σχεδίας. Οι επόμενες 4 μέρες περνούν χωρίς κουβέντες αλλά με πολύ εύγλωττες ενέργειες. Οδυσσέας και Καλυψώ συνεργάζονται για την κατασκευή της σχεδίας. Η διαδοχική συμβολή της Καλυψώς ορίζει και τις φάσεις κατασκευής της σχεδίας, οι οποίες είναι τρεις : 

α'φάση (258-71): Η Καλυψώ δίνει εργαλεία στον Οδυσσέα (πελέκι και σκεπάρνι), τον οδηγεί στα «δέντρα τα ψηλά» και επιστρέφει στη σπηλιά. Και ο Οδυσσέας κάνει τις ανάλογες εργασίες (κόβει, πελεκάει, ξύνει, αλλά και σταθμίζει).

  β'φάση (272-83): «Η Καλυψώ φέρνει τα τρύπανα» και ο Οδυσσέας προχωρεί στις αντίστοιχες εργασίες: τρυπάει και συνταιριάζει τα     ξύλα με ξύλινα καρφιά, φτιάχνει μια σχεδία φαρδιά και τελειώνει «την κουβέρτα απλώνοντας μακριές σανίδες». Μπήγει «και το    κατάρτι [...] στη μέση μ' αντένα ταιριασμένη», ετοιμάζει «και το τιμόνι», περιφράζει τη σχεδία «με κλωνάρια ιτιάς» και ρίχνει επάνω «φύλλα»/ΰλην (κλαδιά και φύλλα).

 γ'φάση (284-8): «Και ξαναφτάνει η Καλυψώ [...] με το λινό για τα πανιά» και ο Οδυσσέας «κι αυτά τα μαστορεύει», δένει «τα ξάρτια   [...] και με φαλάγγια» σέρνει τη σχεδία στη θάλασσα.

 Ο Οδυσσέας βγαίνει από την πλήρη απραξία και περνά στην ασταμάτητη δράση. Η ταχύτητα κατασκευής δείχνει την εργατικότητά του, την μέγιστη καταβολή προσπάθειας, μιας και ο στόχος τώρα είναι ορατός και επιτεύξιμος. Η σπουδή αυτή του Οδυσσέα δείχνει το μέγεθος της λαχτάρας του για το νόστο, αλλά και τη γνώση του και την ικανότητά του γύρω από την ναυπηγική τέχνη. Αντλούμε στοιχεία για τη ναυπηγική εκείνης της εποχής(πολιτιστικό στοιχείο) και επίσης, οι ακροατές έπαιρναν χρήσιμες πληροφορίες, μιας και μόνοι τους κατασκεύαζαν τότε όλα τα αναγκαία. Οι λεπτομερειακές περιγραφές προσδίδουν ζωντάνια και παραστατικότητα.

     4η ενότητα : στ.290-310, η αναχώρηση από την Ωγυγία . Το πρώτο μέρος του ταξιδιού. Η Καλυψώ ετοιμάζει η ίδια τον Οδυσσέα, τον περιποιείται προσωπικά δείχνοντας έτσι την ανιδιοτελή αγάπη της. Τον εφοδιάζει, τον συμβουλεύει για το δρομολόγιο, τον ξεπροβοδίζει.

         ΗΘΟΓΡΑΦΗΣΗ / ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΗΡΩΩΝ 

 Σε ολόκληρη την 8η ενότητα σκιαγραφείται το ήθος των δύο πρωταγωνιστών. Μιας θεάς με έντονα ανθρωπομορφικά στοιχεία και ενός θνητού με αρετές και ήθος θεϊκό. 

Η Καλυψώ παρουσιάζεται τρυφερή και γενναιόδωρη με τον Οδυσσέα. Τον αγαπά απελπισμένα και προσπαθεί να τον κλονίσει δελεάζοντάς τον για μια τελευταία φορά. Είναι περήφανη και αξιοπρεπής, μιας και παρουσιάζει την απόφαση για το νόστο ως δική της παραχώρηση. Συνεπής στις υποσχέσεις της, βοηθά πρόθυμα και ολόκαρδα τον Οδυσσέα στην προετοιμασία του. Φαίνεται έτσι η ανιδιοτελής και γνήσια αγάπη της. Είναι, λοιπόν, ειλικρινής, έντιμη, φιλότιμη, ευαίσθητη, καλόψυχη και σπλαχνική. Βέβαια, δε μπορεί να κρυφτεί ο πληγωμένος της εγωισμός, μιας και ζηλεύει την Πηνελόπη και συγκρίνεται μαζί της.

Ο Οδυσσέας αρχικά εκδηλώνει το δύσπιστο και έξυπνο/πονηρό χαρακτήρα του(πολύμητις/πολυμήχανος), βάζοντας τη θεά να του ορκιστεί. Στη συνέχεια με ετοιμότητα  στο λόγο και ευγένεια υπογραμμίζει την ανωτερότητά της σε σχέση με τη θνητή σύζυγό του, αλλά αρνείται να προδώσει όσα αγαπά. Είναι διακριτικός, συνετός, προσεχτικός, αλλά συνάμα αποφασισμένος να νοστήσει.  Τονίζει την υπομονή και την καρτερικότητα (πολύτλας/πολύπαθος) που τον διακρίνει, και στα μάτια μας μοιάζει ατρόμητος και δυνατός και γενναίος που θα ταξιδέψει σ’ ολόκληρο πέλαγος με μια σχεδία. Δουλεύει μέρα – νύχτα ακαταπόνητα για την κατασκευή της, είναι πολύ εργατικός και ενθουσιώδης στην ιδέα της επιστροφής, η ψυχολογία του έχει αλλάξει δραστικά. Παράλληλα, φαίνεται να είναι και γνώστης της ναυπηγικής τέχνης, ικανός τεχνίτης και άγρυπνος πλοηγός.

ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

Α) Εναλλαγή περιγραφικών/αφηγηματικών μερών με διαλογικά μέρη: Σε όλη την ενότητα εναλλάσσονται τα περιγραφικά ή αφηγηματικά μέρη με τα διαλογικά , δίνοντας έτσι ποικιλία, παραστατικότητα και ζωντάνια στο λόγο. 

Β) Συστολή Χρόνου : Στις διαλογικές σκηνές ο αφηγηματικός χρόνος είναι σχεδόν ίσος με τον πραγματικό. Στην περιγραφική αφήγηση όμως υπάρχουν περιπτώσεις που ο αφηγηματικός χρόνος διαρκεί ελάχιστα σε σχέση με τον πραγματικό, όπως π.χ. στις τρεις από τις τέσσερις μέρες της κατασκευής της σχεδίας (στ. 289) , και στις 16 από τις 17 μέρες του ταξιδιού(στ.307), ή στο χρόνο του γεύματος που συνοψίζεται σε ένα μόνο στίχο(στ. 220). Στις περιπτώσεις αυτές η αφήγηση συστέλλει το χρόνο, δηλαδή τον διατρέχει με αριθμητική κυρίως αναφορά ή με αφαίρεση. 

Γ) Προοικονομία : στ. 227-8, και 244-5, ο ποιητής με το στόμα της Καλυψώς και κατόπιν του Οδυσσέα, προετοιμάζει το ακροατήριο για την επίθεση που θα δεχτεί ο Οδυσσέας από τον Ποσειδώνα.

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ /ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

·         Ναυπηγική τέχνη :  Από τη λεπτομερειακή περιγραφή της κατασκευής της σχεδίας αντλούμε στοιχεία για τη ναυπηγική τέχνη της εποχής. Οι πληροφορίες αυτές ήταν πολύ χρήσιμες για τους ακροατές της εποχής του Ομήρου, καθώς οι άνθρωποι συνήθιζαν να κατασκευάζουν μόνοι τους τα αναγκαία για τη ζωή τους. Έτσι, μέσω αυτής της περιγραφής μάθαιναν με κάθε λεπτομέρεια πως κατασκευάζεται ένα μικρό αυτοσχέδιο πλοιάριο.

·         Αστρονομικές γνώσεις : Βλέπουμε ότι οι άνθρωποι της Ομηρικής εποχής είχαν μελετήσει τον ουράνιο θόλο και τα αστέρια, στην προσπάθεια τους να προσανατολιστούν στα μακρινά τους ταξίδια. Οι ονοματοθεσίες τους παρέμειναν ως σήμερα.

·         Ανθρωπομορφισμός θεών : η σκιαγράφηση του ήθους της Καλυψώς σε αυτή την ενότητα έχει έντονα ανθρωπομορφικά στοιχεία.

·         Ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας Οδύσσειας : Η επιλογή του Οδυσσέα της ανθρώπινης ζωής, έστω και με βάσανα, και η απόρριψη της θεϊκής μακαριότητας και της αθανασίας, τονίζει την αξία της ανθρώπινης ζωής. Ένας θνητός με τις γενναίες αποφάσεις του είναι ο ήρωας του έπους, που αναδεικνύεται μέγας.

 ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ -  9η  ΕΝΟΤΗΤΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ  ε 311-420

ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

·        ΘΕΜΑ : Η σύγκρουση του Οδυσσέα με τον Ποσειδώνα

ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

1η ενότητα : στ.311-320 : Η επιστροφή του Ποσειδώνα από τους Αιθίοπες. Δυσάρεστη έκπληξη για τον Ποσειδώνα, απογοητευμένος από τους Θεούς και την ευνοϊκή στάση ους απέναντι στον Οδυσσέα, εκδικητικός και οργισμένος.→ανθρωπομορφισμός. στ.318 προοικονομία

2η ενότητα : στ. 321-345 : α΄ φάση σύγκρουσης.  Με την τρίαινά του ο Κοσμοσείστης πλήττει ουρανό, στεριά και θάλασσα, ξεσηκώνει τους ανέμους και σηκώνει «μέγα κύμα». Αγωνία και απελπισία κυριεύουν τον Οδυσσέα, χάνει το θάρρος του και το κουράγιο του, αντίδραση εντελώς φυσιολογική στην αιφνίδια μεταβολή της κατάστασης, λόγος βλάσφημος όμως δεν βγαίνει από το στόμα του.

3η ενότητα : στ. 346-366 : β΄ φάση της σύγκρουσης. Η τρικυμία επιτείνεται. Κύμα σαρωτικό πέφτει πάνω στον Οδυσσέα, ταρακουνά τη σχεδία και τον πετά μακριά της. Καταστρέφονται το κατάρτι, το πανί και η αντένα, ο ΟΔ. παλεύει στα κύματα, ώσπου μαζεύει όλες του τις δυνάμεις και αρπάζει τη σχεδία, κάθεται στη μέση, δεν μπορεί όμως να την κυβερνήσει. Τώρα που ο κίνδυνος είναι άμεσος δε βρίσκει θέση η λιποψυχία, αλλά διατηρεί τη ψυχραιμία του και παρά την εξάντληση, προβαίνει σε αποτελεσματικές ενέργειες.

4η ενότητα : στ.367-401 : η παρέμβαση της Ινώς/Λευκοθέης (σαν ανάπαυλα στις προηγούμενες αγωνιώδεις σκηνές). Η Λευκοθέα, σαν από μηχανής θεά, ενθαρρύνει τον ΟΔ. με τη μορφή πουλιού. Του αποκαλύπτει τον αίτιο της συμφοράς, τον συμβουλεύει τι να κάνει και τον βοηθά έμπρακτα δίνοντάς του το μαντήλι της.  Ο ΟΔ. μονολογώντας πάλι, σκέφτεται και ζυγίζει όσα άκουσε, για να βρει την καλύτερη λύση. Δυσπιστεί, είναι επιφυλακτικός και καχύποπτος. Ταυτόχρονα αποφασιστικός και λογικός, μιας και διαλέγει να μείνει στη σχεδία μέχρι να την χάσει τελείως. Στ.375 : προοικονομία

5η ενότητα : στ. 402- 412 : γ΄ φάση σύγκρουσης. Κορύφωση της τρικυμίας. Φοβερό κύμα διαλύει τη σχεδία. Το πρόχειρο έργο του ανθρώπου γίνεται άθυρμα στα χέρια του Θεού. Ο ΟΔ. καβαλικεύει έναν κορμό, ξεντύνεται, ζώνεται το μαντήλι της Ινώς και κολυμπά. Ενέργειες μελετημένες, χωρίς επιφυλάξεις εμπιστεύεται όσα του είπε η θεά.

6η ενότητα : στ. 413-420 : η αποχώρηση του Ποσειδώνα. Ο Θεός με χαιρεκακία ευχαριστιέται για το κακό που προκάλεσε στον ΟΔ. → ανθρωπομορφισμός. στ. 417 : προοικονομία.

 ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ /ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ

Α) Ο μονόλογος : ουσιαστικά διάλογος του ήρωα με τον εαυτό του σε κρίσιμες στιγμές, όταν αντιμετωπίζει προβλήματα και αναζητά μόνος τη λύση τους. Αποκαλύπτει έτσι τις σκέψεις και τα συναισθήματά του, ο ακροατής κατανοεί καλύτερα τις ενέργειές του, δραματοποιώντας ταυτόχρονα την αφήγηση, δίνοντας ζωντάνια και αμεσότητα. 1)Στιχ. 315-320 : μονόλογος Ποσειδώνα, 2) στ. 329-345 : α΄ μονόλογος ΟΔ. 3) στ. 393-401 : β΄  μονόλογος ΟΔ.

Β) Η κλιμάκωση : η παρουσίαση μιας δράσης/ενέργειας κατά βαθμίδες, στις οποίες η ένταση συνεχώς αυξάνεται. Κλιμάκωση των επιθέσεων του Ποσειδώνα και των αντιδράσεων του ΟΔ. Η κλιμάκωση της δράσης κλιμακώνει και το ενδιαφέρον και την αγωνία του αναγνώστη.

Γ) Σύνθετη/Διεξοδική παρομοίωση : Διακρίνουμε τα εξής μέρη :

α) αναφορικό μέρος, αρχίζει με το «πως»/ «όπως»( πως ο χειμερινός βοριάς…), προηγείται και είναι συνήθως το εκτενέστερο. Σ’ αυτό ρίχνεται το βάρος, για να φωτίσει το επόμενο μέρος , το δεικτικό, που είναι το ζητούμενο.

 β) δεικτικό μέρος, αρχίζει συνήθως με το «έτσι…» ( έτσι και τη σχεδία…).

γ) οι όροι που παρομοιάζονται (τα αγκάθια και η σχεδία).

δ) το κοινό τους σημείο, που κάνει δυνατή την παρομοίωση ( το στροβίλισμα από τον άνεμο). 

Ποια η λειτουργία/ ο ρόλος της σύνθετης παρομοίωσης στην αφήγηση;  

Α)Φωτίζει τη ζητούμενη εικόνα, καθώς την παραλληλίζει με μια άλλη γνωστή στον ομηρικό ακροατή (από τη φύση, την αγροτική ζωή).

 Β) Συμπληρώνει και  πλουτίζει την περιγραφή, καθώς εισάγει στον ηρωικό κόσμο του έπους στοιχεία της καθημερινής ζωής.

Δ) Εικονοποιϊα : συγκλονιστικές εικόνες (οπτικές, ακουστικές, γεύσης, αφής) της τρικυμίας, αντανακλούν την κοινή μοίρα των θνητών όταν αντιμετωπίζουν θανάσιμους κινδύνους, αλλά και προσδίδουν αίσθημα περηφάνιας για τον ηρωικό αγώνα του ανθρώπου να επιβιώσει.

ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

·         Ανθρωπομορφισμός θεών : η σκιαγράφηση του ήθους του Ποσειδώνα έχει έντονα ανθρωπομορφικά στοιχεία.

·    Ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας Οδύσσειας/Ανθρωποκεντρισμός : Ο ΟΔ. στην πάλη του με το φυσικό φαινόμενο επαληθεύει τον πολυμήχανο, δύσπιστο και υπομονετικό του χαρακτήρα. Βασανίζεται πολύ αλλά δεν παραιτείται. Αρχικά κλονίζεται αναλογιζόμενος τον κίνδυνο, μέσα στον κίνδυνο όμως δεν χάνει την ψυχραιμία του.  Ανακτά  γρήγορα τις σωματικές και νοητικές του δυνάμεις και ενεργεί με σωτήρια ταχύτητα και ευστοχία. Εμπιστεύεται περισσότερο την ανθρώπινη λογική του και όχι την Ινώ σε όσα του λέει, και μόνο όταν δεν έχει άλλη επιλογή υπακούει στη θεά . Αναδεικνύεται έτσι πολύτροπος και καρτερικός. Ο νικηφόρος αυτός αγώνας του στην πάλη του με έναν Θεό υπογραμμίζει τη δύναμη του ανθρώπου και τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της Οδύσσειας.

 ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 

14η  ΕΝΟΤΗΤΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ  ι 240-516

ΘΕΜΑ : Η αναμέτρηση του Οδυσσέα με τον Κύκλωπα Πολύφημο

ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

1η ενότητα : στ.240-270 : Η άφιξη του Οδυσσέα με τους συντρόφους του στη σπηλιά. Έκθαμβοι από το μέγεθος, την οργάνωση και την τάξη της σπηλιάς. Φόβος και ανησυχία κυριεύει του συντρόφους, όμως ο Οδυσσέας παρασύρεται από το φιλοπερίεργο πνεύμα του και φέρεται επιπόλαια-όπως ο ίδιος με ειλικρίνεια και πνεύμα αυτοκριτικής  ομολογεί. Πρωτόγονος και κτηνοτροφικός ο τρόπος ζωής των Κυκλώπων, που ασχολούνται με το άρμεγμα, την παρασκευή τυριού, το άναμμα της φωτιάς και μένουν στον ίδιο χώρο με τα ζώα τους. Δίνεται μια πρώτη εικόνα της υπερφυσικής τους σωματικής δύναμης.

2η ενότητα : στ. 276-339 : Η οδυνηρή γνωριμία του Οδυσσέα με τον ανθρωποφάγο Κύκλωπα. Ο Κύκλωπας απευθύνει τις τυπικές ερωτήσεις προς τους ξένους. Η καχυποψία του προοικονομεί την αφιλόξενη διάθεσή του. Ο φόβος και η αγωνία εντείνονται. Ο Οδυσσέας, ψύχραιμος και έξυπνος  α) προσπαθεί να προκαλέσει τον οίκτο του Κύκλωπα λέγοντας πόσο ταλαιπωρημένοι είναι και β) του υπενθυμίζει ότι ο θεσμός της ικεσίας και της φιλοξενίας είναι ιεροί και προστατευμένοι από το Δία. Ο Πολύφημος όμως προσβάλλει τον Οδυσσέα (στ.300, εισαι μωρός…) και διαπράττει ύβρη απέναντι στους Θεούς, αφού αποδεικνύεται ασεβής και  αλαζόνας.(στ.302-4). Με κουτοπονηριά ζητά να μάθει που είναι το καράβι τους. Ο Οδυσσέας, όμως, ετοιμόλογος και εξυπνότερος λέει ψέματα προκειμένου να προστατέψει τους υπόλοιπους συντρόφους του.  Το άγριο και ανελέητο κτήνος καταβροχθίζει τους πρώτους δυο συντρόφους. Φρίκη, πανικός, αηδία και απελπισία κατακλύζουν τις καρδιές όλων. Η πρώτη σκέψη του Οδυσσέα να τον σκοτώσει δεν υλοποιείται. Προνοητικός και ψύχραιμος, καταλαβαίνει ότι κάτι τέτοιο θα σήμαινε τον αργό θάνατο τους μέσα στην σπηλιά. 

3η ενότητα : στ. 340-415 : η δολοπλοκία του Οδυσσέα: η προετοιμασία του πασσάλου και το μεθύσι του Κύκλωπα. Η επανάληψη της ανθρωποφαγίας αναγκάζει τον Οδυσσέα να δραστηριοποιηθεί και τον απαλλάσσει από την ηθική ευθύνη για το κακό που θα διαπράξει, αφού αν δεν το κάνει θα πεθάνουν όλοι. Καταστρώνει το σχέδιο της τύφλωσης του Πολύφημου, αφού μ΄ αυτό  δε θα αχρηστεύσει τη δύναμη του Κύκλωπα που χρειάζεται για να μετακινηθεί ο βράχος, αλλά και θα μπορέσουν να αποδράσουν χωρίς να τους αντιληφθεί. Έτσι, αρχικά μεθά τον Πολύφημο με κρασί και κατόπιν τον παραπλανά με ψεύτικο όνομα, μιας και προνοεί ότι ίσως οι άλλοι Κύκλωπες τρέξουν να τον βοηθήσουν.

4η ενότητα : στ.416-461 : Η τύφλωση του Κύκλωπα και η εγκατάλειψή του από τα αδέρφια του. Τα αδέρφια του, ανόητα κι αυτά και ακοινώνητα, πιστεύουν ότι ο Δίας τρέλανε τον Πολύφημο και τον αφήνουν αβοήθητο. 

5η ενότητα : στ. 462- 512 : Η ευρηματική απόδραση από την σπηλιά.  Ο Οδυσσέας έδεσε τρία-τρία τα κριάρια και κάτω από το μεσαίο στερεώνει έναν από τους συντρόφους του. Πρώτα φυγαδεύει αυτούς (φιλέταιρος, υπεύθυνος αρχηγός) και τελευταίος φεύγει και ο ίδιος, δεμένος κάτω από το αγαπημένο κριάρι του Κύκλωπα. Αξιοθρήνητος, ταπεινωμένος και ανίσχυρος ο Πολύφημος μιλά με το κριάρι του. Επιβραδύνεται για λίγο η έξοδος του Οδυσσέα και εντείνεται η αγωνία των ακροατών.

ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ /ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ

Α) Αναδρομική αφήγηση / Εγκιβωτισμός: Την 33η μέρα της Οδύσσειας, όταν ο Οδυσσέας βρίσκεται ήδη στο νησί των Φαιάκων, αφηγείται στον Αλκίνοο, τον πατέρα της Ναυσικάς, τις περιπέτειές του από την αναχώρησή του από την Τροία ως την άφιξή του ως ναυαγός στο νησί της Καλυψώς. Δηλαδή, ο ποιητής τοποθετεί μέσα στο ποιητικό παρόν (στις 41 μέρες), τα εννέα χρόνια + (δηλ. 10 χρόνια μείον 41 μέρες=9+ χρόνια) του παρελθόντος, με τη μορφή α΄πρόσωπης αναδρομικής αφήγησης από τον ίδιο τον ήρωα. Αυτό λέγεται εγκιβωτισμός (=η ενσωμάτωση μιας αφήγησης μέσα σε μια άλλη).Έτσι, καλύπτεται το κενό των προηγούμενων χρόνων και ο ήρωας- αφηγητής εμπλουτίζει τα γεγονότα με δικά του σχόλια, κρίσεις και ερμηνείες.

Β) Αντιθέσεις:1)   Σύνεση των συντρόφων ≠ Ανοησία του Οδυσσέα 2)   Επίκληση των θεών και των άγραφων νόμων της φιλοξενίας από μέρους του Οδυσσέα ≠  Άρνηση των θεών και της φιλοξενίας από μέρους του Κύκλωπα  3)   Κουτοπονηριά του Πολύφημου ≠  Σύνεση, εξυπνάδα και προνοητικότητα του Οδυσσέα. 4) Τρυφερή συμπεριφορά του Κύκλωπα προς το κριάρι του ≠ απάνθρωπη προς τον Οδυσσέα και τους συντρόφους του. 5) ομαδικότητα, σύμπνοια του Οδυσσέα και των συντρόφων του ≠ αδιαφορία, ασπλαχνία των Κυκλώπων μεταξύ τους.  Όλες αυτές οι αντιθέσεις εντείνουν την δραματική σύγκρουση ανάμεσα : α)στη βαρβαρότητα και στον πολιτισμό β) στο ανθρώπινο και στο μη ανθρώπινο στοιχείο γ) στη σωματική δύναμη και στη δύναμη του νου.

Γ) Επική ειρωνία: Α) στιχ. 312-6: Ο Κύκλωπας αγνοεί την ύπαρξη του καραβιού και των υπόλοιπων συντρόφων. Β) στιχ. 406-10 : Ο Πολύφημος αγνοεί το πραγματικό όνομα του Οδυσσέα. Γ) στιχ.412-3: Ο Κύκλωπας αγνοεί ότι δε θα φάει τελικά τον «Ουτιν», ενώ οι ακροατές το γνωρίζουν. Δ) στιχ. 496-512:  Ο Πολύφημος αγνοεί αυτό που γνωρίζουν όλοι οι ακροατές, ότι δηλαδή ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του είναι κρυμμένοι κάτω από τις κοιλιές των κριαριών.

Δ) Εικονοποιϊα : ωμές, ρεαλιστικές εικόνες της ανθρωποφαγίας και της τύφλωσης που σοκάρουν τον ακροατή. Σκοπός τους να προκαλέσουν φρίκη για την βαρβαρότητα και τη θηριωδία του Κύκλωπα και άγρια χαρά για την τιμωρία του.(τίσις)

Ε) Επική οικονομία : στιχ. 253-4 : η επιπόλαια απόφαση του Οδυσσέα να παραμείνουν στη σπηλιά, βοηθά το μύθο να εξελιχθεί

ΣΤ) Προοικονομία : στιχ.266 : μόνο ο Κύκλωπας μπορεί να μετακινήσει το βράχο, προοικονομείται το σχέδιο διαφυγής.  Στιχ. 280 : η καχυποψία του Κύκλωπα προϊδεάζει για την βαρβαρότητά του. Στιχ. 506. : προοιοκονομείται η κατοπινή περιπέτεια του Οδυσσέα στη θάλασσα.

Ζ) Τυπικός αριθμός το τρία και τα πολλαπλάσιά του : 12 οι σύντροφοι αρχικά , μένουν οι 6, ο Πολύφημος τρώει 3 φορές X 2 συντρόφους, τρεις φορές πίνει κρασί, τρία-τρία δένει τα πρόβατα ο Οδυσσέας.

Η) Παραμυθικά στοιχεία : Σε πολλά παραμύθια, ελληνικά αλλά και άλλων λαών, γίνεται αναφορά σε κάποιο γίγαντα που κρατά εγκλωβισμένους ανθρώπους, οι οποίοι τελικά καταφέρνουν να τον ξεγελάσουν. Έτσι και στην Κυκλώπεια ο Πολύφημος: α) είναι ανθρωποφάγος, β) διαθέτει υπερφυσική σωματική δύναμη, γ) είναι μονόφθαλμος, δ) ζει μόνος σε μια σπηλιά, ε)είναι άσπλαχνος, στ)  είναι αφελής και εξαπατάται από τους ανθρώπους.

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ / ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Α) ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΩΠΩΝ: Είναι στοιχειωδώς οργανωμένη. Βασική κοινωνική μονάδα είναι η οικογένεια.  Δεν υπάρχει πόλη, αγορά ή οποιεσδήποτε κοινωνικές επαφές ή συναλλαγές μεταξύ των Κυκλώπων. Είναι εντελώς απολίτιστοι. Ζουν απομονωμένοι σε σπηλιές. Δεν έχουν θεσμούς (φιλοξενία), ούτε κάποια κοινωνική και πολιτική οργάνωση (επικοινωνία, συνέλευση), ούτε ηθικές δεσμεύσεις (αίσθηση δικαίου). Δε σέβονται τους θεούς. Δεν έχουν τεχνίτες για την κατασκευή καραβιών, ώστε να επικοινωνούν με άλλους τόπους και λαούς, ούτε ασχολούνται με τη γεωργία. Παρουσιάζονται τερατόμορφοι, ανθρωποφάγοι, υπερφυσικά δυνατοί αλλά όμως ανήκουν στο ανθρώπινο γένος αφού μιλούν και σκέφτονται, ανάβουν φωτιά, εκμεταλλεύονται γιδοπρόβατα. Άρα, οι Κύκλωπες αντικατοπτρίζουν περισσότερο πρωτόγονες καταστάσεις της ανθρωπότητας παρά ανθρώπινα τέρατα.

Β) Αναμέτρηση Οδυσσέα – Πολύφημου:   Σ’ αυτό τον προπολιτισμικό κόσμο εισβάλλει ο πολιτισμένος ήρωας που θέλει να τον φέρει στο επίπεδο του δικού του πολιτισμού: Α) Ο Οδυσσέας διεκδικεί τα δικαιώματα του ικέτη και του ξένου – ο Κύκλωπας δεν ξέρει από ηθικές αξίες. Β)Θεωρεί κακούργημα την ανθρωποφαγία – ο Κύκλωπας όμως συνηθίζει να τρώει ανθρώπινο κρέας όπως πίνει γάλα.

Κύκλωπας: Από τη μια πελώριος και υπερφυσικά δυνατός (όταν κλείνει την είσοδο, όταν κομματιάζει), αλλά αφελής όταν ζητάει πληροφορίες.

Οδυσσέας: Αφού δεν έχει την ίδια σωματική δύναμη με τον Κύκλωπα, χρησιμοποιεί την πονηριά του και εκμεταλλεύεται τη χοντροκεφαλιά του. Τον παραπλανά για το καράβι, το όνομα, τον εξαπατά με το κρασί, τον τυφλώνει κοιμισμένο, τον εξουδετερώνει ως απειλή όχι ως δύναμη.

Νικητής στην αναμέτρηση βγαίνει ο πολυμήχανος Οδυσσέας μόνος του, χωρίς κάποια θεϊκή παρέμβαση, αλλά όχι και χωρίς απώλειες (έχασε 6 συντρόφους).→ ΑΝΘΡΩΠΟΚΕΝΤΡΙΣΜΟΣ

Γ) ΗΘΙΚΟ ΣΧΗΜΑ → ΑΤΗ-ΥΒΡΗ-ΝΕΜΕΣΗ-ΤΙΣΗ : Αφορά στον Κύκλωπα και την αλαζονική συμπεριφορά του.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΙ

ΟΔΥΣΣΕΑΣ : Αρχικά, φιλοπερίεργος, ασύνετος, επιπόλαιος, διψά για περιπέτεια και γνώση. Κατόπιν, ψύχραιμος, ανδρείος, έξυπνος, δολοπλόκος, εύστροφος, επινοητικός, προνοητικός, ικανός στο λόγο, φιλέταιρος, ευσεβής, ανελέητος.

ΚΥΚΛΩΠΑΣ :  καχύποπτος, πρωτόγονος, απάνθρωπος, ωμός, απολίτιστος, βάρβαρος, αλαζόνας, ασεβής, υβριστής, αφιλόξενος, αγενής, κουτοπόνηρος, αφελής, εργατικός, οργανωμένος

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ : φόβος, ανησυχία, αγωνία, έκπληξη, τρόμος, φρίκη, αηδία, πανικός, απελπισία, αποτροπιασμός για το θέαμα, πόνος, οίκτος, αγωνία

ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

 22η  ΕΝΟΤΗΤΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ  π 185-307

ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

• ΘΕΜΑ : Αναγνώριση του Οδυσσέα από τον Τηλέμαχο και σχεδιασμός εξόντωσης των μνηστήρων

ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

1η ενότητα : στ.185-261 : Ο Τηλέμαχος αναγνωρίζει τον πατέρα του. Η αναγνώριση του Οδυσσέα από τον Τηλέμαχο αποτελεί θεματικό τύπο ή τυπικό μοτίβο στο έπος. Ακολουθεί δηλαδή κάποια συγκεκριμένα στάδια, όπως όλες οι αναγνωρίσεις στο έπος. (βλ. αφηγηματικές τεχνικές). Ο ρόλος της Αθηνάς στη σκηνή είναι καταλυτικός, μιας και η ίδια συμβουλεύει τον Οδυσσέα και τον μεταμορφώνει συνεχώς. Είναι η μόνη αναγνώριση στην οποία δε ζητούνται αποδεικτικά σημάδια, μιας και όταν ο ΟΔ. αναχώρησε για την Τροία ο ΤΗΛ. ήταν μωρό κι έτσι δε θα μπορούσε να θυμάται τον πατέρα του. Γνωρίζει όμως από τα λόγια των άλλων ότι ο πατέρας του ήταν όμορφος και ότι ο ίδιος του μοιάζει. Αυτό όμως που τον πείθει τελικά δεν είναι τόσο η αναφορά στην εικοσαετή περιπλάνησή του ΟΔ., όσο η αναφορά στο όνομα της Αθηνάς, την θεϊκή και θαυματουργική επέμβαση της οποίας την έχει βιώσει και ο ίδιος ο ΤΗΛ. Η συναισθηματική φόρτιση των ηρώων είναι έντονη. Ειδικότερα ο ψυχικός κόσμος του ΤΗΛ. παρουσίασε διάφορες μεταβολές και μεταπτώσεις. Η κλίμακα των συναισθημάτων του παρουσιάζει καμπύλη πορεία: στην αρχή, φαίνεται καθοδική, καθώς κυριεύεται από κατάπληξη και δέος, έπειτα περνά στην αμφιβολία και τη δυσπιστία και κατόπιν αρχίζει να πείθεται και να παίρνει την ανοδική πορεία. Από την πειθώ προχωρεί στην σπαραχτική συγκίνηση, με την οποία κορυφώνεται η συναισθηματική φόρτιση της αναγνώρισης. Τη γρήγορη αυτή εξέλιξη των συναισθημάτων δικαιολογεί ο αρχικός αιφνιδιασμός του ΤΗΛ.  από τη μεταμόρφωση του ΟΔ. καθώς και η αναφορά στο θαύμα  της θεάς Αθηνάς, που παίζει καταλυτικό ρόλο. Τη συναισθηματική φόρτιση διαδέχεται η ψύχραιμη αντιμετώπιση των πραγμάτων, με την κατάστρωση του σχεδίου εναντίον των μνηστήρων.

2η ενότητα : στ. 298-336 : Ο Οδυσσέας και ο Τηλέμαχος αποφασίζουν την εξόντωση των μνηστήρων. Ο ΟΔ αναγνωρίζει στο πρόσωπο του γιού του τον άμεσο συνεργάτη και βοηθό του για την εξόντωση των μνηστήρων. Ο πολύμητις Οδυσσέας καταστρώνει αμέσως συνωμοτικό σχέδιο δράσης για τις κινήσεις και των δύο, που δεν αφήνει περιθώρια αποτυχίας. Βασικά χαρακτηριστικά του σχεδίου είναι η προνοητικότητα, η πανουργία και ο δόλος, μιας και οι μνηστήρες είναι πολυάριθμοι ενώ αυτοί μόλις δύο, αλλά και επειδή ο ΟΔ.  θέλει να πάρει αντίποινα για την ενέδρα που είχαν στήσει οι μνηστήρες στον γιό του.

 ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

Α) Τυπικό μοτίβο αναγνώρισης : 1)Πολύχρονη απουσία του αναγνωριζόμενου από τον αναγνωριστή 2) Απομόνωση των δύο υποκειμένων της αναγνώρισης 3) Κάλυψη του ενός με μεταμφίεση/παραμόρφωση  4) Αποκάλυψη, ομολογία της ταυτότητας  5) Δοκιμασία, δυσπιστία/αποδεικτικά στοιχεία 6) Αναγνώριση-έκφραση συναισθημάτων

Β) Αφηγηματικός χρόνος-χώρος :  Σε αυτήν την ενότητα, συμπίπτουν τα νήματα δράσης των δύο ηρώων. Αυτό του νόστου του ΟΔ. και αυτό της αναζήτησης του ΤΗΛ.  Από εδώ και μπρος τα δυο νήματα δράσης θα εξελιχθούν σε ευθεία γραμμή, η πορεία τους θα είναι κοινή με στόχο τη μνηστηροφονία και την ανάκτηση της εξουσίας, παρόλο που φαινομενικά οι δυο ήρωες θα ακολουθήσουν χωριστούς δρόμους για να φτάσουν στο παλάτι.  Ο σκηνικός χώρος δράσης περιορίζεται τώρα στην Ιθάκη, απ΄ την περιφέρεια προς το κέντρο και συγκεκριμένα προς το παλάτι.

Γ) Δραματική ειρωνεία : η σκηνή πριν την αναγνώριση αποτελεί τυπική περίπτωση δραματικής ειρωνείας, Γίνεται περισσότερο έντονη, όταν ο Τηλέμαχος εκφράζει τη δυσπιστία του τη στιγμή που ο Οδυσσέας έχει αποκαλυφθεί και αυτοσυστήνεται.

Δ) Προοικονομία : α) στιχ. 189 : προοικονομείται η συμπαράσταση της θεάς στον ήρωα κατά τη μνηστηροφονία. β) οι φάσεις του σχεδίου που ανακοινώνει ο ΟΔ. στον ΤΗΛ. προοικονομούν χαρακτηριστικά στιγμιότυπα από την μνηστηροφονία.

Ε) Παρομοίωση : στιχ. 243-245 : αναφορικό μέρος → στιχ. 243-244 και δεικτικό μέρος → στιχ. 245, δυο όροι → αετοί και ΟΔ με ΤΗΛ. , κοινό σημείο → η ένταση του θρήνου. Βέβαια στη μια περίπτωση τον θρήνο προκαλεί η στέρηση/αποχωρισμός του αγαπημένου προσώπου, ενώ στην άλλη ο θρήνος είναι κλάμα χαράς. Τόσο στερήθηκαν ο ένας τον άλλο που το ξέσπασμα σε κλάμα ήταν ένας τρόπος να εκτονωθεί η θλίψη τόσων ετών

ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΑ /ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

• Οι ομηρικοί ήρωες δεν ντρέπονται να κλάψουν. Το κλάμα καθ’ εαυτό ποτέ δε θεωρήθηκε αναξιοπρεπές για έναν άνδρα στην αρχαία Ελλάδα.

ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

 27η  ΕΝΟΤΗΤΑ – ΡΑΨΩΔΙΑ  ψ 89-381

ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

• ΘΕΜΑΤΑ: Αναγνώριση του Οδυσσέα από την Πηνελόπη.   «Μικρός Απόλογος» του Οδυσσέα.

ΔΟΜΗ/ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

1η ενότητα : στ.89-135 : Η Πηνελόπη κατεβαίνει στο Μέγαρο και αντικρίζει τον Οδυσσέα.

Α΄ στάδιο αναγνώρισης (89-96): εκφράζει δυσπιστία, αμφιβολία και ισχυρίζεται πως κατεβαίνει για να συναντήσει το γιο της, τους νεκρούς μνηστήρες και το φονιά. Δεν κατονομάζει τον Οδυσσέα, θέλει η ίδια να επαληθεύσει όσα της λένε.

 Β΄ στάδιο αναγνώρισης (97-135):  αμήχανη, συγχυσμένη, μπερδεμένη, προβληματισμένη, σιωπηλή, διερευνητική. Ο ΟΔ. δεν της θυμίζει τον άντρα της έτσι όπως είναι βρώμικος με τα ράκη του ζητιάνου. Παρεμβαίνει ο Τηλέμαχος καταλογίζοντας σκληρότητα και ψυχρότητα στη μητέρα του. Εκείνη ομολογεί την κατάπληξη της και εκφράζει την πρόθεση να υποβάλλει σε δοκιμασία τον ξένο για να πειστεί για την ταυτότητά του, αφού πρώτα μείνουν μόνοι οι δύο τους. Ο Οδυσσέας δικαιολογώντας την (χαμογελά) δέχεται τη δοκιμασία. Απευθύνεται στον Τηλέμαχο, αλλά ουσιαστικά όσα λέει προορίζονται για τη γυναίκα του. Ο ρόλος του Τηλέμαχου, δηλαδή, είναι διαμεσολαβητικός, μιας και επικοινωνούν κι οι δυο μέσω του γιου τους. Η διαδικασία αναγνώρισης διακόπτεται, καθώς ο ΟΔ. και ο ΤΗΛ. φροντίζουν να μη διαρρεύσει γρήγορα η είδηση του φονικού στους συγγενείς των μνηστήρων, σκηνοθετώντας μια υποτιθέμενη γαμήλια γιορτή. Έτσι επιβραδύνεται η εξέλιξη της ιστορίας και της αναγνώρισης.

2η ενότητα : στ. 176-270 : Διάλογος Οδυσσέα και Πηνελόπης που οδηγεί στην αναγνώριση. 

Γ΄στάδιο αναγνώρισης (176-270): στο διάστημα που μεσολαβεί αποκαθίσταται η εξωτερική εμφάνιση του Οδυσσέα με το λουτρό και την επέμβαση της Αθηνάς. Ο ποιητής επίτηδες καθυστερεί τη μεταμόρφωσή του για να δώσει χρόνο  στην Πηνελόπη να αφομοιώσει όλες αυτές τις ανατροπές και τις ραγδαίες εξελίξεις. Λουσμένος, ομορφοντυμένος και εξωραϊσμένος από την Αθηνά, ο ΟΔ. προσφωνεί «παράξενη»(δαιμονίην) την Πηνελόπη, καταλογίζοντάς την σκληρότητα. Παραπονεμένος ζητά από την παραμάνα να στρώσει το κρεβάτι να κοιμηθεί μόνος. Η Πηνελόπη αντιγυρίζει τον ίδιο χαρακτηρισμό στον ΟΔ. Τον προσφωνεί «παράξενο» (ομοιότητα χαρακτήρων), διαμαρτύρεται χωρίς να αρνείται την σκληρότητα της. Διευκρινίζει ωστόσο ότι δεν οφείλεται σε έπαρση. Το τέχνασμα που μηχανεύεται για να πάρει την απόδειξη που θέλει, δείχνει ότι είναι αντάξια σύζυγος του πολυμήχανου άντρα και μάλιστα ίσως και να τον ξεπερνά. Για μια τέτοια γυναίκα, όχι μόνο πιστή αλλά και «δαιμόνια», θα άξιζε να θυσιάσει ο ΟΔ. την αθανασία, όπως και έκανε.  Έτσι, ο ΟΔ.-που με την πονηριά του παγίδευε τους πάντες- παγιδεύεται ο ίδιος στο σχέδιο της γυναίκας του. Αγανακτεί με την εντολή της Πηνελόπης και αποκαλύπτει το μυστικό του ζευγαριού, που η ΠΗΝ. τόσο περίμενε να ακούσει. Για άλλη μια φορά-με την λεπτομερειακή περιγραφή κατασκευής του κρεβατιού- αναδεικνύεται η ικανότητα του Οδυσσέα ως εξαιρετικού τεχνίτη. Το τεκμήριο είναι αδιάψευστο : η ταυτότητα του ΟΔ. βεβαιώνεται. Η ΠΗΝ. συγκινημένη επικυρώνει την αναγνώριση με εναγκαλισμό του άντρα της και μετά απολογείται. Ζητά συγχώρεση, κατανόηση, αποδίδει στο φθόνο των θεών το χωρισμό τους και εξηγεί πως ο τρόμος μήπως κάποιος την εξαπατήσει όλα αυτά τα χρόνια ήταν διαρκής. Η κολακευτικά απολογία της ΠΗΝ. συγκινεί τον ΟΔ. που ξεσπά κι αυτός  σε θρήνο.

3η ενότητα : στ.335-381 : Οι σύζυγοι αναφέρονται στα βάσανά τους μεταβιβάζοντας αμοιβαία τις εμπειρίες τους κατά το μακρύ διάστημα του χωρισμού τους. Έτσι ξεθυμαίνει και η ένταση και φόρτιση της συνάντησής τους. Είναι επιτακτική η ανάγκη να επικοινωνήσουν.

ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

Α) Τυπικό μοτίβο αναγνώρισης : 1)Πολύχρονη απουσία του ΟΔ  2) συγκάλυψη του ΟΔ με τα βρώμικα ράκη 3) Απομόνωση των δύο συζύγων, με την αναγκαία παρουσία σε μια γωνιά της Ευρύκλειας 4) Αποκάλυψη ταυτότητας του ΟΔ από το γιο του, την Ευρύκλεια και τον ίδιο με παράλληλη αποκατάσταση της εμφάνισής του  5) δυσπιστία και δοκιμασία της ΠΗΝ με αναφορά στο κρυφό τους σημάδι  6) Αναγνώριση-έκφραση συναισθημάτων (εναγκαλισμός και θρήνος ανακουφιστικός). Η αναγνώριση ΟΔ. και ΠΗΝ. αποτελεί κορυφαίο αναγνωρισμό του έπους, γιατί διεξάγεται σε τρία στάδια- αφού έχει προηγηθεί σε προηγούμενες ραψωδίες και η έμμεση και άμεση αλλά συγκεκαλυμμένη επικοινωνία τους- και βρίθει από ομορφιά και χάρη, μιας και το παιχνίδι της ειρωνείας,  οι αμφιταλαντεύσεις και οι πονηριές της Πηνελόπης, η κατανόηση, το παράπονο, το παγίδευμα κι η αγανάκτηση του ΟΔ. προσδίδουν ζωντάνια και ένταση στην αφήγηση. Ο Όμηρος αναδεικνύεται βαθύς γνώστης της αντρικής και γυναικείας ψυχολογίας και ικανός να την προβάλλει με τρόπο φυσικό και αληθινό.

Β) Ο Μικρός Απόλογος : Ανακεφαλαιώνει σε μόλις 33 στίχους με αναδρομική αφήγηση, χρονολογική σειρά και πλάγιο λόγο, όλες τις δεκάχρονες περιπέτειες του ΟΔ. αποσιωπώντας μόνο όσα ο ήρωας δε θέλει να ακούσει η γυναίκα του, σχετικά με την Καλυψώ, την Κίρκη και τη Ναυσικά, για να μην εξάψει την περιέργεια και τη ζήλεια της.

Γ) Δραματική ειρωνεία : ο θεατής γνωρίζει όσα εσκεμμένα συγκαλύπτει ο ΟΔ. στο Μικρό Απόλογο.

Δ) Παρομοίωση : στιχ. 261-269 : αναφορικό μέρος → στιχ. 261-268 και δεικτικό μέρος → στιχ. 268-269, δυο όροι → ναυαγοί ( συγκεκριμένα ο ΟΔ) και η Πηνελόπη , κοινό σημείο → η αγαλλίαση. Στο αναφορικό μέρος βλέπουμε την αγαλλίαση που προκαλεί ο νόστος στην πατρίδα και στο δεικτικό την αγαλλίαση που φέρνει ο νόστος του συζύγου. Έτσι θα λέγαμε ότι ο ποιητής εξισώνει τις δύο αυτές μεγάλες αγάπες, την αγάπη για την πατρίδα (χαρακτηριστική κυρίως των αντρών) και τη συζυγική αγάπη (χαρακτηριστική των γυναικών).

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ /ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

• Οι άνθρωποι της ομηρικής εποχής κατασκεύαζαν μόνοι τους πράγματα για την κάλυψη των αναγκών τους, ακόμη κι αν ήταν βασιλιάδες ή ανήκαν σε ανώτερη κοινωνική τάξη.

• Σ΄αυτήν την ενότητα ολοκληρώνεται το ΗΘΟΣ της ΠΗΝΕΛΟΠΗΣ : 1) Μεγαλόπρεπη και όμορφη, σεμνή και συνετή, εύστροφη και επινοητική, δολοπλόκος στην επίλυση προβλημάτων, όπως ο άντρας της. 2) Διακριτική αλλά και επικριτική απέναντι στους μνηστήρες και κάποτε απέναντι στο γιο της. Έχει το θάρρος της γνώμης της, σθένος και δυναμικότητα. 3) Τον «πειρασμό» των μνηστήρων τον διαχειρίζεται με οξύνοια, συζυγική πίστη, αφοσίωση  και φρόνηση (αντίθετα με την Ελένη και την Κλυταιμνήστρα). 4) Περιμένει υπομονετικά τον άντρα της, αλλά όχι με τόση αισιοδοξία. Έχει αρχίσει να απελπίζεται και μεθοδεύει ένα δεύτερο γάμο. Ο ΟΔ. επιστρέφει στην κατάλληλη  στιγμή. 5) Προσεκτική στις ενέργειές της, καθόλου βιαστική ή επιπόλαια, δύσπιστη και επιφυλακτική, λογική, αλλά και πλούσια σε συναισθήματα, ευαίσθητη και τρυφερή. 6) φιλόξενη, ευσεβής, στοργική και ευγενική.

• Το ΗΘΟΣ του ΟΔΥΣΣΕΑ : κατανοητικός αρχικά απέναντι στην ΠΗΝ, αλλά μετά λυγίζει και παραπονιέται και αγανακτεί. Ευάλωτος, ξεγελιέται από τη δολοπλοκία της, ευαίσθητος, ευσυγκίνητος, εκφραστικός της αγάπης του. Εύστροφος και προνοητικός, φροντίζοντας εκ των προτέρων το πρόβλημα της αντεκδίκησης των συγγενών των μνηστήρων. Συνεπής καθώς δεν ξεχνά το χρησμό του μάντη Τειρεσία για τη νέα αποδημία του.