Χειμερινό Εξάμηνο 2025-2026, Π.Ι.

ΑΠΡ 100: Προϊστορική Αρχαιολογία Ι 

(= ΑΠΡ 578: Το Αιγαίο πριν από τη 2η χιλ. π.Χ)

Μάθημα γενικού υποβάθρου, υποχρεωτικό στο 3ο εξάμηνο. 

Το μάθημα διαρθρώνεται με παραδόσεις στην τάξη, διαλέξεις από προσκεκλημένους ομιλητές και εκδρομές/επιτόπια μαθήματα σε προϊστορικές θέσεις. Εξετάζεται με γραπτές εξετάσεις.

Το μάθημα εξετάζει τις προϊστορικές κοινωνίες που αναπτύχθηκαν στον αιγαιακό χώρο από την πρώτη εμφάνιση του ανθρώπου κατά την Παλαιολιθική περίοδο στα ~700.000 χρόνια πριν από σήμερα, έως και τους πολιτισμούς που άνθισαν κατά την 3η χιλιετία π.Χ. (Πρώιμη Εποχή του Χαλκού). Γεωγραφικά, η συζήτηση επικεντρώνεται στην ελλαδική χερσόνησο και τα νησιά του Αιγαίου και Ιονίου Πελάγους, με αναφορές σε σχετικές πολιτισμικές εξελίξεις που συντελούνται στις όμορες περιοχές, όπως για παράδειγμα την Εγγύς / Μέση Ανατολή και την περιοχή της «Εύφορης Ημισέληνου», ή/και τη Νότια Βαλκανική. Σημαντικές προϊστορικές θέσεις του ελλαδικού χώρου και των γειτονικών περιοχών χρησιμοποιούνται ως μελέτες περίπτωσης για να διερευνήσουμε το πολιτισμικό τοπίο του ευρύτερου αιγαιακού χώρου από τις τροφοσυλλεκτικές-θηρευτικές κοινότητες των Παλαιολιθικών ομάδων, τη μετάβαση στην παραγωγική οικονομία και τα πρώτα χωριά των Νεολιθικών γεωργών, έως την πρώιμη αστικοποίηση και τις κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές που επέρχονται κατά την Πρώιμη Χαλκοκρατία. Σε ένα φυσιογραφικό περιβάλλον που ευνοεί τη γεωγραφική και πολιτισμική ποικιλομορφία, οι ‘πολιτισμοί του Αιγαίου’ διαφοροποιούνται αλλά και αλληλοεπιδρούν, συνδιαλέγονται αλλά και διαχωρίζονται, συγχωνεύουν τοπικές παραδόσεις αλλά αναπτύσσουν και τα ξεχωριστά, ιδιοποιητικά τους χαρακτηριστικά. Το μάθημα ανιχνεύει τις βασικές προκείμενες αυτών των διαδικασιών, παρακολουθώντας ταυτόχρονα την πορεία της αρχαιολογικής σκέψης στην έρευνα της αιγαιακής προϊστορίας.

ΑΠΥ 101: Προϊστορική Αρχαιολογία Ι

Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα "Αρχαίος Κόσμος: Ιστορική και Αρχαιολογική Θεωρία και Πράξη"

Υποχρεωτικό μάθημα σεμιναριακού τύπου στο 1ο εξάμηνο σπουδών, Κατεύθυνση Αρχαιολογίας.

Η ευρύτερη θεματική που πλαισιώνει τις επιμέρους συναντήσεις του μαθήματος αφορά τη συμβολική σκέψη και ιδεολογία στις τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες της Εποχής του Λίθου. Μεταξύ άλλων, τα ερωτήματα που θα λειτουργήσουν ως αφετηριακοί προβληματισμοί για τις συζητήσεις περιλαμβάνουν τα εξής: πώς, πότε και μέσα σε τι είδους κοινωνικά και οικολογικά συμφραζόμενα καθίσταται για πρώτη φορά αρχαιολογικά ορατή η συμβολική σκέψη; Αντίστροφα, τι σημαίνει η αρχαιολογική απουσία ή «ελάχιστη παρουσία» συμβολικών αντικειμένων για την ανθρωπινότητα και διυποκειμενικότητα των δρώντων υποκειμένων ή το ‘πολιτισμικό επίπεδο’ της κοινωνίας τους; Πώς (και πόσο ξεκάθαρα) αποτυπώνεται η συμβολική σκέψη στον υλικό πολιτισμό, πώς αντιλαμβανόμαστε και πώς κρίνουμε τα κριτήρια με τα οποία η αρχαιολογική θεωρία και η αρχαιολογική πρακτική ορίζει ένα αντικείμενο ή μια συμπεριφορά ως συμβολικό-ή; Πώς συνδέονται και πώς αλληλοδιαπλέκονται στην εξέλιξη τους η συμβολική σκέψη με την ιδεολογία, τις κοσμολογικές αντιλήψεις, την τέχνη και τις μεταφυσικές/υπερβατικές προσεγγίσεις της πραγματικότητας (δηλαδή, αυτό που σήμερα αποκαλούμε «θρησκεία»); Η συζήτηση στοχεύει σε μια πολυδιάστατη προσέγγιση της προβληματικής, μέσω ενός συνεχούς και ανοιχτού διαλόγου μεταξύ της αρχαιολογικής θεωρίας (π.χ. ανθρωπολογικές και κοινωνιολογικές προσεγγίσεις) και της αρχαιολογικής πράξης (μελέτη μεμονωμένων ευρημάτων ή αρχαιολογικών συνόλων, από τα οποία συνάγονται υποθέσεις για συμβολικές πρακτικές, ιδεολογικές πεποιθήσεις, κλπ). Ως μελέτη περίπτωσης, και χάριν της πραξεολογικής του διάστασης, στο μάθημα θα εξεταστούν (βιβλιογραφικά αλλά και εργαστηριακά) πιθανά συμβολικά αντικείμενα από το παλαιολιθικό σύνολο του σπηλαίου της Καστρίτσας, με επισκέψεις στο χώρο φύλαξης των ευρημάτων στο Πέραμα, στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων ή/και στο Εργαστήριο του Τμήματος Μηχανικών Επιστήμης Υλικών. Επίσης, προγραμματίζονται διαλέξεις από προσκεκλημένους καθηγητές.

ΑΠΡ 522: Τεχνολογικά Συστήματα της Εποχής του Λίθου

Σεμιναριακό μάθημα επιλογής στο 6ο και 8ο εξάμηνο.

Το μάθημα περιλαμβάνει εργαστήριο πρακτικής άσκησης στη μελέτη της λιθοτεχνίας στο Μουσείο Εκμαγείων, και εξετάζεται με υποχρεωτική εργασία και παρουσίαση στην τάξη.

Το ανθρώπινο είδος χαρακτηρίζεται από την ικανότητα του να αναδημιουργεί και να προσαρμόζει τις συνθήκες της ίδιας του της ύπαρξης και της εξέλιξής του μέσω της χρήσης τεχνουργημάτων και της αλληλεπίδρασης του με τον υλικό κόσμο. Το μάθημα εξετάζει την εξέλιξη της τεχνολογίας από την πρώτη εμφάνιση εργαλείων στην Κατώτερη Παλαιολιθική, έως και τις τεχνολογικές αλλαγές που επέρχονται με την εμφάνιση της παραγωγικής οικονομίας κατά τη νεολιθική περίοδο. Στο μάθημα συζητούνται οι εξής θεματικές ενότητες: 

1) Εισαγωγή στην τεχνολογία της Εποχής του Λίθου: οι απαρχές της τεχνολογίας και η εμφάνιση της παραγωγής εργαλείων, χρήση εργαλείων από μη-ανθρώπινα πρωτεύοντα ("αρχαιολογία των πρωτευόντων") και από τους πρώτους ανθρωπίδες 2) Τεχνολογικά συστήματα της Κατώτερης Παλαιολιθικής: Oldowan (‘Mode I’ ή ‘core-and-flake’ technology) και Αχελαία τεχνολογία (‘Mode II’ ή ‘Acheulean’): ορισμός, διάρκεια, προέλευση, χωροχρονική κατανομή, λειτουργικές ιδιότητες και εξελικτικές επιπτώσεις. 3) Η καθιέρωση των τεχνικών προετοιμασμένου πυρήνα και οι τεχνολογικές καινοτομίες στη Μέση Παλαιολιθική: 1) η τεχνική Quina ως μελέτη περίπτωσης για πιθανές συμβολικές διαστάσεις στην τεχνολογία του λίθου, 2) ο έλεγχος της φωτιάς και η πυροτεχνολογία. 4) Η τεχνολογία στην Ανώτερη Παλαιολιθική: σύνθετη βλητική τεχνολογία και άλλες καινοτομίες. 6) Η τεχνολογία της Νεολιθικής: γεωργία, μόνιμη εγκατάσταση και εξάπλωση των εργαλείων συγκομιδής και επεξεργασίας των σιτηρών. 7) Διδασκαλία και εκμάθηση της τεχνολογίας στις τροφοσυλλεκτικές-θηρευτικές κοινωνίες. 8) Θεωρητικές προσεγγίσεις της τεχνολογίας και της υλικότητας στην αρχαιολογία: πράγματα, αντικείμενα, τέχνεργα και τεχνικές. 9) Η τεχνολογία «ιστορικών» («εθνογραφικά γνωστών») κυνηγών-(τροφο)συλλεκτών, η σημασία της για την κατανόηση της τεχνολογίας στην Εποχή του Λίθου και τα ζητήματα γύρω από τη χρήση εθνογραφικών αναλόγων στην αρχαιολογία. 10) Τεχνολογική πολυπλοκότητα, καινοτομία και η έννοια της ‘προόδου’ στην αρχαιολογική καταγραφή της Εποχής του Λίθου. 11) Οργανική τεχνολογία: τα οστά και το ξύλο ως πρώτες ύλες στην Εποχή του Λίθου.

Χειμερινό Εξάμηνο 2023, 2024, Π.Ι.

ΑΠΡ 516: Η Αρχαιολογία της Ανθρώπινης Εξέλιξης

Χειμερινό εξάμηνο 2023, 2024

Μάθημα ειδικού υποβάθρου, υποχρεωτικό επιλογής στο 5ο και 7ο εξάμηνο, εξετάζεται με γραπτές εξετάσεις.

Το μάθημα εξετάζει πρωτίστως τα αρχαιολογικά και δευτερευόντως τα παλαιοανθρωπολογικά δεδομένα που συνοδεύουν την πορεία της ανθρώπινης εξέλιξης, από την εμφάνιση των πρώιμων ανθρωπίνων, του γένους Homo και των πρώτων λίθινων εργαλείων στα 2-3 εκατομμύρια χρόνια πριν από σήμερα, έως και την εξάπλωση των ανατομικά σύγχρονων ανθρώπων (Homo sapiens) από την Αφρική στην Ευρασία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διεπιστημονική προσέγγιση που χαρακτηρίζει την έρευνα της καταγωγής και εξέλιξης του ανθρώπου, μέσα από τη μεθοδολογική σύγκλιση διαφορετικών επιστημονικών πεδίων (προϊστορική αρχαιολογία, παλαιοντολογία, αρχαιοζωολογία, αρχαιοβοτανική, γεωλογία/γεωαρχαιολογία, ταφονομία, παλαιοανθρωπολογία, κοινωνική ανθρωπολογία, εθνογραφία/εθνοαρχαιολογία, βιολογία, γενετική, οικολογία, βιογεωγραφία). Εστιάζοντας κυρίως στα αρχαιολογικά κατάλοιπα της Ευρώπης και της Αφρικής, στόχος του μαθήματος είναι να εξοικειωθούν οι φοιτητές με το πολιτισμικό τοπίο της Παλαιολιθικής περιόδου και τα σύγχρονα ερευνητικά ερωτήματα γύρω από την κινητικότητα (mobility), τις στρατηγικές διαβίωσης, τα μοτίβα κατοίκησης, τις συμπεριφορικές προσαρμογές, τις κοινωνικές διεργασίες και τον τρόπο ζωής των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών της Παλαιολιθικής.

Οι φοιτήτριες/φοιτητές εξοικειώνονται με τις βασικές έννοιες, τις θεωρητικές προσεγγίσεις και τα μεθοδολογικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται στις εξελικτικές επιστήμες (κυρίως την εξελικτική βιολογία, παλαιοανθρωπολογία, συμπεριφορική οικολογία), καθώς και με την ιστορία της εξελικτικής σκέψης, από τους προκατόχους του Κ. Δαρβίνου μέχρι την κοινωνιοβιολογία και τη Νέα Σύνθεση. Παράλληλα, αποκτούν βασικές γνώσεις σχετικά με την καταγωγή και την εξέλιξη του ανθρώπινου γένους, με έμφαση στα πολιτισμικά κατάλοιπα, τις κοινωνικές δομές, την οικονομία και την οικολογία των ανθρωπίνων, όπως αυτά εγγράφονται στον υλικό πολιτισμό και το απολιθωματοφόρο αρχείο. Οι φοιτητές αποκτούν εποπτική γνώση των σημαντικότερων ερευνητικών ζητημάτων και των κύριων θέσεων της Παλαιολιθικής περιόδου, με επίκεντρο την αρχαιολογική και παλαιοανθρωπολογική μαρτυρία από την Ευρασία και την Αφρική. Επίσης, μαθαίνουν πως να προσεγγίζουν ερευνητικά ερωτήματα μέσω της διεπιστημονικής διερεύνησης, και εξοικειώνονται με τη σχετική ξενόγλωσση βιβλιογραφία.

Διδακτική εμπειρία (2012-2023)

Eberhard Karls Universität Tübingen, διατμηματικοί κύκλοι σπουδών Παλαιοανθρωπολογίας, και Urgeschichte und Naturwissenschaftliche Archäologie. Χειμερινά Εξάμηνα 2015-16, 2016-17, 2018-19, 2019-20, 2020-21. 

Introduction to Human Evolution. 

Μάθημα διαλέξεων για προπτυχιακούς φοιτητές. Εξετάζεται το αρχαιολογικό αρχείο της Κατώτερης, Μέσης και Ανώτερης Παλαιολιθικής σε Ευρασία και Αφρική, με έμφαση στον υλικό πολιτισμό, τις κοινωνικές δομές, την οικολογία και την οικονομία. Συνδιδασκαλία με την Καθ. Κ. Χαρβάτη (παλαιοανθρωπολογικό αρχείο) και την Δρα S. El Zaatari (εργαστήριο οστεολογίας).

Eberhard Karls Universität Tübingen, διατμηματικοί κύκλοι σπουδών Παλαιοανθρωπολογίας, και Urgeschichte und Naturwissenschaftliche Archäologie. Χειμερινά Εξάμηνα 2018-19, 2019-20, Εαρινό Εξάμηνο 2019.

Experimental Archaeology Workshop: Lithic knapping, elephant butchering and elephant bone knapping. 

Εργαστήριο για προ- και μεταπτυχιακούς φοιτητές (MSc Naturwissenschaftliche Archäologie), συνδιδασκαλία με Dr. K. Kitakawa και Dr. B. Startkovich (Ζωοαρχαιολογία). Πειραματική λάξευση λίθινων εργαλείων και χρήση αυτών στον τεμαχισμό οστών ελέφαντα, κατόπιν κατασκευή εργαλείων από τα τεμαχισμένα οστά ελέφαντα.

Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Αρχαίος Κόσμος: Ιστορία και Αρχαιολογία». Χειμ. εξ. 2017-18. 

Τα εργαλειακά σύνολα των πρώτων Ευρωπαίων: λίθινα τέχνεργα, κατεργασμένα οστά και ο ρόλος των τεχνολογικών συστημάτων κατά τον πρώιμο αποικισμό της ευρωπαϊκής ηπείρου. 

Τριήμερο Μεταπτυχιακό Σεμινάριο, Κατεύθυνση Προϊστορικής Αρχαιολογίας. Πρόσκληση: Καθ. Μ. Φωτιάδης. 

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας. Χειμερινό εξ. 2017-18, 

Η αρχαιολογία των ανοιχτών Παλαιολιθικών θέσεων: αποθετικά περιβάλλοντα, χρήση και οργάνωση του χώρου, υλικός πολιτισμός. 

Τριήμερο Μεταπτυχιακό Σεμινάριο Προϊστορικής Αρχαιολογίας. Πρόσκληση: Καθ. Γ. Κουρτέση-Φιλιππάκη.

Eberhard Karls Universität Tübingen, διατμηματικοί κύκλοι σπουδών Παλαιοανθρωπολογίας και Urgeschichte und Naturwissenschaftliche Archäologie, Χειμ. Εξ. 2012-13, 2013-2014.

Palaeolithic Archaeology of Southern Europe. 

Μεταπτυχιακό Σεμινάριο (Αυτοτελές), στο οποίο εξετάζεται το αρχαιολογικό αρχείο της Παλαιολιθικής στη Νότια Ευρώπη, με έμφαση στην εξέλιξη της τεχνολογίας.

Eberhard Karls Universität Tübingen, διατμηματικοί κύκλοι σπουδών Παλαιοανθρωπολογίας και Urgeschichte und Naturwissenschaftliche Archäologie, Εαρινά Εξάμηνα 2012, 2013, 2021,

Evolution of Human Biology and Behavior. 

Μεταπτυχιακό Σεμινάριο (Αυτοτελές), με τις εξής θεματικές ενότητες: υλικός πολιτισμός / οικολογία / συμπεριφορά ανθρωπιδών / πρώιμες μεταναστεύσεις / καταγωγή και εμφάνιση του H. sapiens / τεχνολογία πρωτευόντων / χαρακτηριστικά ανθρώπινης ανάπτυξης / εξέλιξη ανθρώπινου εγκεφάλου / εγκέφαλος και γλώσσα / εξέλιξη ανθρώπινης δίαιτας / κοινωνικά συστήματα.