Παρασκευή 09.00-12.00, Α31
(Παραδόσεις από 3 Οκτωβρίου 2025 έως 9 Ιανουαρίου 2026)
Το μάθημα προσφέρει βασικές γνώσεις για τον κλάδο της Προϊστορικής Αρχαιολογίας. Παρουσιάζονται συνοπτικά οι επιστημονικοί στόχοι του κλάδου, οι μέθοδοι και τεχνικές της ερευνάς πεδίου, οι εργαστηριακές αναλύσεις στις οποίες υποβάλλονται τα προϊστορικά ευρήματα και οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για την χρονολόγησή τους και την ταύτιση των τρόπων κατασκευής τους. Τονίζεται ο διεπιστημονικός χαρακτήρας της προϊστορικής αρχαιολογίας και η εξάρτησή της από επικουρικούς κλάδους, όπως η γεωμορφολογία, η φυσική ανθρωπολογία, η ταφονομία ή η παλυνολογία. Παρουσιάζεται επίσης η διαδοχή των πολιτισμών στην Ηπειρωτική Ελλάδα και στον Αιγαιακό χώρο κατά την Εποχή του Λίθου και την Εποχή του Χαλκού. Στόχος είναι η εξοικείωση των φοιτητών με βασικές έννοιες (ορολογία), με το χρονολογικό-πολιτισμικό πλαίσιο του προϊστορικού Αιγαίου, με τις πρακτικές που ακολουθεί η σύγχρονη Προϊστορική Αρχαιολογία καθώς και η κατανόηση των διαφορών της από γειτονικούς κλάδους, όπως η αρχαιολογία της ιστορικής περιόδου και η ιστορία.
Προαιρετική εργασία και παρουσίασή της στο μάθημα.
Ο τελικός βαθμός βασίζεται σε γραπτή εξέταση.
Βασική βιβλιογραφία μαθήματος
Χρ. Ντούμας, Περίγραμμα Προϊστορικής Αρχαιολογίας - Πανεπιστημιακές Σημειώσεις, ΕΚΠΑ, 1997
Ι. Παππάς, "Μέθοδοι χρονολόγησης"
Α. Ντάρλας, "O ελλαδικός χώρος κατά την Παλαιολιθική εποχή"
Η Παλαιολιθική στην Ελλάδα (υλικό από το μάθημα)
Η Νεολιθική στην Ελλάδα (υλικό από το μάθημα)
Το πείραμα του νεολιθικού καμινιού (υλικό από το μάθημα / φωτογραφίες)
Το μάθημα εξετάζει την αρχαιολογία της Εποχής του Χαλκού στην Κρήτη, από την εποχή των ανασκαφών του Μ. Καλοκαιρινού και του Α. Έβανς, όταν ο προϊστορικός πολιτισμός του νησιού ονομάστηκε «Μινωικός», έως σήμερα, εποχή συνολικής επανεκτίμησης των δεδομένων. Η Κρήτη εμφανίζει ήδη κατά την 3η χιλιετία π.Χ. και υπό την επίδραση των γειτονικών πολιτισμών, δυναμική πορεία στην ιστορική της διαδρομή. Η πορεία αυτή κορυφώνεται με την ίδρυση των ανακτόρων και την παγίωση σύνθετων οικονομικών και κοινωνικών δομών, που χαρακτηρίζουν τη φυσιογνωμία του νησιού καθ' όλη τη 2η χιλιετία π.Χ. (Παλαιοανακτορική, Νεοανακτορική και Μετανακτορική περίοδος).
Μέσα από την ανασκαφική τοπογραφία των θέσεων, την εξέταση των οικιστικών καταλοίπων, των ταφικών εθίμων και των τόπων λατρείας, τη γραφή και την τέχνη, το μάθημα προσφέρεται για μία εισαγωγική γνωριμία με τον Μινωικό πολιτισμό.
Εργασίες προαιρετικές και παρουσίασή τους στο μάθημα.
Βασική βιβλιογραφία μαθήματος
Στ. Αλεξίου, Μινωικός πολιτισμός, Ηράκλειο 1964.
Α. Βασιλάκης, Μινωική Κρήτη. Από τον μύθο στην Ιστορία, Αθήνα 1999.
A. Γ. Βλαχόπουλος (επιμ.), Αρχαιολογία - Νησιά του Αιγαίου , Αθήνα 2006
Ph. Betancourt, Ιστορία της Μινωικής κεραμικής, Αθήνα 1992.
C. Davaras, Guide to Cretan Antiquities, Athens 1989.
O.T.P.K Dickinson, Αιγαίο - Εποχή του Χαλκού, Αθήνα 2003.
J. Driessen, R. Laffineur, I. Schoep (επιμ.), Monuments of Minos. Rethinking the Minoan Palaces, Aegaeum 23, 2002.
P. Faure, Ιερά σπήλαια της Κρήτης, Ηράκλειο 1996.
J.W. Graham, The Palaces of Crete, Princeton 1987.
Ελ. Μαντζουράνη, Προϊστορική Κρήτη. Τοπογραφία και Αρχιτεκτονική, Αθήνα 2002.
J.-C. Poursat, L'art Egeen 1, Paris 2008.
Rutter, J. (επιμ).: Τα μαθήματα αρ. 5, 6, 10-15, 18 στον ιστότοπο των Μαθημάτων Προϊστορικού Αιγαίου του Πανεπιστημίου Dartmouth
Γ. και Έ. Σακελλαράκη, «Νεολιθική και Μινωική Κρήτη», στο Ν. Παναγιωτάκης (επιμ.). Κρήτη. Ιστορία και Πολιτισμός, Ηράκλειο 1987.
R. Treuil, P. Darcque, J.-Cl. Poursat, G. Touchais, Οι Πολιτισμοί του Αιγαίου κατά τη Νεολιθική και την Εποχή του Χαλκού, Αθήνα, 1996.
P. Warren, The Aegean Civilizations, Oxford 1989.
Α. Κατέτσου, J. Moody, Γιούχτας. Ένας Ιερός Τόπος των Μινωιτών. Αρχαιολογική έρευνα και φυσικό περιβάλλον, Ηράκλειο 2024.
Φωτογραφικό υλικό
Ν. Δημοπούλου - Ρεθεμιωτάκη, Το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, Ίδρυμα Ι. Λάτση, Αθήνα 2005
Βοηθητικό υλικό για τη μελέτη του μαθήματος (Ενδεικτικές εικόνες από τα μαθήματα, μέρος Α, μέρος Β)
Εργασίες Φοιτητών (links)
Μ. Γιαννάκη "Καμαραϊκή κεραμική"
Ανθ. Ουγκρενίδου "Μινωικές τοιχογραφίες"