Na pewno z uśmiechem i największym sentymentem wspominam stanie w kolejkach, szczególnie po papier toaletowy. Zdobycie tego podstawowego produktu było niezłą operacją. Pamiętam, że było to w środę. Ktoś z mojej rodziny, kto pierwszy skończył lekcje lub pracę — a była nas czwórka — stawał w kolejce w sklepie papierniczym i zajmował miejsce. Później po kolei dochodziliśmy do tej kolejki. O 15.00 lub 16.00 zaczynała się sprzedaż papieru toaletowego. Na głowę każdy dostawał po 5 rolek. Zdarzało się, że przywozili też inny towar. To już w ogóle były rarytasy — chińskie akcesoria papiernicze, takiej jak gumki do ścierania, pióra chińskiej firmy, piórniki. Pierwszy kryzys pamiętam oczami dziecka, więc zapomniałam już o wszystkich problemach, które nas wtedy dręczyły.

Gdy kupiłam buty za 9 tysięcy, a następnego dnia identyczne kosztowały 53 tysiące. To się nazywa mieć szczęście!

Jako mały chłopiec chodziłem do sklepu pierwszy, ponieważ potrafiłem się przeturlać pod otwierającymi się do góry drzwiami. Pamiętam, że byłem bardzo dumny, gdy po 4 godzinach stania w kolejce kupiłem rolkę papieru toaletowego.

Pamiętam, że rodzice dostawali paczki z Zachodu. Nie było to dosyć często, ale pamiętam, że cieszyliśmy się jak dostaliśmy jakieś nowe ubranie lub coś słodkiego. Były to po prostu rzeczy, które teraz wydawałyby się dla nas zupełnie zwyczajne takie jak kawa, herbata albo czekolada.

Było to przed samymi świętami Bożego Narodzenia, kiedy moja mama prosiła mnie, żebym kupił mięso. Wtedy było wszystko na kartki. Po 9 godzinach stania przed sklepem doszedłem do wniosku, że przestaję jeść mięso i chyba ze dwa albo trzy miesiące byłem wegetarianinem.

Kiedy wygrałem w totolotka 96 zł. Za te 96 zł w 1978 roku udało się kupić też — po odstaniu w długiej kolejce — budzik sprężynowy. To była moja jedyna wygrana.

Kiedyś pewnie nie było mi do śmiechu, ale teraz inaczej o tym myślę. Pamiętam kolejki w sklepach. Stało się całe noce, żeby dostać cokolwiek. Wszystko sprzedawano na kartki, nawet buty. Kupowaliśmy jakikolwiek rozmiar i kolor, a potem wymienialiśmy się z innymi. Kto co złapał. Kiedy otworzono większe sklepy, np. Smyk, to chmara ludzi wbiegała do sklepu. Wszyscy rzucali się na towar dla dzieci. Nie korzystali z wind, tylko wbiegali po schodach, żeby zdążyć przed innymi. W kolejkach stało się godzinami, a mogło się okazać, że gdy już była moja kolej, to artykułów zabrakło. Ponieważ towaru na kartki było dosyć mało, to kupowało się nielegalnie u rolników jedzenie np. całą świnię, żeby mieć później mięso na obiad albo zrobić wędlinę.

Często stało się w kolejkach i często nie widzieliśmy tak naprawdę, po co stoimy, co dzisiaj będzie w sklepie. Ja pamiętam jedną wyjątkową rzecz, która utkwiła mi w pamięci do dziś. Stałam 7 godzin po karpia tuż przed świętami Bożego Narodzenia, a kiedy już zbliżałam się do kasy, okazało się, że tych ryb zabrakło.

Podczas drugiego kryzysu wszystkie towary w sklepach już były i mojej rodzinie nie brakowało pieniędzy, żeby je kupować. Wciąż się mocno oszczędzało, ponieważ trzeba było inwestować pieniądze w biznes, który moi rodzice prowadzili, szczególnie dlatego że z niego żyliśmy.

Oczywiście, problemy z zaopatrzeniem były bardzo duże. Przypomnę, że był to czas, kiedy żywność, buty, benzyna były produktami reglamentowanymi, co oznacza, że każdy obywatel dostawał wraz z pensją specjalne kupony, które pozwalały mu kupić określoną liczbę danych produktów. Na przykład 1 kg cukru na miesiąc na jedną osobę w rodzinie. Podobnie było z benzyną i butami. Nie wspomnę już o mięsie i innych rzeczach, które dzisiaj codziennie widzimy w sklepach.

Raczej nie, sklepy były zaopatrzone i nie brakowało żadnych produktów codziennej potrzeby.

Półki sklepowe były najczęściej puste. Gdy miała być dostawa, ustawiała się bardzo długa kolejka do sklepu. Czas oczekiwania wynosił niekiedy kilka godzin.

Były wielkie problemy. Półki świeciły pustkami. Często ludzie handlowali kartkami lub wymieniali się nimi, bo jedna osoba potrzebowała np. więcej butów, a druga więcej mięsa. Czasami udawało nam się kupić coś w tzw. Pewexie.

Zdecydowanie tak. Dziadek ustawiał się w kolejce o czwartej nad ranem, licząc, że będzie danego dnia dostawa. Ze słodyczy były do kupienia między innymi wyroby „czekoladopodobne”, bo zwykłej czekolady też nie było.

Problem z zaopatrzeniem był ogromny. Początkowo ceny wzrosły i to było przyczyną strajku. Później zaczęto tworzyć tak zwane sklepy komercyjne, w których miały być lepsze towary za wyższą cenę. Przed Bożym Narodzeniem w sklepach czasem pojawiały się czekolady lub pomarańcze, czyli produkty deficytowe.

Nie istniał praktycznie handel międzynarodowy, zatem wszystkie produkty były polskie. Towary były niskiej jakości.

Tak. Wszyscy mieli pieniądze, żeby kupić najpotrzebniejsze towary, ale nigdzie nie można było ich dostać.

Nie, nie kojarzę takiej sytuacji. Raczej wszystko było dostępne. Na pewno nie było takiej paniki jak przy dzisiejszej epidemii panującej w Polsce.

Gdy urodził się mój brat, mojej mamie zdarzało się kupić kaszkę mannę dla niego. Niestety, z powodu zakłóceń transportowych, paczka była z jakimiś robakami i nadawała się tylko do wyrzucenia.

Tak, brakowało wszystkiego, nawet prądu, zdarzały się wyłączenia całych osiedli na kilka godzin. Na przykład dziadek spędził dwie godziny w windzie.

W sklepach był jeden rodzaj mleka, jeden rodzaj śmietany, jeden rodzaj żółtego sera, po prostu wszyscy kupowali to samo i nie było żadnego wyboru.

Przede wszystkim to najbardziej widoczne były chyba straty psychologiczne i psychiczne. Wszyscy byliśmy tym kryzysem zmęczeni, ciągle smutni i sfrustrowani codzienną udręką.

Nie odczułam żadnych strat w latach 80., gdyż nie pamiętałam czasu, kiedy było lepiej. Czasy kryzysu były moją normalnością. Nie znałam niczego lepszego, więc nic nie straciłam.

Chyba możemy mówić o stratach moralnych, przede wszystkim dlatego, że były to trudne czasy dla wszystkich. Życie w ustroju komunistycznym, a taki wtedy był, nie było łatwe. Było pełne ograniczeń i zakazów.

Brak wolności i swobody słowa. Nie można było krytykować władzy.

Straty, jakie odczułem najbardziej, to odcięcie od kultury zachodniej, od filmów, które nie były dystrybuowane, dostępna była tylko telewizja reżimowa, która była mocno ocenzurowana i w ogóle cenzura była wtedy bardzo mocno rozpowszechniona, także kultura najbardziej cierpiała.

Ja nie odczułam żadnych strat, chyba byłam za młoda, żeby odczuwać straty.

Większość strat odczuwałam już w czasie kryzysu. Na parę miesięcy odłączone zostały telefony, jak już wiadomo, były problemy z zaopatrzeniem, godzina policyjna, trudności z przemieszczaniem się między województwami. Aby pojechać do babci, która mieszkała w innym województwie, trzeba było uzyskać przepustkę. Po kryzysie życie powoli zaczęło wracać do normy, ale na ulicach zrobiło się niebezpiecznie (było dużo kradzieży, włamań, zaczęły tworzyć się mafie).

Byłem dzieckiem i wtedy nie postrzegałem całej tej sytuacji jako kryzys; to była dla mnie normalność w tamtych czasach. Wcześniej wcale nie było lepiej, więc nie wiadomo było, co rozumieć przez „normalność”.

Pamiętam, że zazdrościłam moim rówieśnikom jakiegoś takiego kolorowego życia, którego myśmy tu po prostu nie mieli.

Zarówno kryzysu, jak i czasów po kryzysie, nie wspominam jako bardzo trudnych. Pokazały jak świetnie społeczeństwo potrafi się zorganizować. Czasy kryzysu wywołują w ludziach większą kreatywność. Dokładnie to samo dzieje się teraz, w dobie koronawirusa. Wtedy też tak było, zawsze ktoś miał jakiś pomysł, ktoś coś załatwił i jakoś to zleciało.

Niestety byliśmy przyzwyczajeni do tamtej sytuacji i wydawało nam się, że tak powinno być, że nie ma alternatywy, ale z perspektywy czasu widzę jak szare to były lata.

Komunikacja była w jedną stronę, obywatele musieli słuchać tego, co władza chciała przekazać. Wszystkie stowarzyszenia, organizacje pozarządowe nie mogły funkcjonować, zostały rozwiązane i były zakazane. Wszechobecna cenzura zabraniała wyrażania wolnych myśli na fali radiowej czy też w telewizji, także tylko oficjalne przekazy były dopuszczone. Jedynym wentylem bezpieczeństwa, który władza wtedy dopuszczała, była rozwijająca się burzliwie muzyka, głównie młodzieżowa, rockowa. Powstało wiele zespołów młodzieżowych, organizowane były koncerty cieszące się wielkim powodzeniem.

Nie było komunikacji, umundurowani prezenterzy przekazywali tylko zakazy i nakazy, jakim musieliśmy podlegać.

Komunikacja najczęściej miała formę wystąpień, obrad. Najbardziej zapamiętane przez mnie to Obrady Okrągłego Stołu, również transmitowane przez telewizję.

Właściwie komunikacji nie było. Tę komunikację zastępowała propaganda mówiąca, że albo kryzysu nie ma w ogóle, albo jest niewielki, albo że jest spowodowany przez — czy to kraje Zachodnie, czy też spekulantów, którzy gromadzą towary i z tego powodu nie ma ich na rynku. Właściwie komunikacji jako takiej nie było żadnej, była jednostronna.

Rząd dostarczał informacje ludziom za pomocą oficjalnych państwowych kanałów telewizyjnych i gazet.

Rząd robił, co chciał. Ogłosili stan wojenny i nikt nie miał nic do powiedzenia. Każdy żył swoim życiem. Ludzie słuchali Radia Wolna Europa, z którego można było dowiedzieć się, co działo się w kraju od Polaków mieszkających za granicą.

Rodzina starała się trzymać razem, czasem pomimo wielu niedostatków. Rodzice pracowali od rana do wieczora, aby nie zabrakło pieniędzy na podstawowe produkty. Bardzo często pieniądze w tych czasach nie były tak bardzo istotne jak kartki, bez których kupno wszelakich produktów było niemożliwe.

Zbliżyliśmy się bardzo do siebie. Nie było innego wyjścia. Imieniny, urodziny, święta, rocznice — to były momenty, kiedy spotykaliśmy się w dwadzieścia czy trzydzieści osób. Wszyscy moi kuzyni, byli „braćmi ciotecznymi”. Znałem imiona rodzeństwa moich babć i dziadków — w sumie około 20 osób. Na Wszystkich Świętych odwiedzaliśmy groby kilkudziesięciu osób, rozkładając to na kilka weekendów. W naszej rodzinie było to powszechne.

Był smutek, była apatia, było trochę złości, a najgorsze to chyba poczucie bezsilności, tym bardziej, że akurat ten kryzys mnie osobiście finansowo dość mocno dotknął. Mam tu na myśli prywatne inwestycje, które były niezwiązane z pracą. Jednak dość szybko zrozumiałam, że widocznie tak miało być, i że najważniejsze są zdrowie i rodzina.

Najlepsze w kryzysie jest to, kiedy się wreszcie skończył. A korzyść głównie taka, że człowiek po tak trudnej walce z kryzysem stał się silniejszy, bardziej odporny, bardziej wytrzymały i nastawiony na to, że najgorsze rzeczy przeżył.

Korzyścią można uznać to, że stałam się bardzo samodzielna i w młodym wieku potrafiłam sama zrobić zakupy, zająć się małym bratem i odprowadzić go do żłobka.

Najlepsze w kryzysie jest to, że można wyciągnąć wnioski do dalszych działań i ewentualnych sposobów zachowania się w podobnej sytuacji w przyszłości.

Byłem dzieckiem i trudno mówić o jakichkolwiek korzyściach. Rodzice starali się ubarwiać te trudne czasy. Olbrzymią wartość ma dla mnie poczucie bliskości z nawet dalszą rodziną, którego wtedy doświadczyłem. Pamiętam, jak ludzie potrafili się razem zjednoczyć w Kościele jako wspólnota społeczna. Z przyjemnością wspominam czasy bez wszechobecnego hejtu. Zamiast tego można było odczuć wszechobecne wsparcie i zrozumienie drugiego „normalnego” człowieka.

Była to dla mnie mocna szkoła życia. Oczywiście można powiedzieć, że otrzymałem spore doświadczenie w zakresie inwestycji giełdowych, ale z drugiej strony przekonałem się, że niczego w życiu nie można być pewnym, że na wiele spraw nie mamy całkowicie wpływu i jedyne, co możemy zrobić, to pogodzić się z tym jak najszybciej. Kiedyś wychodziłem też z założenia, że na takich sytuacjach należy się uczyć i zabezpieczać, aby w przyszłości się nie powtórzyły. Dziś jednak jestem przekonany, że taka sytuacja na 99% w moim życiu się powtórzy, że nie da się całkowicie uchronić przed kryzysami albo klęskami. Ale z drugiej strony należy też wyciągać wnioski, aby chociaż trochę zniwelować negatywne skutki w podobnych sytuacjach. Cały ten okres dał mi wiele do myślenia, na wiele miesięcy, jeśli nie lat.

Nie było żadnych zalet. Jeśli już, to po prostu to, że nie wywołał u mnie jakichś bardzo negatywnych skutków, natomiast na pewno nie miał żadnych zalet ani nie dawał żadnych korzyści.

Przede wszystkim, trzeba dbać o relacje rodzinne, relacje z kolegami i koleżankami. Trzeba sobie nawzajem pomagać, bo zawsze, kiedy mamy oparcie w innych ludziach, łatwiej jest nam przetrwać różnego rodzaju kryzysy.

Podczas kryzysu na pewno warto się wspierać. Warto podchodzić pozytywnie do wszystkiego, co jest. Należy jak najmniej przejmować się rzeczami, na które nie mamy wpływu, ale przede wszystkim nie tracić poczucia humoru, optymizmu i myśleć pozytywnie o przyszłości.

Żyć własnym życiem, być sobą, realizować siebie i spełniać siebie i jeżeli to możliwe nie ograniczać się na tyle na, na ile to jest możliwe i bezpieczne.

Należy planować i tworzyć wizję przyszłości po kryzysie. Mieć na tamten czas gotowe plany i rozwiązania.

Należy się zastanowić, gdzie ludzkość popełniła błąd i wystrzegać się tego na przyszłość. Z dzisiejszego kryzysu związanego z pandemią koronawirusa, również można szybko wyciągnąć wnioski. Chociażby takie, że bogactwa państw czy też zbrojenia nie dają żadnych gwarancji gospodarczych ani stabilności. Globalizacja, rozwój komunikacji oraz cywilizacji szybko może przemienić się w zło, jeśli w odpowiednim czasie nie zareagujemy na sygnały. Być może jest to ten czas, żeby od nowa się nauczyć, że ważniejsze są kontakty międzyludzkie, z rodziną, z przyjaciółmi niż bezgraniczna pogoń za życiem zawodowym czy też pełnym podziwu życiem w social mediach.

Obecnie, kiedy życie jest szybkie, dostarcza wielu rozrywek i na nic nie ma czasu, te chwile bezruchu warto wykorzystać na nadrobienie zaległości, a każdy na pewno ma inne: książki, filmy, seriale, rozmowy z najbliższymi, segregacja zdjęć, chwila dla siebie…