Toelichting en toepassing

Over principes bestaan vele inzichten, methoden en theorieën. We willen het in de ZiRA beknopt en pragmatisch houden. Als dochter zoeken we natuurlijk aansluiting bij de NORA familie waarbij we tevens kijken naar wat in de ziekenhuizen aan principes is opgesteld.


----------------------------------------------------

Wat zijn architectuurprincipes


Er zijn vele theoretische definities en interpretaties van architectuurprincipes. De rode draad is dat het regels zijn, afgeleid van organisatiedoelstellingen, -missie en -visie, die richting en structuur geven aan het ontwerp van organisatie, proces , informatie, applicatie en techniek, en daarmee dus restricties aan de ontwerpvrijheid vormen.

Architectuurprincipes zijn:
  • Richtinggevende afspraken binnen een organisatie, gebaseerd op overtuigingen hoe de ambities van de organisatie te realiseren.
  • Richtinggevende uitspraken over de inrichting en realisatie van de informatievoorziening, geven structuur aan de inrichting van proces, informatie, applicatie en techniek;
  • Richtinggevende uitspraken die gebruikt kunnen worden als leidraad en toetsinstrument bij veranderingen;
Architectuurprincipes zijn een kernonderdeel van enterprise-architectuur; ze richten zich op de essentie en bieden een stabiel handvat voor veranderingen in organisaties.

Net als de NORA- (Nederlandse Overheids Referentie Architectuur) principes, zijn de ZiRA-principes niet bedoeld als blauwdruk die één op één kan worden overgenomen, maar vooral als richtinggevend instrument dat door professionals naar de eigen situatie moet worden vertaald. De principebeschrijvingen zijn gebaseerd op het format dat bekend is van TOGAF en DYA

Principes zijn niet: (bron: DYA)
  • Inherent consistent. Vrijwel alle architecturen bevatten interne tegenstellingen. Snel vs. duurzaam; veilig vs. gebruikersvriendelijk, etc. Architectuur is bedoeld om besluitvorming over tegenstellingen te ondersteunen, niet om die onder het tapijt te moffelen. Dit soort spanningsvelden moet de architectuur juist naar voren halen! Architectuur is niet alleen het product van visie, maar ook van onderhandeling en compromis.
  • Volledig. Volledig is onhaalbaar, en het is ook een ontoetsbare eis. Dat betekent natuurlijk niet dat we niet ons best moeten doen, in redelijkheid proberen we een afdoende set aan architectuurprincipes neer te zetten. Gezond verstand dus.
  • Stabiel. Architectuur hoort te leven! Elk project is een toets of de architectuur nog up-to-date is; principes zijn het begin van de discussie, niet het eind. De architectuur volgt als het goed is de dynamiek van de business, en probeert die enigszins te dempen. Architectuur is nu eenmaal een instrument om verandering te faciliteren, niet te blokkeren. 

Doel en toepassing van architectuurprincipes 

(bron: DYA)

1) Architectuurprincipes ondersteunen de  strategische dialoog
  • Op strategisch niveau: Hoe krijgen we de businessstrategie haalbaar en maakbaar in de ICT? Welke capaciteiten moeten we ontwikkelen om ook op langere termijn de continuïteit te waarborgen? Wat willen we zelf doen en wat niet? Op welke middelen willen we inzetten?
  • Op tactisch niveau: Hoe realiseren we onze strategie in projecten? Hoe hangt het allemaal aan elkaar? Welk product / leverancier kiezen we, en op basis waarvan?
  • Op operationeel niveau: Op welke processen, informatie en systemen heeft deze verandering impact? Hoe krijgen we de functionele eisen van de business en de huidige technische mogelijkheden bij elkaar? 
2) Architectuurprincipes borgen samenhang. Architectuur is de basis voor tal van diensten die aan de organisatie geleverd worden. Samenhang is daarbij de essentie. Architectuur is een instrument om in verschillende gremia de samenhang te realiseren én te handhaven tussen processen, systemen en informatie, tussen het informatievoorzieningsbeleid binnen de organisatieonderdelen - bovenliggend, nevenliggend en onderliggend, en tussen de organisatie en externe partijen. 

3) Architectuurprincipes stellen kaders voor het ontwikkelen onder architectuur in projecten: op basis van de businessstrategie en ICT best practises wordt beleid gedefinieerd dat kaderstellend is voor projecten. Op basis van deze kaders en business requirements kunnen Project Start Architecturen (PSA) gemaakt worden. Op basis van PSA’s kunnen afspraken gemaakt worden over ontwerp en oplossingsrichting.


Verschil en overeenkomst tussen beleid en architectuurprincipes
Beleid is de manier waarop je iets regelt en leidt, gaat over de afspraken in onze organisatie en over hoe we onze doelstellingen realiseren. Architectuurprincipes zijn de richtinggevende afspraken die structuur geven aan de verandering, inrichting en ontwerp van organisatie, proces, informatie, applicatie en (ICT en Medische) technologie. Niet alle beleid is dus architectuur. Beleid zien we pas als onderdeel van architectuur als het richting en structuur geeft aan de inrichting en ontwerp van organisatie en proces (businessarchitectuur) , informatie (data) , applicatie (en integratie) en (ICT en Medische) technologie.

Soorten principes

We onderkennen basisprincipes en afgeleide principes. Hieronder zijn ze verdeeld over het Nictiz-vijflagen model. De basisprincipes horen in de organisatielaag. De afgeleide principes zijn verdeeld in de lagen proces, informatie, applicatie en technologie.


  • De basisprincipes van de ZiRA beschrijven de belangrijkste gewenste kenmerken van dienstverlening vanuit het perspectief van de afnemer (het wat). De principes doen geen uitspraken over de wijze waarop deze kenmerken moeten worden gerealiseerd (het hoe).
  • De afgeleide principes zijn te beschouwen als ontwerp- of inrichtingsprincipes, bijbehorende richtlijnen of standaarden Deze principes geven een meer concrete invulling aan de basisprincipes en geven aan  hoe of waarmee het basisprincipe gerealiseerd wordt.  

Kennismodel ZiRA-principes


Dit kennismodel, (onderdeel van het metamodel) geeft inzicht in de voor ZiRA  relevante architectuurobjecten en hun onderlinge samenhang met betrekking tot principes. Het is afgeleid van het NORA kennismodel.



Het uitgangspunt wordt gevormd door de (organisatie-) doelstellingen en beleid op strategisch niveau. Samen met de basisprincipes en afgeleide principes geven deze richting en structuur aan het ontwerp en realisatie van het ontwerp. De Basisprincipes zijn tevens afhankelijk van wetgeving en beleidskaders van de overheid. Vanuit het (strategisch) beleid worden doelstellingen geformuleerd. Basisprincipes realiseren de doelstellingen, de basisprincipes worden gerealiseerd door afgeleide principes. Requirements en standaarden realiseren afgeleide principes.

Referenties

Hieronder een overzicht van de bronnen die zijn gebruikt voor de totstandkoming van de ZiRA-principes.

Checklist syntax principes

Een principe geeft structuur aan de inrichting van proces, informatie, applicatie en techniek dus moeten principes ... :
  • in gebiedende wijs opgesteld zijn, een norm stellen (niet: "het verdient de voorkeur …..");
  • onder spanning staan; er schuilt een dilemma in. Iemand moet nerveus worden. Het tegenovergestelde moet ook waar kunnen zijn;
  • beschreven zijn in het format aanleiding/dilemma, rationale (motivatie), implicaties (consequenties);
  • positief geformuleerd zijn (hoe wel);
  • geen beschreven wens of ambitie uitdrukken;

Eisen duurzaam informatiestelsel


In de richtinggevend architectuurkaders voor het informatiestelsel zorg en ondersteuning zijn deze eisen van VWS vertaald naar de volgende afgeleide doelen voor een zorgbreed duurzaam informatiestelsel:
  • De kwaliteit van de geleverde zorg en ondersteuning wordt verbeterd.
  • Inhoudelijke wijzigingen in de wet of regelgeving geen grootschalige wijzigingen in het informatiestelsel vereisen.
  • Fraude kan worden voorkomen of bestreden.
  • Doorlooptijden worden gereduceerd.
  • Beleids- en verantwoordingsinformatie voor een ieder beschikbaar is.
  • Administratieve lasten worden verminderd.
  • En daarmee de administratieve kosten van de zorg en ondersteuning worden verlaagd (doelmatigheid).
Om bovenstaande doelen te kunnen realiseren, moeten onderstaande zaken geregeld zijn:
  • Tijdige, actuele en volledige informatie is beschikbaar voor alle partijen.
  • Mogelijkheid om informatie te kunnen opvragen en/of delen op een gestandaardiseerde wijze.
  • Er is een eenduidig toegangsbeleid en systematiek.
  • De semantische betekenis van begrippen is helder: begrippen worden uitgelegd in de context waarin ze worden gebruikt - waar nodig kunnen begrippen worden vertaald tussen contexten.
  • Processen worden eenvoudig voor zowel de klant als de professional (complexiteitsreductie).

bron: richtinggevende architectuurkaders voor het informatiestelsel zorg & ondersteuning
De basisprincipes zijn ontleend aan de eisen van VWS die worden gesteld in het Meerjarenbeleid duurzaam informatiestelsel. (bron: richtinggevende architectuurkaders voor het informatiestelsel zorg en ondersteuning)
  1. Patiënt (klant) centraal betekent dat de ondersteuning domeinoverstijgend en klantgericht wordt ingericht.
  2. Duurzaam houdt in dat het informatiestelsel ook blijft werken bij eventuele wets- of stelselwijzigingen (domeinonafhankelijk).
  3. Eenmalige vastlegging, meermalig gebruik heeft als doel dat herbruikbare gegevens in registers worden beheerd en gedeeld.
  4. Transparante kwaliteit betekent dat de kwaliteit van zorg transparant is voor burgers, verzekerden, patiënten en cliënten, door de eenduidige beschikbaarheid van informatie over de geleverde kwaliteit van zorginstellingen en –verleners.
Deze komen onder andere terug in:

ZiRA Basisprincipes

In de ZiRA hebben wij de VWS-eisen samen met de best practices uit onze eigen ziekenhuizen vertaald naar een referentieset basisprincipes voor de ziekenhuizen. 

In de ZiRA worden zoveel mogelijk generieke principes benoemd, die voor (bijna) elke organisatie geldig zijn. De ZiRA principes zijn niet bedoeld als blauwdruk die één op één kan worden overgenomen, maar vormen vooral een richtinggevend instrument dat door (zorg- en ICT-) professionals naar de eigen doelstellingen, situatie en inzicht moet worden vertaald. Per ziekenhuis kunnen deze principes aangevuld worden met eigen specifieke principes.


Toepassing van de ZiRA Basisprincipes

Er zijn verschillende manieren om om te gaan met de ZiRA-principes

1) Gebruik ze als inspiratie en neem ze (aangepast aan de eigen specifieke situatie) op in je eigen principebibliotheek;
2) Gebruik de ZiRA-principes voor aanscherping van je eigen principes;
3) Neem ze letterlijk op als onderdeel van je principebibliotheek en leg eventueel relaties tussen je eigen en de ZiRA-principes.

Een valkuil bij architectuurprincipes is dat ze voornamelijk worden opgesteld door architecten, ze pro forma door het management worden goedgekeurd en in projecten geacht worden opgevolgd te worden waar ze eerder als dictaat dan als kwalitatief inhoudelijk stuurmiddel worden gezien. Van belang bij het opstellen en gebruik van architectuurprincipes zijn onder andere:
  • Besturing (governance) van de principes in de organisatie;
  • Communicatie van de principes op een laagdrempelige wijze;
  • Ondersteuning van architecten bij het toepassen van de principes.

Checklist bij het zelf opstellen van principes

Hieronder bedoeld als hulpmiddel een aantal tips en checklists bij het zelf opstellen van principes. (Met dank aan Drs Danny Greefhorst, docent NAF Masterclass Enterprise Architectuur)

Genereer strategieën

Hoe een principe te maken:
  • Afleiden principes uit de essentie van veranderfactoren (doelstellingen, waarden, knelpunten, risico’s, kansen , beperkingen)
  • Afleiden uit essentiële kennis (van domeinexperts, best practices, technische ontwikkelingen)
  • Hergebruiken van bestaande architectuurprincipes (referentie- en solution-architecturen)

Filters

Criteria om te bepalen of een statement een principe is:
  • Beschrijft het een functionaliteit? dan is het een functionele eis;
  • Beschrijft het iets wat moet gebeuren? dan is het een actie;
  • Zijn er geen objectieve argumenten die het onderbouwen? dan is het een strategische keuze;
  • Geen impact op ontwerp van organisatie of ICT? dan is het beleid;
  • Heeft het impact op één systeem? dan is het een ontwerpkeuze.

Specificeren rationale

Tips bij het beschrijven van de rationale:
  • Beschrijf de voordelen voor de organisatie;
  • Verwijs naar de veranderfactoren die eerder zijn bepaald;
  • Beloof niet te veel;
  • Verwijs naar specifieke discussiepunten in de organisatie.

Specificeren implicaties

Tips bij het beschrijven van de implicaties:
  • Beschrijf de toestand die bestaat als het principe succesvol is geïmplementeerd;
  • Maak de implicaties zoveel mogelijk organisatiespecifiek;
  • Maak de implicaties toetsbaar;
  • Beperk tot de essentie;
  • Het kan verhelderend zijn om expliciet te beschrijven wat het principe NIET impliceert.
Comments