ΘΕΜΑΤΑ‎ > ‎

Παρασκευή Σαπουνιού - Συνταγές

Είμαι στη φάση της συγγραφής ενός βιβλίου για το σαπούνι.
Πριν τελειώσει το θέμα της έκδοσης του εντύπου δεν θα μπορώ να δίνω περισσότερες πληροφορίες.


ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ  ΑΠΟ ΛΑΔΙ ΕΛΙΑΣ (Καστίλης)   (υπό κατασκευή)



....Προσπαθώντας να αποκρυπτογραφήσω τη διαδικασία της παρασκευής σαπουνιού....

Δυο λόγια:

Δεν είμαι σαπωνοποιός, ούτε χημικός αλλά ούτε και προσβλέπω σε εμπορικό κέρδος απο την παρασκευή σαπουνιών. 

Αρχικά ασχολήθηκα με το αντικείμενο αυτό, στην προσπάθειά μου να δω τι μπορεί να γίνει με τα αχρησιμοποίητα λάδια που έμεναν στις δεξαμενές του λαδιού στο σπίτι μου, ή αυτά που συγκεντρωνόταν μετά τη χρήση (π.χ. το τηγάνισμα). Σιγά σιγά άρχισα να μαθαίνω όλο και περισσότερες λεπτομέρειες γύρω από αυτό το φαινομενικά απλό θέμα. Η σαπωνοποίηση εντάσσεται και αυτή στο γενικότερο περιβαλλοντικό ζήτημα, τόσο από το θέμα της τελικής διάθεσης των ελαίων, όσο και από το ζήτημα των ουσιών που μπαίνουν στα εμπορικά σαπούνια και οι οποίες δεν είναι και τόσο αθώες από πολλές σκοπιές. Η βιομηχανική σαπωνοποίηση καταναλώνει σοβαρά ποσά ενέργειας και σε πολλά σαπωνοποιεία οι ρύποι δεν είναι ευκαταφρόνητοι. Με αυτό το σκεπτικό η σελίδα για το σαπούνι, έχει θέση στο site αυτό. 

Φέτος (2012 ) την υπόθεση σαπούνι σαπωνοποίηση, την έχουμε εντάξει σε πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στο σχολείο το οποίο εργάζομαι.

Αρχικά είχα παραγγείλει 2 βιβλία που διαφημίζονταν σαν τα καλύτερα του είδους. Τα: 1. The NATURAL SOAP BOOK  και  2.  The Soapmaker's Companion Susan Miller Cavitch.  Το 2ο βιβλίο έδινε αρκετές λεπτομέρειες της όλης διαδικασίας απαραίτητες για την κατανόηση της. Τα βιβλία αυτά όμως περιέγραφαν συνταγές σαπουνιών που παρασκευάζονται με χρήση λαδιών που δεν υπήρχαν στην Ελληνική αγορά. Εγώ ενδιαφερόμουν για σαπούνι μόνο από λάδι ελιάς, και τα βιβλία αυτά δεν βοηθούσαν σ'αυτόν τον τομέα. Την εποχή εκείνη  επιπλέον δεν είχα υπολογιστή και το internet ήταν σε πρωταρχικό στάδιο......(κάτι σαν προϊστορική εποχή.....).  Τι έπρεπε λοιπόν να κάνω; Άρχισα μια σειρά πειραματισμών στα τυφλά. Με πολλά λάθη, και με ένα τελικό αποτέλεσμα που δεν με ικανοποιούσε από διάφορες απόψεις. Ταυτόχρονα άρχισα να ρωτώ. Το μυστικό όμως της παρασκευής του σαπουνιού ήταν ....επτασφράγιστο, (άγνωστο γιατί) από τους παλιούς αλλά και από τους νέους  σαπωνοποιούς. Ίσως υπήρχε ο φόβος μην χάσουν την δουλειά τους. Ίσως ήταν ο τίτλος τιμής στα χωριά στα οποία ζούσαν. Η Πατέντα, παρότι ήταν κοινό μυστικό, παραμένει πατέντα. Πιθανόν και οι ίδιοι να μην είχαν συνείδηση της πλήρους διαδικασίας. Ο λόγος ότι κάποιοι ήταν εργάτες σε σαπωνοποιία και ίσως να μην είχαν σφαιρική αντίληψη του δημιουργήματος των, ή να τους έβγαινε η κατασκευή κατά τύχη. Άλλοι πάλι ακολουθούσαν την τέχνη αυτή από την προηγούμενη γενιά και δούλευαν ποιο πολύ με το ένστικτο, έλεγαν π.χ. ότι, το πότε θα τελειώσει η παρασκευή του σαπουνιού το καταλαβαίνεις από την υφή και τη γεύση του, χωρίς να μπορούν να το προσδιορίσουν και να το περιγράψουν. Βέβαια δεν μπορείς πάντα να περιγράφεις με λόγια αυτό που οι αισθήσεις αντιλαμβάνονται.  

Η γνώση για την παρασκευή του σαπουνιού έρχεται σιγά σιγά μετά από πολύ παρατήρηση και μελέτη. 

Δεν υπάρχει συνταγή του στυλ: βάλε τόση σόδα, τόσο νερό , τόσο λάδι και έκανες σαπούνι. Στις όποιες συνταγές, μικρές λεπτομέρειες μπορεί να είναι σημαντικές. Όσο για το πως μπορείς να ανακαλύψεις μια λεπτομέρεια είναι χαρακτηριστικό το επόμενο παράδειγμα: ένα καλοκαίρι σε μια τυχαία συζήτηση, μια κυρία μου είπε ότι η γιαγιά της έκανε το σαπούνι κοντά στη θάλασσα, χωρίς όμως να θυμάται περισσότερα. Αυτό το στοιχείο ήταν και η αφετηρία να ψάξω το ρόλο των πρόσθετων μέσα στο σαπούνι και να δοθεί λύση σε ένα μέρος του μυστηρίου, το πώς το παραδοσιακό σαπούνι (της θερμής διαδικασίας) δεν έχει "παραμένον αλκάλι" ακόμα και χωρίς τις ηλεκτρονικές ζυγαριές για το ζύγισμα των συστατικών. Σιγά σιγά άρχισαν και οι σαπωνοποιοί τους οποίους ρωτούσα να μου αναφέρουν για τη χρήση του αλατιού ή του αλατόνερου. Το διάλυμα του αλατόνερου χρησιμοποιείται  από πολλούς για να απομακρύνει το περισσευούμενο αλκάλι, με μόνο πρόβλημα ότι ταυτόχρονα συμπαρασύρει τη φυσική γλυκερίνη που βρίσκεται στο σαπούνι, κάνοντας τελικά το σαπούνι ποιο σκληρό και χωρίς τις ευεργετικές ιδιότητες της γλυκερίνης. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η τέχνη του σαπωνοποιού (της παραδοσιακής θερμής διαδικασίας), που με την εμπειρία του ισορροπεί τις αθέατες πλευρές της όλης διαδικασίας. 

Φτάνοντας στο σήμερα και στην ανάγκη να παρασκευάσω σαπούνι με χαμηλή κατανάλωση ενέργειας (ψυχρή διαδικασία), το κενό γνώσης παρέμενε. Πως έπρεπε να δουλέψω;  Δεν μπορούσα να φανταστώ αρχικά πως οι αναλογικές ζυγαριές δεν πρόσφεραν την ακρίβεια που χρειαζόμουν. Όσο ποιο  μικρές είναι οι ποσότητες που κάνει κάποιος για δοκιμή τόσο ποιο μεγάλη ακρίβεια χρειάζεται. Δεν γνώριζα για την ανάγκη θερμομόνωσης των καλουπιών για τουλάχιστον 24 ώρες, ούτε για την ανάγκη κατασκευής καλουπιών που να μην είναι ρηχά  και πολλά άλλα. Θα μου πείτε λεπτομέρειες; Ναι αλλά το τελικό αποτέλεσμα στην ψυχρή σαπωνοποίηση είναι άμεσα εξαρτώμενο από αυτές τις μικρολεπτομέρειες. Αυτό το κατάλαβα μόλις φέτος από το βιβλίο "Scientific Soapmaking" του Kevin Dunn ο οποίος ουσιαστικά κάνει μελέτες αναλύοντας αυτές τις μικρολεπτομέρειες. Το πρώτο πράγμα που έμαθα από το βιβλίο αυτό είναι ότι για να φτάσω σε σωστό τελικό αποτέλεσμα θα πρέπει να πειραματιστώ με μικρές ποσότητες της τάξης του ενός σαπουνιού π.χ. 150 gr χρησιμοποιώντας ζυγαριά με ακρίβεια εκατοστού του γραμμαρίου. Η ακρίβεια αυτή της ζυγαριάς είναι απαραίτητη και για τις τελικές αναλύσεις (αλκαλιμέτρηση του σαπουνιού), που είναι εργαστηριακά πειράματα χημείας και τα οποία μάλλον για πρώτη (!) φορά διατυπώνει ο Kevin Dunn στο παραπάνω βιβλίο του. Στο σημείο αυτό θάθελα να προσθέσω ότι η χημεία ήταν ένα μάθημα που δεν με ενδιέφερε ποτέ  (εκτός ίσως, λίγο, η πυρηνική χημεία)και ότι λόγο ιδεολογίας την αντιπαθούσα και τη θεωρούσα υπεύθυνη για τα μισά τουλάχιστον περιβαλλοντικά στραβά του πλανήτη. Μπορείτε να καταλάβετε  το σημείο στο οποίο βρισκόμουνα..... Μόνη μου παρηγοριά ότι, στην 'κακιά' χημεία υπάρχει και ένας τομέας που λέγεται 'χημεία περιβάλλοντος' και ο οποίος έχει δώσει τα μέγιστα στον τομέα της προστασίας του Περιβάλλοντος. Έτσι αποδέχτηκα τη ... μοίρα μου..

Το μεγάλο πρόβλημα για μένα ήταν (και μέχρι στιγμής, 11/2012, είναι), το αλκάλι (NaOH, ή KOH) που μένει μέσα στο σαπούνι, και είναι αυτό που θα κάνει και τη ζημιά στο δέρμα. Μπορεί να μετρήσουμε με δείκτες PH, να φαίνεται ότι το σαπούνι μας έχει χαμηλό PH και όμως να πάθουμε σοβαρά εγκαύματα. Η αιτία προσδιορίζεται με τον καλύτερο τρόπο στο εκπληκτικό βιβλίο "Scientific Soapmaking" του Kevin Dunn που αναφέρεται σε θέματα "ψυχρής σαπωνοποίησης".  Το σαπούνι κατά την υδρόλυσή του είναι αλκαλικό, μια και τα οξέα του λαδιού από τα οποία δημιουργήθηκε  είναι ασθενή. Αν όμως είναι παραπάνω αλκαλικό, από ελλειπή σαπωνοποίηση ή από περίσσεια καυστικού αλκάλεως, τότε μπορεί να προξενήσει μεγάλη ζημιά. 

Άραγε, το είδος του λαδιού (το PKa του λαδιού), η ποσότητα του νερού, η θερμοκρασία, ο χρόνος και ο τρόπος ανάδευσης το είδος και η ποσότητα του αλκάλεως, να παίζουν ρόλο στο τελικό προϊόν; Σίγουρα ναι. Πως όμως;

Εκτός από την ικανότητά μας να παρατηρούμε χρειαζόμαστε και μια .... φιλοσοφία και μια .....ιδεολογία. Όσο περίεργο και αν ακούγεται, το να ασχοληθείς με την ψυχρή διαδικασία σαπωνοποίησης, χρειάζεται να προβληματιστείς  με το όλο περιβαλλοντικό θέμα που υπάρχει πίσω από το σαπούνι. Επισκέφτηκα πρόσφατα ένα παραδοσιακό εργοστάσιο σαπουνιού σε ένα χωριό κοντά στη Μυτιλήνη (στα Πάμφιλα). Καταναλώνεται μεγάλη ποσότητα ενέργειας (το σαπούνι βράζει για 10 περίπου μέρες), και το εργοστάσιο ακολουθώντας την .... παράδοση δημιουργεί σοβαρές οχλήσεις στους κατοίκους του χωριού. Προφανώς δεν είναι και το μόνο. Ένα άλλο παράδειγμα, είναι το σαπωνοποιείο που φτιάχτηκε δίπλα στο κτήμα μου, σε περιοχή που δεν έχει χαρακτηριστεί σαν βιομηχανική ζώνη. Αυτό ακριβώς το σαπωνοποιείο ήταν και η αιτία που εγκατέλειψα το κτήμα και τους μπαξέδες μου. Οι αναθυμιάσεις της καυστικής σόδας, δημιουργούν μια αποπνικτική ατμόσφαιρα στο κτήμα μου (το σαπωνοποιείο είναι ακριβώς στην κατεύθυνση των κυρίαρχων ανέμων -ΒΑ-στην περιοχή). Τα λάδια στις δεξαμενές του λαδιού και οι μυρωδιές από τα όποια απόβλητα, έχουν φέρει στην περιοχή χιλιάδες  αρουραίους. Ο γείτονας που είχε ένα σπίτι αναγκάστηκε να το εγκαταλείψει.  Το σπίτι αυτό αγοράστηκε και πουλήθηκε άλλες τρεις φορές μέσα σε λίγα χρόνια..... Το σαπούνι ο γείτονάς μου το διακινεί στη αγορά της Μυτιλήνης σαν παραδοσιακό σαπούνι. Το ίδιο και η Ένωση Γεωργικών συναιτερισμών πού έχει το εργοστάσιο στα Πάμφιλα. Πολλές φορές όμως το "παραδοσιακό" σαπούνι εμπλουτίζεται με χημικά χρώματα και αρώματα από .... άγνωστη χημική ... παράδοση και με άγνωστα βιολογικά αποτελέσματα στον ανθρώπινο οργανισμό. 


Η δικιά μου φιλοσοφική θεώρηση είναι ότι, χρειαζόμαστε κατασκευές, με χαμηλή κατανάλωση ενέργειας που να μπορεί να τις κάνει ο καθένας με υλικά που βρίσκει γύρω του. Προφανώς και θα έχουμε  και οικονομικό όφελος αν ήμαστε σε θέση να φτιάχνουμε εύκολα σπιτικό σαπούνι.  Η θερμή -βιομηχανική μέθοδος  αλλά και η μιμούμενη αυτήν παραδοσιακή τεχνική των ...γιαγιάδων μας με το βράσιμο σε καζάνι των υλικών, απαιτεί μεγάλα ποσά ενέργειας. Για παράδειγμα στα παραδοσιακά σαπωνοποιεία στη Μυτιλήνη χρειαζόταν από 5 μέχρι 20 μέρες να βράζει η σαπουνόμαζα  και ταυτόχρονα τη συνεχή φροντίδα των πεπειραμένων τεχνικών και θερμαστών. Παρόμοιες καταστάσεις συνέβαιναν και για τα σαπούνια Μασσαλίας στη Γαλλία. Επιπλέον από τα σαπούνια αυτά λείπουν πολύτιμα συστατικά του ελαιολάδου αλλά και η ευεργετική γλυκερίνη. Τα λάδια που χρησιμοποιούνται είναι αμφίβολης ποιότητας και ενδέχεται (θέμα για έρευνα), να περιέχουν ποσότητες φυτοφαρμάκων από τα ραντίσματα των ελαιώνων.
Στη θερμή διαδικασία υπάρχει ο τρόπος να εξουδετερωθεί το παραπανίσιο αλκάλι, αλλά χρειάζεται ιδιαίτερη τέχνη. Πρόσφατα ανακάλυψα μια θερμή τεχνική που μειώνει σημαντικά το χρόνο παρασκευής του σαπουνιού, άρα και την ενέργεια που απαιτείται. Στην πρώτη μου επιτυχημένη δοκιμή χρειάστηκε μόνο μισή ώρα για την παρασκευή σαπουνιού αρκετά καλής ποιότητας, το οποίο και μπορούσε να χρησιμοποιηθεί αμέσως. 

Μπορούμε άραγε να πετύχουμε μια ψυχρή διαδικασία στην οποία δεν θα υπάρχουν επιβλαβή κατάλοιπα σόδας; Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στο παραμένον αλκάλι μέσα στο σαπούνι, και το οποίο δεν φαίνεται με τη χρήση δεικτών που μετρούν το PH.  Δεν θα πρέπει κάποιος να προχωρήσει στην παραγωγή εμπορία και χρήση των σαπουνιών, πριν δώσει λύση σ' αυτό το πρόβλημα. 

Για τη μέτρηση του αλκάλεως απαιτείται (όχι η PH μέτρηση) αλλά η εξέταση του συνολικού αλκάλεως με χρήση φαινολοφθαλεΪνης, διαλύματος KOH και κιτρικού οξέως για την εξουδετέρωση. (Αναλυτικότερες σημειώσεις θα γράψω όταν με το καλό θα έχω ολοκληρώσει ένα μέρος των πειραμάτων μου).ιιιιι


Ζητούμενα στην έρευνά μας: 

1.    Πως θα γίνει πλήρης εξουδετέρωση των αλκάλεων και πως δεν θα υπάρχουν ασαπωνοποίητα έλαια, με διαδικασία που θα καταναλώνει μικρά ποσά ενέργειας.

2.     Σαπούνι απο στάχτη.

3.    Σαπωνάρια και άλλα φυτά που "παράγουν" σαπούνι.


..................................................................................................................................................................





Είμαι στη φάση της συγγραφής ενός βιβλίου για το σαπούνι.
Πριν τελειώσει το θέμα της έκδοσης του εντύπου δεν θα μπορώ να δίνω περισσότερες πληροφορίες.