Phong lan rừng Việt Nam



Nhiều người cho rằng những cây lan Việt khó nuôi "mỹ nhân mệnh đoản" Thực ra không phải như vậy. Nên nhớ rằng mỗi loài lan có một môi trường sinh sống khác nhau cho nên chúng ta không thể nuôi trồng lan Dendrobium y như Cattleya hay Cymbidium và nhất là chúng ta lại ở Hoa Kỳ, Đức, Pháp, Canada v.v... khí hậu thời tiết đều khác hẳn với Việt Nam, vì vậy cần để ý những điểm sau.

Dendrobium là một loài lan gồm trên 1500 giống mọc từ phía Tây Ấn độ tới Đông Nam Á, châu Úc và các hòn đảo tai Thái binh duơng. Theo các tài liệu chúng tôi đã sưu tầm đuợc, Việt Nam có khoảng trên 110 giống. Những giống này thường mọc ở trên các cao độ khác nhau cho nên cách trồng cũng chia ra làm 2 nhóm:

• Rụng lá vào mùa Thu như Den anosmum (Phi điệp, Dã hạc) Den. aphyllum (hạc vĩ) Den. primulinum (Long Tu) Den. wardianum (Ngũ tinh) v.v... Nhóm này cần phải tưới bớt nước vào mùa Thu và tưới rất ít hoặc ngưng hẳn vào mùa Đông nếu ẩm độ trên 60%.

Den. anosmum
Den. anosmum
Ảnh: Trần ngọc Mạnh
Den aphyllum
Den aphyllum
Ảnh: Hà Khắc Hiếu
 Den. primulinum
Den. primulinum
Ảnh: Bùi xuân Đáng
Den. wardianum
Den. wardianum
Ảnh: Nguyễn thị Khuyên

• Xanh lá quanh năm như: Den. amabile (thủy tiên tím) Den chrysanthum, (Phi điệp vàng) Den. lindleyi (Tiểu điệp) Den. chrysotoxum (Kim Diệp) v.v... Nhóm này mùa Đông tưới rất it, khoảng nửa tháng hay 1 tháng lần môt lần và chỉ tưới sơ qua và chỉ tưới khi nào rể hoàn toàn khô hẳn. Ở miền Nam California, ẩm độ xuống rất thấp nhất là lại mưa vào mùa Đông, cho nên cần giữ cho cây khô ráo

Den. amabile
Den. amabile
Ảnh: Bùi xuân Đáng
Den chryanthum
Den chryanthum
Ảnh: Đinh văn Tuyến
 Den. lindleyi
Den. lindleyi
Ảnh: Phan kim Ngân

NHIỆT ĐỘ

Vào mùa hè nhiệt độ trung bình từ 80-90°F hay 26.7-32.2°C vào ban ngày và từ 65-70°F hay 18.3-21.1°C vào ban đêm tức là cần phải có nhiệt đô cách biêt giữa ngày và đêm từ 15-20°F hay 7-11°C. Mùa Đông ban đêm cần lạnh khoảng dưới 50°F hay 10°C mới ra hoa. Những giống rụng lá ưa lạnh hơn và những giống lá xanh quanh năm chịu nóng cao hơn.

ÁNH SÁNG

Lan cần nhiều ánh sáng, nếu thiếu ánh sáng lan sẽ không ra hoa. Những giống thuộc nhóm Den. nobile lại cần nhiều nắng hơn cả, lá phải ngả mầu vàng mới đủ nắng. Vào mùa Đông lan cần có nhiều ánh nắng ban ngày, vì ánh nắng làm cho cây ấm áp hơn là ở chỗ rợp mát.

ẨM ĐỘ

Lan cần ẩm độ khoảng 80% vào mùa hẻ và 60% vào mùa đông. Lan mọc trong rừng độ ẩm cao hơn ở nơi chúng ta ở vì nơi đây ít cây cối hơn ở trong rừng, cho nên cần phải tăng cường đô ẩm bằng cách tưới nước xuống dưới đất.

TƯỚI NƯỚC

Thông thường mùa mưa bắt đầu từ cuối Xuân cho đến đầu mùa Thu (Điều này trái nguợc hẳn với miền Nam California, chỉ mưa vào cuối mùa Đông và đầu Xuân). Và lúc này cây non bắt đầu mọc, nên tưới vừa phải tức là mỗi tuần một lần và tránh tưới vào ngọn cây lan vì nước đọng trong ngọn sẽ lam cho thối ngọn. Vào mùa Hè khi cây mọc manh hãy tưới cho thật nhiều và thật đẫm. Khi cây đã hết lớn tưới thưa đi và gần như ngưng hẳn vào mùa Đông.

BÓN PHÂN

Hòa ½ thìa cà phê hay 1 thìa gạt bằng cho 4 lít nước, bóng hằn tuần. Chỉ bón khi cây non mọc manh, nên nhớ tưới hôm trước hôm sau mới bón. Không nên bón phân khi cây quá khô, có thể bón trên lá, nhưng tránh bón phân trên ngọn mầm cây vừa mới nhú sẽ làm cho thối ngọn. Muốn cho lan thật tốt hãy bón phân 30-10-10 vào Xuân- Hè và đổi sang 10-30-20 vào mùa Thu, nếu tiếp tục bón bằng loại phân 30-10-10 có nhiều Nitrogene cây sẽ mọc Keiki thay vì ra hoa. Có người bón phân 10-30-20 với dung luợng 1 thìa cà phê cho 4 lít nước cho mùa Xuân-Hạ, tới mùa Thu đổi sang 0-50-0 và chấm dứt việc tưới nước, bón phân vào mùa Đông. Bón bằng phân chuồng nên bón thật loãng và không bón vào mùa Thu vì phân này nhiều chất đạm (Nitrogen)

VẬT LIỆU TRỒNG

Những cây nhỏ có thể buộc vào thân cây hay trên miếng vỏ cây nếu độ ẩm cao trên 60% và mùa hè phải tưới tối thiểu mỗi ngày một lần. Vật liệu trồng trong chậu dùng 1/3 vỏ thông, 1/3 đá, 1/3 than củi lớn từ 1-2 phân cho dễ thoát nước. Nên trồng trong chậu đất hay giỏ để tránh việc úng nước và giữ cho cây khỏi đổ. Chọn chậu thật nhỏ chỉ vừa đủ cho cây mọc trong 2 năm. Loài Dendrobium không ưa động đến rễ, cho nên chỉ thay chậu khi lan bị bệnh hay khi vật liệu trồng đã mục nát và thay chậu vào khi cây non mới mọc rễ.

THOÁNG GIÓ

Dendrobium là một loài Phong lan, vì vậy cần phải để ở nơi thoáng gió cây mới mọc mạnh và không bị bệnh.

THỜI GIAN NGỦ NGHỈ

Phần lớn những cây lan Hoàng thảo cần một thời gian ngủ nghỉ vào mùa đông, khi ban đêm nhiệt độ xuống còn khoảng 48-50°F hay là 9-10°C với sự cách biệt giữa ngày và đêm khoảng 27-33°F hay 15-18°C. Vì vậy nên để lan ở chỗ có nắng. Thời gian này cần khoảng 2- 3 tháng để lan ra hoa. Lan có thể chịu được lạnh trên mức đông đá vài độ trong một thời gian ngắn với điều kiện thân rễ phải khô nhưng đừng để khô quá lâu. Vào cuối mùa Đông nên phun nước cho cây khỏi bị quá khô. Không phun nước vào những ngày âm u và quá lạnh.

Vào mùa Xuân, khi cây bắt đầu ra nụ hay mầm non, khởi sự việc tưới nước nhưng tưới thật thưa và phải đợi khô rễ giữa 2 lần tưới. 

LƯU Ý

• Những giống thân rũ xuống như Den. anosmum, Den crystalinum, Den. wardianum v.v... không nên buộc thẳng lên, như vậy sẽ ít hoa hay không ra hoa.
• Nhóm rụng lá có thể ra hoa từ các thân già từ năm trước vì vậy không nên cắt bỏ.
• Mùa ra hoa tùy thuộc vào thời tiết nếu nóng sẽ nở hoa sớm và nếu lạnh sẽ chậm nở hoa.
• Thân cây lan già nếu cắt dài 10-15 và để trên rêu ẩm, từ các đốt có thể mọc ra cây con.

Placentia 3-2010
BÙI XUÂN ĐÁNG





Lan hài được goi là Lady’s slipper vì môi hoa giống như chiếc hài cũa phụ nữ. Từ Âu châu, châu Á và châu Mỹ đều có những giống lan này. Ngày xưa thường được gọi chung là Cypripedium, nhưng các nhà khoa học ngày nay đã phân tích ra thành nhiều loài để dễ phân biệt. Vì khí hậu, địa thế, hình dáng lá hoa khác nhau cho nên tên của những giống nay được chia ra thành 5 loài:
• Paphiopedilum
• Cypripedium,
• Mexipedium
• Phragmipedium
• Selenipedium.

Lan hài có 2 loại: chỉ chịu khí hậu Ấm (Warm) và Vừa (Intermediate) như Paphiopedilum, Phragmipedium, Mexipedium và Selenipedium và có loại chỉ chịu khí hậu lạnh (Cool) như Cypripedium nên chỉ mọc tại Bắc Trung Hoa, Nhật Bản, Âu châu và Bắc Mỹ mà thôi.

Paphiopedium là loài lan mọc nhiều ở vùng Đông Nam Á, rất thích hợp với khí hậu ở California. Những giống lan hài này hoa có nhiều mầu rất đẹp và có thứ có hương thơm, dễ trồng mà hoa lại lâu tàn cho nên trong bài này chỉ nói về lan hài Paphiopedilum. 

Lan hài Paphiopedium được tìm thấy vào cuối thế kỷ thứ 18. Mãi cho đến năm 1959 mới được chính thức gọi là Paphiopedilum để chỉ khoảng 80 giống lan hài mọc ở châu Á giống. Trong đó Việt Nam có chừng 30 cây và có nhiều giống đặc hữu nghĩa là chỉ mọc tại VN và đã gây ra nhiều sôi động trên thế giới. Do đó tất cả những cây lan hài VN đều được liệt kê vào danh sách bảo vệ số I (Appendix 1) của Công ước quốc tế bảo vệ các giống, thú hiếm quý (CITES) Xin xem Lan rừng Việt Nam vần P, Pahiopedilum trong trang www.hoalanvietnam.org.

Những cây lan này thường mọc ở dưới đất, trên những lớp lá cây đã mục rữa, một số bám vào cây rừng và một số mọc ở những kẽ núi đá. Loài lan này không có thân củ để chứa nước và thức ăn cho nên cần độ ẩm cao. Các cây lan này có mầu hoa săc sỡ hoặc có hương thơm để dụ những chú ong chui vào trong chiếc hài, dẫm chân lên nhụy cái để hút mật. Khi trở ra sẽ bị 2 túi nhị đực chờ đợi ở cửa và vô tình mang những túi phấn này di truyền nòi giống khắp nơi trong rừng. Trường hợp này gọi là thụ phấn thiên nhiên (natural hybrid), còn ngưới ta lai tạo những giống mới ở trong vườn theo sở thích gọi là thụ phấn nhân tạo (man made hybrid).

Trồng lan hài không khó, nếu chúng ta nắm vững được những yếu cần thiết đó là: Ánh Sáng, Nhiệt độ, Tưới nước, Bón Phân, Ẩm độ, Thoáng gió và Thay chậu.

Ánh Sáng

Ánh sáng rất quan trọng cho cây cối, biến chuyển các thức ăn thành đường để nuôi dưỡng cho cây. Lan hài thường cần it ánh sáng hơn các loài lan khác, từ 800-1200 ánh nến là đủ để trồng loài lan này. Nếu sáng hơn thì cần nhiều độ ẩm hơn. Nếu thấy lá vàng tức là nhiều nắng quá.

Nhiệt độ

Lan hài có 2 mầu lá : lá có đốm chịu được nhiệt độ ấm hơn từ 50-85°F hay 10-29°C. Loại lá xanh chịu từ 40-75°F hay từ 4- 24°C Ngoài ra lan cần có một nhiệt độ khác biệt giữa ngày và đêm từ 15-20°F hay 8-10°C và một thời gian khoảng 1 tháng, ban đêm phải lạnh xưống dưới 45-50°F hay 7-10°C lan mới ra hoa.

Tưới nước

Lan thích luôn luôn ẩm ướt và không ưa bị khô rễ. Mùa hè nên tưới 2-3 lần một tuần, mùa đông có thể tưới 1 tuần một lần còn tùy theo chậu lớn hay nhỏ. Ta có thể thử bằng cách cầm chậu lên, nếu thấy nhẹ là cần tưới thêm nước.


Bón Phân

Lan hài cần ít phân bón hơn các loài lan khác vì sống ở những nơi có ít ánh sáng. Ta có thể bón bằng ¼ thìa cà phê phân bón 20-20-20 cho 1 gallon hay 4 lít nước và bón mỗi tuần. Nếu thấy đầu lá bị cháy đen tức là quá nhiều phân, nên ngưng bón khoảng 2-3 tuần, tức là chỉ tưới nước không để rửa bớt chất muối, rồi mới bón phân trở lại.

Thoáng gió

Cây cần có sự thoáng gió để giúp cây khỏi bị bệnh tật và sâu bọ. Nhưng nếu gió quá mạnh cây sẽ bị chóng khô, nên tưới nhiều hơn và thường xuyên hơn.

Thay chậu

Thông thường sau 2 năm vật liệu trồng lan đã mục, chất muối đóng nhiều trong chậu, ta nên thay chậu 2 năm một lần đễ cho cây phát triển và ra cây con.

Độ ẩm

Lan ưa thich có độ ẩm cao, khoảng 70-90% vào ban đêm và 50-60% vào ban ngày. Nếu trời quá nóng ta nên tưới nhiều để bớt nóng và tăng độ ẩm để cho cây không bị ảnh hưởng nặng nề. Nếu lá khô và nhăn nheo tức là thiếu nước và độ ẩm.

Trên đây chỉ là phương cách căn bản để trồng cây cho ra hoa và sinh tồn, căn cứ theo kinh nghiệm bản thân. Hy vọng sẽ giúp các bạn được thành công. Vì thời tiết, khí hậu mỗi nơi một khác, chúng ta cần thay đổi làm sao cho thích hợp với nơi ở của mình căn cứ theo dấu hiệu tốt xấu của cây và rút tỉa kinh nghiệm riêng cho chính mình.

Đó mới là cách trồng tốt nhất. Xin chúc các bạn thành công, cây sống lâu và ra hoa đẹp.


4/2009
Ngô Long