Geschiedenis

http://www.breendonk.be https://www.facebook.com/fortbreendonk/ https://twitter.com/FortBreendonk

Van fort tot gevangenenkamp

Het fort van Breendonk (initieel fort van Willebroek) ontstaat aan het begin van de 20ste eeuw als deel van de buitenste verdedigingsgordel rond de Nationale Vesting Antwerpen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog wordt het van 1 tot 8 oktober 1914 zwaar beschoten en vanuit oostelijke richting omsingeld door Duitse troepen.  Uiteindelijk moet het zich als een van de laatste forten rond Antwerpen overgeven, waarna Antwerpen door de Duitsers wordt ingenomen.  

Ondanks zijn lange voorgeschiedenis en rol in de Groote Oorlog wordt het Fort van Breendonk vooral bekend vanwege zijn gebruik door de Duitse bezetter als ‘SS-Auffanglager Breendonk’.  Van september 1940 tot en met augustus 1944 worden er ongeveer 3600 mensen van ongeveer 20 nationaliteiten - joden maar vooral ook politieke gevangenen - gevangen gehouden, in de meeste gevallen zonder enige vorm van proces, in een willekeurige vorm van zogenaamde 'Schutzhaft' (= verzekerde bewaring).  

Het regime dat zich ontpopt in Breendonk is ongemeen hard: gevangenen worden van bij hun aankomst in het kamp onderworpen aan vernederingen, slagen, dwangarbeid, ondervoeding en folteringen, en dit zowel door de Duitse bewakers en SS-mannen als door hun Vlaamse tegenhangers. Een nadeel daarbij is de kleinschaligheid van het Auffanglager: het aantal gevangen zal nooit méér bedragen dan 6 à 700. 'Verdwijnen in de massa', zoals dat soms gebeurt in grote kampen, is in Breendonk onmogelijk.  De combinatie met een relatief zware bewaking maakt elk moment van de gevangenschap tot een helse beproeving. 

Een groot deel van de gevangenen van Breendonk wordt na verloop van tijd vanuit Breendonk gedeporteerd naar een hele reeks andere kampen: Vught, Dora, Buchenwald, Mauthausen, Sachsenhausen, Auschwitz... Breendonk wordt dan een 'Durchgangslager' (doorgangskamp), bestemd voor de tijdelijke internering van 'Reichsfeindliche Elementen', in afwachting van hun transport naar het buitenland.

Slechts ongeveer de helft van alle gevangenen zal de oorlog overleven. In Breendonk komen minstens 98 mensen om door de gevolgen van ondervoeding, mishandelingen en dwangarbeid.  Enkele honderden gevangenen worden in Breendonk zelf of op een andere locatie geëxecuteerd - meestal als 'Geisel' (= gijzelaar). 

Van gevangenenkamp tot Gedenkteken

Na de bevrijding, op 4 september 1944 wordt het voormalige fort opnieuw gebruikt als kamp: (al dan niet vermeende) verzetsstrijders sluiten er (al dan niet vermeende) collaborateurs op.  Ook in deze periode, historisch bekend als 'Breendonk II', gaan bewakers zich te buiten aan excessen.  In oktober 1944 wordt Breendonk echter ontruimd.  

In 1947 wordt het uitgeroepen tot Nationaal Gedenkteken van het Fort van Breendonk. Vandaag is Breendonk een van de beste bewaarde nazikampen van Europa.

Citaat uit 'Overleven' door Israel J. Rosengarten, gevangene nr. 2468:

"Tijdens het uitmarcheren (naar de werf), werden de gevangenen ertoe gedwongen om
uit volle borst een lied te zingen. Wie niet meedeed, werd neergeknuppeld. De
grimmige tekst van dit lied is mij voor altijd bijgebleven:



Wenn der Tag erwacht
Und die Sonne lacht
Wir tragen im Rucksack
Ein Stückchen Brot
lm Herzen, im Herzen die Schmerzen.

Ach Breendonk,
Ich werde Dich nicht vergessen
Weil du mein Schicksal bist
Wer dich verlasst
Der kann es erst ermessen
Ach, wie schön die Freiheit ist.


Ach Breendonk,
Wir haben nicht zu klagen
Um was soll unsere Zukunft sein
Denn einmal kommt der Tag
Dann sind Wir frei."

                                                       

Een uitgebreide geschiedenis van Breendonk als fort, kamp en Gedenkteken vind je
hier.