Tamaka toghursida

  Turmush we salametlik sehipisige bu Tamaka toghursida digen yazmini kirguzup qoyghanliqimning sewebini belkim bildinglarghu deymen. nawada bilmigen bolsanglar towendiki yazmini tepsili oqup beqinglar , andin keyin  sualgha jawab tapalaysiler..   Bu eserning aptori "Hijran"  ependi bolup bu ependining toghra korishi bilen bu yazma bu yerge qoyuldi. bu yazmini korip bolup Hijran ependining bashqa yazmilirinimu korip beqishni istisingiz www.biliwal.com  betige kirsingiz u kishining nadir eserlirini uchurtisiz...

 

Söz béshi:


     Bir zamalarda bir buradirim manga : "birsi <Haraq We Salametlik> digen kitapni yazghan iken shundin béri haraq ichidighanlar köpiyüp kétiptu." digen idi. U kitapni menmu körgen, nawada xatalashmisam uningda "aq haraq salametlikte ziyanliq" deydighan söz-ibariler bar idi. Méning töwende yazmaqchi bolghinim "tamaka" toghurluq bolghachqa bu maqalini körüp tamaka chékidighanlarning köpiyüp kétishidin endishe qilip turuptimen. 
    

                                                                     ______  Hijran

        Tamakining gepini tilgha alsam, meni katta mutexessislerdek tamaka toghrisida adem asanliqche chüshinelmeydighan ilmiy muhakimiler bilen bu betni kömüp tashlaydighan chéghi, bilsem-bilmisem aldi bilen adem méngisige 7 sékontta yétip baralaydighan Nikotin din söz bashlap, tamakidiki rak peyda qilghuchi terkip 3-4-Benzopyrene toghursida gep satidu shu, özini bilermen korsitip dep oylap qalmang, nawada shundaq oylap qalghidek bolsingiz putunley xatalashqan bolisiz, dimisimu uzundin béri undaq murekkep nérsilerni köp tetqiq qilip taki kékirdigimghiche toyup ketkinim azmidi.
      Xosh! undaq bolsa gepimizni addiyraq qilip yumshaq ibariler bilen sözimizni bashlisaq, mushu tamaka digen nersini deymen qandaq qilip ügünüp qalghinim taza esimde yoq. he rast, buning 20 yillar ilgiri bolsa kérek, men yaxshi köridighan biri bar idi, tosattin bashqiche muamile qilidighan bolup qaldi, bir küni uni izdep yatiqigha kirsem, yenida bashqa bir yigit olturuptu, özemni qoyidighan jay tapalmay qaldim, bundaq bir yigitning barliqini qala-pula anglighanidim, biraq uni körüp baqmighan ikenmen, bügün kordüm yene kélip ikkisini bille kördum, tolimu qizziq ish, ishimgha chéchek chiqishini könglüm tuyghan bolsa kérek, nechche kündin béri yénimgha bir qap tamakini sélip yürgen idim, shu achchiqimda qolumni yanchughimgha salsam héliqi tamaka qolumgha chiqti. Men undimestin tamakidin bir talni tutashturup xuddi 40-50yilliq bengilerdek tamaka isini jan-jehlim bilen ichimge tartishqa bashlidim, shu zamanlarda kichiklik bolmamdu, bu ikki bendining manga qilchimu rehim qilmay yataqni manga onche tashlap bérip chiqip kétidighanliqini bilgen bolsam shu birinchi tal tamakini aghzimgha almas ikenmen, shu kündin béri tamakini ügendim, chektim, biraq "berpat bolghan söygü" manga tamaka chekish aditini qaldurup özi bu zimindin menggülük ghayip boldi.

     Kéyinki künlerde tamakini toxtimay chékidighan boldum, künige bir qap tamaka paylimayitti. Achchighimni ichimge yutup yürdüm, xep deyittim ichimde, senlerge tamaka chékip olturup ölmes nersilerni yézip özümni bir körsitip qoymaydighan bolsam, shu künler kelgende ayighimgha bash qoyup yash tokmiginingni bir körey, sinap baqtim, anche-munche uni buni yézip baqqanmu boldum, biraq zadila qamlashmidi, shu seweptin kimdu béri meni téxi "A Q" digenmu boldi. Nime amal? armanim bar dermanim yoq.

     Tamaka toghurluq bu geplerni disem könglingizni bekmu yérim qip ketmeng. Bilemsiz? arida manga "medetkar" dost-buraderlirimmu chiqip qaldi. "Hey, könglüngni yérim qilma adash, jahanda qiz digen samandek, tamaka cheksengmu chek biraq nochisini tallap chekkin, bolupmu sorunlarda, obdanraq oylap baq, aldinggha bir qap "Hongtashan" markilik tamakini qoyup qoyup olturghinchu bashqilarning közi chüshmiginini men bir körey, yaz künliri yanchughidiki nerse körungidek népiz köynek kiyip yanchughinggha ésil tamaka sélip yür, ixtizadim yar bermeydu didingma? way exmeq, u tamakini peqet bashqilargha körsitish üchünla sélip yüriysen, emme sening chékidighan tamakang ishtan yanchughingda boldu".

    Way xuda! nimen digen murekkep ish bu! biraq rastinla ene shundaq qilip
yürgenlerni cheliqturup qaldim, belkim ashu buradirimning digini orunluqtu. Tamakila emes 100 somluq puldin birni dostum digen usul boyiche yanchuqigha selip yürgenlernimu kördüm. Towa bu jahanda her xil ademler bar-de!

    Chet'ellerde téxi uningdinmu qizziq. Ekranlarda körisiz, tamaka chékidighanlar gayida mana men depla chiqip qalidu. Ishenmisingiz, Jaksonning (bashqisi bolsimu beri-bir oxshash) naxhsa kechilikige qarang, qolpan sehnide turup naxsha éyitsa töwende turghan tamashibinlar ichidiki tamaka chekidighanlarning chaqmiqini yandurup uni qolida igiz kötürüp cholpandimmu bekrek tolghinishini, sen'ettin heqiqiy hozurlandi dise mana mushu tamaka chekidighan yanchuqida chaqmiqi bar kishilerni dise boldu, tamaka chekmeydighanlarning bashqilar chaqmiqini pulanglitiwatqanda nime qilishini bilmey bezdek turushini kormigenmidingiz, est!, tamaka chekmeydighanlar tölep kirgen nechche yüz dollar, sen'etning méghizini chaqalmay oyun tügigiche zalda bezdek turup chiqip ketkini nimisi.

   Fransiyening kochilirida :"Ependi, serenggingiz barmikin?" dep sorap qalidighan bolsingiz, xeli köp hallarda: "Je suis désolé, je ne fume pas! (men tamaka chekmeymen, kechürüng!) digen jawapqa érishisiz. Kordingizmu Je suis désolé digen kechürüng digen gep, dimek bir tamaka chekmeydighan adem sizdin özining tamaka chekmigini üchün kechurum sorawatidu digen gep. Nawada siz tamaka chékidighan kishi bolsingiz (buni kordingizmu?) fransiyede bashqilar sizdin kechürüm sorap yüriydu digen gep.

    60-yillarda Amérikining chong tamaka shirketlirining élanliri hemmila jayni qaplap ketken ashu künlerde, fransiye téléwizorlirida dangliq cholpanlarning déngiz sahilida nahayiti salapet bilen bir tal tamakini chishliwélip "Men tamaka chékimen, siz nimishqa chekmeysiz?" (Je fume, pourquoi pas vous?) digendek élanlar közge chéliqip turatti. Bügünki künge kelgende ishlar tamamen özgerdi, emdilikte bolsa fransiyede siz mundaq ilanlarni uchritisiz: Un jour ou l'autre vous déciderez de vous arrêter de fumer et pourquoi pas maintenant! (Siz tamakini haman bir küni tashlaysiz, undaq bolghandin kéyin nimishqa hazirla tashlimaysiz?).

    Bir küni bir yerge berish üchün ettigen saet 8-9 lar etrapida poyiz istansisigha kélip turattim, tosattin bir mashina kélip yenimdila toxtap mashinidin salapetlik bir xanim chüshüp qolumdiki tamakigha qarap didi: "kechürüng ependi, tamakingizdin bir tal bersingiz boptiken, mushu tapta tamaka dukanlirining birinimu achmaptu" Men u xanimgha: "biraq xanim mening chekiwatqinim siler dayim chekidighan Malboro emes, shundaq bolsimu meylimu?" didim. U xanim nimila bolsa boliweridu diginiche men uninggha uzatqan tamakini qolumdin élip, qolumgha bir tal tamaka üchün bir yawro tutquzup qoyup rexmet éytip kétip qaldi. Men nime ishlar bolghinini enchimu angqiralmayla bu ish shundaq téz ötüp ketti. Kéyin oylap baqsam u xanim manga bergen bir yawro pul men zhonguodin élip kelgen tamakining qimmitidin 100 hesse yuquri iken. Kordinglarmu nawada tamaka cheksingiz sizge mana mushundaq ametlermu nisip bop qalidu emesmu?. Ishenmisingiz fransiyege kélip sinap béqing.

      Parizh gha yéngi kelgen bir buradirim manga métrodin chiqsila metroning chiqish éghizida olturidighan tilemchilerni tola uchritidighanliqini, uningche u kishilerning tolimu aq köngül kishilerdin ikenlikini éytip hetta bir tilemchining özige tamaka tewisiye qilghanliqini eyitti. Men bu buradirimning sözidin heyran qaldim, chünki bu yerde tilemchi emes xetta katta bay kishilermu bashqa birige tamaka tutmayitti. Kéyin oylap baqsam eslide u tilemchi mening buradirimdin tamaka sorighan iken, tilemchi uningdin tamaka sorisa u bu sözni tilmechi manga tamaka tutiwatidu dep xata chüshengen chéghi.

     Töwende bir buradirim bilen bolup ötken qisqighina sohbetni her birilirige sunush bilen sözümni axirlashturay:
- Nime kesipte oquysiz?
- Bioorganik xémiye, ependi.
- Nime digen gep? Baliliq qaghlirimda desliwide xémiye dep anglidim, bu murekkep nersilerni chushunelmey turiwédim kéyin organik xémiye, anorganik xémiye digendek nersiler kélip qoshuldi. emdilikte siz Bioorganik xémiye dep qoptingizghu? bu qandaq bop ketkini emdi?
- Kechürüng ependi jahanning tereqqiyati digen shuken, meningmu oquwatqan kespimni qagha putidek söz bilen éyitqim yoq idi, biraq emilyet shu, epsus, ependi.

- Tengrining nami bilen bolsimu Bio hem organik digen sozni sel addiraq éytip bergen bolsingiz.
- Bolidu, ependi, men éytip bérey. Organik diginim siz ilgiri anglighan Organik xémiye digenning del özi, uninggha nimishqa Bio qoshulup qaldi disingiz, hazir nurghun kishiler organikning ussullirini qollunup insaniyet saghlamqi üchün zörur bolghan tebiy maddilarni xémiye tejribixanilirida yasawatidu, bu yerdiki tebiy madda diginim köpünche hallarda hazir tibbiyde texi hel qilinalmawatqan keselliklerning dawasi boldighan dorilarni korsitidu, mesilen késellerdin eydiz, rak digendekler üchün. Hazirghiche insanlar bayqighan (yuqarqi keselliklerning dorisi hésaplinidighan) tebiy maddilar meyli kelish menbesi yaki uning miqdari jehettin nahayiti qimmetlik hesaplinip (yaxshilashqa téghishlik nurghun ekis tesirlirimu bar elwette) uning keng kölemde ishlitilishi we yenimu ilgirligen halda tetqiq qilinishi nurghun tosalghulargha uchrap keliwatqachqa kishiler bu qimmetlik nersilerni organik xémiyening usulidin paydilinip tejribixanidila yasap chiqishni izdewatidu, shu seweptin oraganik xémiyening aldigha bio qoshulup qalghan, ependi.
- Undaqta sizning yasighan doringizchu?
- Rakka qarshi dorilar, ependi.
- Hazirghiche qanchini yasap qiqqansiz?
- 3,4ni, ependi.
- Buning üchün qanchilik waqit sérip qildingiz?
- 3-4 yil, ependi.
- U doriliringiz bazargha selindimu?
- Yaq, ependi. Biraq Amérikidiki nopusluq ilmiy zhornallarda bu toghurluq ikki parche maqale élan qildim, ependi.
- Undaqta siz rakning dorisini yasisingiz, manga oxshash tama chekidighanlar xatirjem chekiwersek bolidiken-de!
- Xatirjem chekiwersingiz bolmaydu, ependi. Mening u dorilirimning bazargha sélinishi üchün yene 50 yil waqit kérek, ependi.