Mehmud qeshqiri

                                       Mehmud qeshqiri heqide hikayetler...

 

Tuzguchiler: Muhemmet osman hajim, Abdikirim exmidi
Yollighuchi:  Tumarim

Uluq alimimiz Mehmud Qeshqiri ning tughulghanliqining ming yillighi munasiwiti bilen otkuzulgen katta tebriklesh pa'aliyitining turtkiside  hemde Xelqarada  2008-yilini Alim  Mehmud qeshqiri yili qilip   bekitkenlikidin Alemche xosh bolghanliqimdin ,  Mehmud Qeshqiri heqqide hikayetler digen kitapchidin keng tordashlargha Alimimizning dunyagha Tewelluti we bu dunyadiki ish pa'aliyetliri toghursidiki bir qisim mezmunlarni sundum waqip bolghaysiler. 
                                                                
                                                                   ----Tumarim
Bash betke qaytish

 

 

 

1. Oy cholpan
     Riwayet qilinishiche, Oghuzxan we aprasiyap dewirliridin tartip shahinshahlar, orda emeldarliri, serkerdiler yaz we kuz kunliri oypal (opal) diyarining ay baqi,yudughwash,bore toqay yaylaqlirida seyle-tamasha qilip, oy oylaydiken. Qaraxaniylar dewirdimu bu jay muhim aramgahlardin biri bolghan. "Karwan buyuk" yoli bilen madayin, baghdad tereplerge otkuchi karwanlar oypaldiki "Ghoja qonar" digen bendengahqa chushup, harduqlirini alghandin keyin, karwan qoshunlirini bashlap kunchiqishtin kunpetishqa yurup ketishidiken.
Qaraxaniylar dewirde otken Shahi ehram digen padishah bir yili yazning axirqi mezgilide Oypalning aqdaladiki "Qizil meschid atam" etirapigha shikargha chiqish uchun jabdunuptu. del shu chaghda yiraqtin bir eziz mehman kelip qaptu-de. Shah oz ornida oghli Huseyinni shikargha mes'ul qilip teyinleptu. chunki, uning oghulliri ichidin Huseyin pem-parasiti, jasariti we palwanliqi bilen herwaqit Shahni soyundurudiken. Hoseyin shikarni Oypalning ozige tonush bolghan kun yorush teripide bejirishni iltija qilip, Shah atisidin ijazet elip,tezim-tewezzular bilen yolgha chiqiptu.

    Shahzade hoseyin oz kishiliri bilen buk-baraqsan jaigal, tagn-qayraqlargha burkut qoyip, oqya uzup yurup, nurghunlighan ow gheniymetlirige erishiptu. ular qayraq baghridiki qumbagh topilikige kelgende,aldigha bir kiyik uchuraptu. Shahzade huseyin oqya chiltesidin oq elip, keyikke qaritip kirichtin oq uzuptu. mejruh bolghan kiyik qaptaldiki toqayliqqa qarap qechiptu. Shahzade uni qoghlap "Azix" digen jaygha kelgende, kiyik kozidin ghayip boptu.

     Keyikni neziridin qachurup qoyghan Shahzade huseyin ozi turghan topiliktin towen'ge qarighudek bolsa, buk-baraqsan baghlar,kopkok chimenzar, uning ottursida bulaq suyi xuddi yipek tartqandek eqiwatqan, bir sahibi rena chighir yolda bulaqtin su elip kirip ketiwatqan iken,Shahzade tiniq kokte yaltirap turghan cholpandek bu sahipjamalni korip hoshidin ketkili tas qaptu-de, tikilip turupla qaptu. shahzadini bu halda korgen hemraliri :"nimige munchiwala zoq-shox bilen qarap kettile?" dep sorighan iken. Shahzade huseyin "oyda cholpan kordum" dep jawap beriptu. keyinche,bu jayning nami"oy cholpan" dep atiliptu.

 


     2. Anar sherbiti

     Shahzade huseyin hemralirigha mushu yerni qonalghu qilishqa emir qiptu. kihiler ow qorallirini,shikarda erishken gheniymetlerni atliridin chushirip,bir bagliq hoylining ishiki aldidiki azade bostanliqqa jaylishiptu, bulaq beshidiki chimenlikni boylap orun rastlaptu.

    Bu arida Shahzade hoseyin tebi'etning ajayip guzellikidin hozurlinip, tamasha qilip, unche-marjandek paqirap,shir-shir eqiwatqan eriq boyidiki mejnun tallar arisidin ketiwetip,heliqi hoylining arqisidiki baghqa koz chushiptu.qarisa, baghda bir moysipit kishi bilen reside bolghan sayipjamal bir qiz anar uzup sewetke qachilishiwatqudek, shahzade hoseyin bu sahipjamalning baya su elip mang'ghan qiz ikenlikini toniptu-de, qizning hosun-jamali shahzadini teximu meptun qilip,putkul wujudini ishiq oti chirmap aptu.lekin, u orda kishilirige xas exlaq-pezilet boyiche, derhal bostanliqqa qaytip, oz ornida olturuptu.

    Shikarchilarning opur-tupurlirini anglap,ujme taxtayliridin yasalghan qosh qanatliq derwazdin chiqip kelgen baghwen ehtiram bilen salam berip, shikarchilardin harduq sorap,mehmanlarni oyge teklip qiptu, emma, Shahzade hoseyin:
-- biz shikar kishiliri, bu hawasi tolimu bab yer iken. mushu bostanliqta aram elip otksek diduq, rexmet,- dep ozre eytiptu. andin toge yungidin toqulghan palas ustidiki yolwas teriside olturghan shahzade baghwenni oz yenida olturushqa teklip qiptu.

      Ular exwalliship olturghanda,baghwenning nam-sheripi Molla seypidin ikenliki melum boptu. shahzade hoseyin oz kishilirige tiniq bulaq suyidin ussuzluq kelturushni eytqanda, Molla seypidin aka:"ssuzluqni ozum kelturey" diginiche derhal ornidin turupla oyige kirip, qizigha ehwalni sozlep beriptu. u qiz chebdeslik bilen bir dane anarni siqipla gulluk tawaqni toshturup, xonchilap atisigha beriptu. Molla seypidin aka uni elip chiqip shahzade hoseyin'ge sunuptu, shahzade uni elip ichiptu. su ornigha anar sherbiti sun'ghan bu a'ililikning semimi,aq kongul we mehmandosluqidin minnetdar bolghan shahzade hoseyin yenimu chongqur sinap korish uchun , yene bir tawaq berishni otuniptu.

     Molla seypidin akam tezim bilen xonchini elip oyige mengiptu. bu chaghda shahzade hoseyinning konglidin "bu ehwalni shah atamgha eytsam, re'iyege anar seliqi selinsa, orda emir-erkanliri su ornigha anar sherbiti ichsek,nime digen yaxshi" digen xiyal kechiptu.

     Molla seypidin aka qizining bu qetim siqiwatqan aniridin sherbetning kem chiqiwatqanliqini korip:"qizim,mehmanlar su sorighan iken,kupning muzdek suyini bersek bolmasmu?" deptu. qizi buningdin te'ejuplinip:" su sorighan mehman anar sherbitige layiq bolghanliqtin" dep jawap beriptu-de, yene chong bir anarni elip siqqan iken, gulluk tawaq yerimmu bolmaptu, andin yene bir dane anarni elip siqsa, uningdin sherbet teximu az chiqiptu. shundaq qilip, 3 dane anarda gulluk tawaq aran yerimlishiptu. Molla seypidin aka:" waqit otmisun qizim" deptu. qizi ulugh-kichik tinip:"ey! dada ,qismet ozguruwatidu, tawaqning yerimliqi sorilip qalsa, shahzadimizning konglige xeliq seliqlighini ashurudighan birer xiyal kechtimikin, anardiki sherbet qechiwatidu deng" deptu.

      Molla seypidin aka gulluk tawaqtiki sherbetni xonchilap elip chiqip, shahzade hoseyin'ge sun'ghanda, rast digendek shahzade hoseyin buning sewebini soraptu. Molla seypidin aka bolghan waqeni we qizining perizini bayan qiptu. buni anglighan shahzade hoseyin bayatin kongulge kechken pikiridin yenip,derhal towe-istighbar oquptu.
************************************** 
        Mehmud Qeshqiridek Alimlar arimizdin yene chiqarmu?
                                                                                                                         ----- Tumarim
    

 

 3.Ashiq shahzade
     Shu kuni kech shikarchilar keng dastixan yeyip,shikar gheniymetlirini pishurup,teyyarlap qoyiptu. Molla seypidin akimu oz beghining kuzluk miwe-chiwiliridin kelturuptu. shundaq qilip, ular hemdastixan bolushuptu. Molla seypidin akining oyigimu nisiwe sunuluptu.

      Shahzade hoseyin shu keche Molla seypidin akining qizining eqilliqlighi, bilimlikliki we hosun-jamali ustide kop oyliniptu-de, qayil bolghan halda tang atquzuptu. etisi u Molla seypidin aka bilen xeyriliship, hemrahlirini egeshturup yoligha rawan boptu.

     Shahzade hoseyin bilen shikargha bille chiqqan qeri bahadir tonugundin buyan shahzadining jimip ketiwatqanliqini, yol boyi qedemde bir ulugh-kichik tiniwatqanliqini korip,uningdin ensirep, sewebini soray dewatqanda, shahzade keynige burulup, yiraqta qara korunip turghan bagh terepke qarap yene bir tin aptu. tejribilik bahadir " shahzademge birer ishiq-muhebbet oti sirayet eyligen bolishi mumkin" dep qiyas qiptu.

     Shikardin yan'ghandin bashlap shahzadining ishtihasi tutulup, hich nerse yimeptu. kundin-kun'ge chirayi sarghiyip, reng'girohi ochup,uyqisi qechip bi'aram bolghili turuptu. shah buningdin xewer tepip, derhal hokumalarni yighip, oghlini korsetken iken, herqaysisi ozige layiq kesellik ehtimallinh dep dorilar berishiptu, lekin tesir korsetmeptu. qeri emchi (tiwip) yurektiki sektege qarap anar sherbiti buyrighan iken, shahzade arqa-arqidin bir nechche piyale sherbetnh ichip,andin kuluptu we beshini koturuptu.

      Bu xosh xewerni anglighan shah put-putigha tegmey oghli qeshigha kelip mubarekbadliq qiptu we nime payda qilghanliqini sorighanda,shahzade:"anar sherbiti" dep jawap beriptu. emma,shahzade uningdin bashqa ta'ammu yimey,yene bash qoyip yatqan iken, titi-tit bolghan shah sir elish uchun qeri bahadirni oghlining yenigha qoyiptu. shahzadining konglini tolimu ayaydighan tejribilik bahadir ozining yashliqidiki sezgureshtilirini sozlep kelip, piraqi muhebbettin soz achqanda, shahzade ornidin turup,kongul qoyip, kozini uzmey tikilip qarap anglap:"yenichu,.......yene qandaq bolghan..... qandaq boliti?..." dep kelip, axirida qattiq bir tinipla dum yetip yighlaptu.qeri bahadir shahzadini asta yolep turghuzghan iken,u teshnaliq soraptu. bu chaghda anar sherbiti tugep qalghanliqi uchun, muzdek kashkapler bersimu shahzade ichmeptu.

     Qeri bahadir shahzadining anar sherbitini munche yaxshi korishtiki sewebini aldirimay surushte qilip korgende,shahzade Hoseyin soz bashlap Molla seypidin akining qizining eqil-parasiti,bilim-kamaliti we hosun-jamali ustide gep echiptu. ashu qetimqi shikardin buyan shahzadining mushu halgha chuship qalghanliqidin toluq xewer tapqan qeri bahadir bu exwallarni padishahqa birmu bir bayan qiptu.


 

                         4.  Elchi bilen danishmen qiz

      Sha'i ehram oghli Hoseyinning ehwalidin waqip bolghandin keyin, aghlaqchilar arqiliq Molla seypidin akining a'ile ehwalini bilip yetiptu.

     Aghlaqchilar kelturgen xewerlirige qarighanda,diyanetkar dehqanni Eshirep seypidinning aqil we danishmen qizining ismi Bubi Rabiye iken.u qiz anisidin yette yashta ayrilip yitim qelip,hazir kamalet yeshigha yetiptu.atisining hemme ishigha bu qiz eqil korsitidiken.edep-haya, nomuskoyluqta bu yurtta bu ata-balidek ademni yene tapqili bolmaydu, dep heqemsayilirining hemmisi digudek shahitliq beriptu.

     Shah Bubi Rabiyeni yenimu chongqur sinap kormekchi bolup,ozi shikargha chiqqan waqitlirida Molla seypidin aka bilen ayrim uchurshiptu. uni qizi bilen ordigha teklip qilip koriship, edep-exlaqni bayqaptu.
 Bir kuni shah oz elchisidin Molla seypidin akigha "Uch yilda tughdurup,21 qilip bersun" dep 7 qoshqar ewetiptu. uningdin Molla seypidin aka qattiq ghemge chomiptu. Bubi Rabiye bolsa,atisigha teselli berip:"elchi shahning yarliqini yetkuzushnila bilidu,jan dil bilen qobul qilip alayli" dep elchige tezim beja kelturup, yette qochqarni elip qaptu.elchini uzutushqa birini soyiptu,qalghanlirini udulluq soyip, setip yep, axiri birsi qaptu.

     Bubi Rabiye bir kuni anglisa, heliqi elchining chishi aghrip qaptu.u ,derhal heliqi bir qochqarni soydurup,destixan qilip elchini yoqlap keptu.dastixanlirini yeyip bolghandin keyin:" mubarek bolsun elchim,koziyiwapla" deptu. chish aghriqigha chidiyalmay yatqan elchi ornidin sekrep qopup:"nime dewatisiz,er kishimu koziyemdu?" deptu. Bubi Rabiye temtirimey turup:" Texsir, qochqarmu qozilamdu?" deptu. jawap tapalmay achchighini yutqan elchi etisi ordigha berip, shahqa dadlan'ghan iken, shah qaqaqlap kuluptu-de, derhal Bubi Rabiyeni chaqirtip kelip:"barikalla, qizim eqlingge" deptu we kop in'am-ehsanlar berip, uni layighida uzutuptu.
 
 
         Arimizdin ikkinji bir Mehmud Qeshqiri chiqqan bolsa qandaq yaxshi bolatti he?!
                                                                                                                          ----------------Tumarim


  
         5.Shahzadining ilim-huner ogunishi

       Shah ehram oghli Hoseyinni oylik-ochaghliq qilish arzusining barlighini ,perzetnlik qilish uchun, dehqani Eshrep Seypidinning nure cheshmisi Bubi Rabiyeni layiq korgenlikini eytip,qeri bahadir arqiliq oghlidin rizaliq soraptu. Shahzade hoseyin raziliqini bayan qiptu. shah oghli Hoseyinni emir seblikke osturup,uning Bubi Rabiye bilen nikahlinish telipini qobul qiptu.
  Shah ehramning orda elchiliri Molla seypidin akining keng etiki,tar qoynigha seghinip kelgen iken.Molla seypidin aka qizi Bubi Rabyening beshini kokrikige yeqip,silap turup,koz yeshi qilip:"qizim,biz sehrayi gada tursaq, ular shah-sipah tursa, ular bilen qandaq qudulisharmiz?" dep ghemge chushiptu. Bubir Rabiye dadisining issiq koz yeshini yumshaq qolliri bilen surtup turup.:"Ata, shahzade Hoseyinning huniri barmiken, ilim oginiptikenmu? digen sozdin bashqini dimisek" deptu. Molla seypidin aka orda elchilirige mushu suallarni qoyip,layighida mehman qilip uzutuptu.
 Orda elchiliri yetkuzgen sozlerni anglighan Shah toy teyyarliqi pishqiche, oghli Hoseyinni ilim-huner oginip kelsun dep, 40 qechirgha mal yuklep, 3 ay ichide ilim-hunerlik bolup kelishke buyruptu, shahzade hoseyin shah atisigha ehtiram beja kelturgendin keyin,karwanni bashlap yolgha chiqiptu.
 Shahzade bir kuni yengisarning topiliq yaylighida ketiwatsa, bir top padichilar layda shatranj(shahmat) yasap oynawatqudek. buni korgen shahzade derhal karwan yuklirini chushurtkuzup, ikki kun ichide shahmat oynashni padichilardin qetirqinip oginiwaptu. u yerdin yolgha chiqip, Yeken'ge berip karwan saraygha orunlishiptu. etisi Shahzade Hoseyin bir medirisening aldidin otip ketiwatsa, bir qanche taliplar hedep Ebjed hesabi ustide munazirlishiwatqudek. shahzade Hoseyin ikki qechir malni ularning ustazigha sogha qilip, ikki hepte ichide Ebjed hesabini oginip,reqemlerdin jumle tuzeleydighan boptu.
Shahzade Hoseyin Yekenning sehra-yezilirini arilap,tagh ichide bir a'ile kishilirining zilcha toqiwatqanliqini koriptu we 10 qechir mal berip,40 kunde ustazigha oxshash zilcha toqiyalaydighan boptu. ustazi:"qolungiz mendin tez boptu. konilar 'qoli asta kasapitidin,ayighi ittik qelender yaxshi' deptiken, qolingiz berketlik bolghay" dep du'a qiliptu. shundaq qilip, Hoseyin :
   "Uyalma meripetni urge nuridin,
    bolur haling tonur, qalsaq tonurdin"

       digenni daim eside tutup, ikki xil ilim we 3 xil huner oginip, qalghan qechirlardiki mallarni setip ordigha qaytiptu


                   6.Shahzadining oylinishi

      Shah ehram oghli Hoseyinning 3 ay jeryanida ogen'gen ilim-hunerlirini bir qur sinap korip,"Emdi toyingni bashlay" dep, Molla seypidin'ge sogha salamlar bilen elchi ewetiptu. bular hichqandaq sual qoymastinla toy bashlashni maqul korip, shahqa jawaben sogha -salamlar yollaptu. ehwalni anglighan Shah:"Molla seypidin bilen Bubi Rabiye danishmenlerdin iken. bolmighanda, aldinqi qetim qoyghan suallarning jawabini sorishi lazim idi." deptu.
Shundaq qilip, Shah toy teyyarliqini putkuzgendin keyin, sheher- sheherlerge name yollaptu. putkul el-yurtqa 40 keche-kunduzgiche herqandaq oyde qazan asmasliqqa yarliq chushiriptu. hemme el toy oynaptu. yiraq sheherlerdin kelgenler emir sheb Hoseyinning toy merikide korsetken at oynitish, chelishish, oqya uzush,topuq oyuni,chawgen urush (Uyghur xelq oyunlirining qedimki shekilliri) ,su uzush maharitini korip ajayip qayil bolishuptu. Shah leshkerlirining mahariti we xelq sen'etkarlarning janbazliq,darwazliq maharetlirini korip medihye oquptu,tartuqlar sunishiptu, Shah ehramning shohritige shohret qoshuluptu.
40 keche-kunduzluk toy-tamashidin keyin,Shahzade Hoseyin bilen Bubi Rabiyening nikahi xutbish oquluptu. Hemdusana bilen bashlan'ghan bu nikah murasimda, eyni chaghdiki Qeshqerning katta olimaliridin bolghan Xetip jamalidin Qeshqiri mundaq deptu:
-- Nikah turmushimizda er-xotunning xoshalliq, qayghu kunliride bir-birining xoshalliqini xoshalliq,qayghusini qayghu dep bilidighan, bir-birige yardem we shepqet qilidighan, ozara hormet qilishidighan, a'ile yukini bille koturudighan, a'ilining inaq we halal muhebbitini dawamlashturudighan, turmush-rozigarchiliq dawamida, bezi dishwarchiliqlargha yoluqqanda, er-xotunning sadaqitini ayriydighan,bir-birini chushinip yetidighan,toniydighan,tawlaydighan bota ochaqqa oxshash olchemdur. nikah bilen erge jupti rozigar bolghuchi zatni "qatin" dep ataymiz. bu,qetildi,qoyushti,qoshuldi digenlik.yeni ikki yat kishining mushu nikah wedisi bilen kongli (dili) konglige,jeni-jenigha,qeni-qenigha qetildi(arlashti) digen sozdur.(nikahdiki bu mehribanliqni aqqu qushlirigha oxshitip,Mani dinidiki Uyghurlar hazirmu qollanmaqta).
      Xetip jamalidin Qeshqiri nikahining xutbe nutqining yermini tugutup,bir borda nanni tuzgha tekkuzgendin keyin,uni Shahzade Hoseyin bilen Bubi Rabiyege yiguzushni buyruptu. we bu ishning menisini mundaq dep chushenduruptu:
-- Bu , tuz bilen bashlan'ghan tunji nanni biz bille yiduq. emdi shu sa'ettin bashlap,bir qazanning tuzini teng yeymiz. biz hergiz tuzkorlardin bolmaymiz. tuz bergen ana weten'ge, elge we a'ilimizge xiyanet qilmaymiz.... diyish uchun shertleshken tunji rozigarning ghizasidur,yeni qesemdur.(Mani dindikilerning "tuzgha shash qilip berey" dep qesem ichishliri,tuzni hormetlishi, dushmen terep mejruhlarni dawalashta tuz bermesliki tasadipi emes.)
      Uningdin keyin,Jamalidin Qeshqiri nikah xutbasini dawamlashturup,awal Bubi Rabiyedin xatun bolush rizaliqini,uningdin keyin Shahzade Hoseyinning jupti rozigar bolush maqullighini anglap,mubarekbadliq bilduruptu.
    Toy ehli naxsha-nawa,reqis-samlar qilip,burgha,kanaylar chelip,Bubi Rabiye ordigha kelinlik uchun yotkep keliniptu. yolda Holu salghuchilargha ton-telpek,yarmaq-dinarlar cheliptu.
 
 

                     Ogen'gen ilmi -hekimetning ,ishlitilmey israp bolup ketkinini korgenmitingiz?!           

                                                                                                                                                  ---- Tumarim    


  
 

                    7.  Jan'gha esqatqan huner

            Emir sheb Hoseyin toydin keyin Bubi Rabiye bilenla bolup ketip,xizmitige oze qaraptu.Bubi Rabiye hamildar boptu. bir kuni Bubi Rabiye gep bashlap:
-- Ey emirim,Shahimiz sizni bir naway qilip yetishturgen iken beshingizda koturup yurgen tewengde tugumes neningiz bar iken,ishtihayingiz kelgende qolingizni sunipla elip yeydikensiz. naway boynini tik tutup tuz yolda mangmisa,beshidin teweng chuship ketip, nanning bulghinishi turghan gep,beshingizdiki teweng yantu korinidu, pexes bolmaydikensiz, tewengning chuship ketish xewibi bar korinidu.- deptu.
 Ayalining bu menilik sozliridin tesirlen'gen Hoseyin derhal hoshini yighiptu, u reiyening exwalini bilish uchun, bir kuni otunchi qiyapitide yasinip, belige ikki zaghrini tugup,ikki eshekke otun artip,"otun qanche?" digenlerge "chaghlap berela, kem bola" dep qoyip, sheher kochilirini ayliniptu.
  Emir sheb Hoseyin setiqchi,qassap,naway,kawapchi,qisqisi hemmila sahadikilerning gep sozlirini anglaptu. pashshap,chekadi,jesekchilerning toghirilirini; reiyening ahuzarlirigha qulaq salmay,reiyeni mensitmey tekeburliship ketkenlerni;oghri,mekkar,xiyanetchilerni etirapigha yighiwalghanlarni bayqaptu. xeliqning bu jehettiki naraziliqlirini anglaptu.manga-manga, namazsham waqtida bir kawapchining dukinigha kelip qaptu.kawapchining otun'gha kozi chuship:"otun qanche?" depsoraptu. Hoseyin " chaghlap berela" digen haman. kawapchi "taza bir sehraliqken bu " dep oylaptu-de, Hoseyinning kelishken gewdisige sepselip qaraptu.
                Emir sheb Hoseyin kawapchining qiyapitining xewiplik ikenlikini bayqap,salwa tumiqini chokirip kiyip,eshekni :"Qigh" dep mengishigha, kawapchi bashqilarning sala-sulhisi bilen otunni orirek bahada aptu,Hoseyin'ge otunni balixanigha tizduruptu. bu arida waqit xuptendin otup qaptu, kochida kishilermu az qaptu. kawapchi:" hoy otunchi, meyerge kelip qosaqni toydurwal" dep tot zix kawap bilen chay qoyiptu. Emir sheb Hoseyin kawapning puruqidin "Haram malning goshimikin?" dep shubihlinip, oz neninila yeptu we :" pul xijilliqim bar idi, chiqim qiliwetsem, huner desmayem kemiyidu" dep ozre eytip, ketishke aldiraptu.
  Kawapchi etirapda kishi qalmighanliqini bayqap,gosh parchilighuchigha:" awal sanduqtiki puldin elip bergin" deptu. Hoseyin sanduqning yenigha pulni saniwelish uchun barghan iken , dessep turghan ornidin bir ishik asti terepke echilip , u yer asti zindan'gha chuship ketiptu. buning ichide nurghun kishiler bar iken.ular Hoseyin'ge:"way esitey,kelishkenla yigit ikensen...." diyiship ich aghritiptu. Hoseyin ular bilen ehwalliship, ishining ujur bujurlirini biliwaptu. Hoseyin bu yerdikilerning diqqetchilikini tugutush uchun ,layda shahmat yasap,ulargha ogitip, oyniship melike bolishiptu.
              Bir kuni kawapchining jalliti pichighini chishlep kirip,uni-buni mijiqlap koriptu.Hoseyinni godang beshigha soreptu.jallat uni baghlap,pichaq surkigili turghanda,Hoseyin:"way esit huner-bilimlirim,gosh qilsanglar, bir axshamliq kawap bilenla tugeymen, mushu ademler bilen huner qilsam,nechche yuz tillagha yaraytti, buningdin jiq payda alattingiz" deptu. jallat:" huniring nime? dez eyt" deptiken Hoseyin :"zilcha toquymen" deptu. jallat pichiqini qayturup, Hoseyinni jayigha solap qoyiptu we kawapchigha melum qilish arqiliq  zilcha toqushqa kereklik nersilerni teyyarlap beriptu. 3 keche kunduz digende, Hoseyin otqashtek chaqnap turudighan bir parche zilcha toquptu. uning otturisida bir yolwas. yolwasning beshida xenjer chishlep turghan bir mushukning yolwasqa chang'gal seliwatqan suriti chushurulgen,suretlerning qosaq teripige ebjed reqemlirini gul sheklide berip,ozining kawapchining zindanida ikenlikini bilduruptu.
  Kawapchi zilchini korip kozliridin ot chaqnap ketiptu:"derhal perdazla,ikkinjisini toqushqa kirish" deptu. ichide " bazargha salimenu, diginimge satimen,lekin ming tillaghimu bermeymen" dep oylaptu.
  Emdi gepni ordidin anglayli. Hoseyin qaytip kelmigendin keyin,Bubi Rabiye exwalni Shahqa melim qilmaqchi boptu. u "hormetlik Shah ata,hezretlirige melum, emir shebliri Hoseyin xizmet yuzisidin ikki ulagh otun bilen otunchi supitide chiqip ketip,belgilen'gen muddette qaytip kelelmidi, qaysi ilimni oqighan, honiri nime idi, waqip bolishlirini soraymen, permanlirini kutimen" dep ikkilik xet yezip, hamildarliq boyi bilen Shah hozirigha kirip,tezim beja kelturup,xetni suniptu. Shah xetni elip oqup,Bubi Rabiyeni xas xanisige bashlap kiriptu. orda emirliri:"bir qanche kundin beri emir sheb ordida salamgha ishtirak qilalmidi.bugun ete kozi yorushni kutup turghan Bubi Rabiye xenikemning xas kelishide ihtimal seweb bar" diyiship perman kutup turushiptu.
              Shah xas xaniside oghli Hoseyinning nikahlinish aldida ogen'gen ilim-hunerliridin Bubi Rabiyeni xewerlendurup, tezdin izdesh charisini oylishiptu. etisi Shah mundaq perman chushiptu: "Bugundin etibaren ordigha her xil nusxidiki zilchilar setip elinidu.barliq zilcha toqup satquchilar yaki a'iliside zilchisi barlar ordigha ekilip korsetsun,zilcha setish uchun ordigha kirguchilerge ziyapet berilidu. zilcha yarisa digen bahasigha elinidu. yarimay qalghandimu, Shahning emir-permanini ijra qilghanliqi yuzisidin kelish ketish heqqi berilidu. yarighan zilchilarning puli neq berilidu. ordining testiqsiz bazarda zilcha satquchilar Shahning emir-permanigha xilapliq qilghuchilar qarilip,jazagha mustehiq qilinidu.".
 
          Bu perman hemme yerge yetkuzuluptu. zilcha korish uchun ayrim oy rasliniptu. xezinichi,mehman kutkichiler teyyar bolishiptu. Shahning aldida bolsa wezir ezemler, emir leshkerler, alaqildar qarawullar sepras bolup turushiptu. Shahning emir-permanidin waqip bolghan xalayiq heytliq kiyimlirini kiyiship,zilchilirini qoltuqigha qisiship,ordigha qarap eqishqa bashlaptu.
           permanni anglighan kawapchi dukanni shagirtigha tashlap,oyige kirip jabdunip,heliqi zilchini qoltuqigha qisip,ordigha yol aptu.zilcha tallash xanisige kirip zilchini yayghan iken, orda kishiliri zilchining guzellikige heyran qelishiptu. Bubi Rabiye zilchini koripla exwalni chushiniptu."mane mushundaq rengdiki, mushundaq nusxidiki gilem qanche pul bolsa shunchilik alimiz " dep kawapchini ziyapetke bashlap qoyip, zilchini elip Shahning hozirigha kiriptu. qalghanlar kawapchi bilen sohbetliship turuptu,kawapchi meghrurluq bilen:"bundaq zilchini mening xotunim toquydu,bahasigha kelishelisekla qanche dise toqup berimiz" deptu.Shah kawapchining oyige tezdin mexpi halda kishi ewetip qarighudek bolsa, xotuni boyidin ajirap yatqan, zilcha tugul ishtan'bagh toqughuchilik teleti yoq iken.
             shundaq qilip, bahalisha-bahalisha, kawapchining diginige yetkudek bolghan arliqta Shahning permani bilen kawapchining dukini qorshawgha elinip we zindan ishiki pachaqlinip, emir sheb Hoseyin bashliq bend zindanlar azad qiliniptu. kawapchini heddidin ashqan jinayiti uchun sheher aylandurup sazayi qilip yurgende, sha'irlarning parish zebandikiliri:" hunerdar hunerset, bi huner xarest" diyishse, Turki zebandikliri :" tikenki bash chiqarsa memliket gulzaridin, siyaset tighi bilen bashni uzmek kerek" diyishken iken.
               Shah dar yasitip, kawapchining puligha toymas nepsige heliqi zilcha bahasigha kelishken tillani eritip aghzidin quyip,dargha esip olturuptu.
                Emir sheb Hoseyin paji'edin qutulup, oz mertiwisige olturghandin keyin, Shahi ehram:" hazirdin bashlap her bir bashqa ming xil ilim-huner azliq qilidu. hayatliqidin-mamatliqqiche her qandaq er-ayal ilim-huner oginip ozini qedirlisun. kimki ilim-huner ehli bolushqa adetlenmeydiken, seliqning kop qismi shulardin elinsun, chunki mundaq kishiler oz ozini xar qilghuchilardur" digen permanni chushiriptu.


                 8. Mehmudning tewelluti

            Shahi ehram oghli Hoseyin bilen dehqannhi Eshrep molla Seypidin akining qizi Bubi Rabiyening semimi muhebbitidin wisal cheshmisidin su ichiptu. Shah ordisigha Bubi Rabiyening kelin bolup kelixi,seltenettiki adaletning ronaq tepishigha,yurtning memur,elning bextiyar bolishigha seweb boptu.
 Bubi Rabiye hamildar bolup,arzu asminida perzent subhisi aqirishqa bashlaptu.emir shep Hoseyin ayalining yeng'gish ipadishi bilin'gechke,Shah atisigha hozre bayan qilghan iken, Bubi Rabiye atisi Molla seypidin aka aldigha asrap ewetiptu.toqquz ay,toqquz kun,toqquz saiti toshqandin keyin,Bubi Rabiye atisi Seypidin akining soser aghzi Azix kentidiki baghu eremlik hoylisida payshenbe kuni qubbeyli seherde aptap suretlik bir perzent tughup,tinch-aman,saq-salamet kozi yoruptu.
              Molla seypidin aka toghut aniliridin:"borimu tulkimu?" dep sorighan iken.ular :"bore" dep jawap beriptu.oghulning hemriyini yachaq bilen komgendin keyin,Molla seypidin aka soyinip "Quddisi shah ehram bilen koyoghli emir sheb Hoseyin'ge xosh xewer qilimen" dep, beghidiki yengila pishqan oruktin bir sewet qachilap yolgha rawan boptu.
               Shah ehram Shahzadiliri bilen opal art "qiriq bulaq" etirapigha shikargha barghan iken, taghdiki hang ustidin irghighan atning tuwiqi teyilip ketip,Shah eti bilen hang'gha chuship ketken.lekin,at qaza tepip,Shah ozi salamet qalghan mehelide Molla seypidin aka yetip kelip,Hoseyin bashliq emirler bilen quchaghliship korishiptu. qowanchiliq xewerni Shahqa we koyeoghulgha yetkuzuptu.
                    Shah ozining zor palaket we dishwarchiliqtin salamet qalghanliqi, yengi nerwisining dunyagha kelgenliki sheripige shikargha minip chiqqan 40 yigitning atlirini nezir qilip,shukranisigha du'a-tekbir otkuzuptu. Seypidin akigha ajix berip tartuqlaptu we:"bugundin etibaren sheningiz Xoja Seypidin buzruk bolghay,Bubi Rabiye qizimizning oghul perzent korginige mubarek bolghay" deptu.hemmeylen Xoja Seypidin buzruk bilen emir sheb Hoseyinni tebiriklishiptu. Shah yene perman chushirip,emir sheb Hoseyin'ge emir sultan mertiwisini beriptu.



                 9. At toyi.

             Shah ehram putkul eldiki ataghliq munejjim,molla-olima we yurt kattilirini yighip,newrisige isim qoyush toyi otkuzmekchi bolup,akabirlargha xewer beriptu. hemme yighilip "at toyi" ni katta ziyapet-tentene bilen "qizil meschit atam" diki ordida otkuzuptu. ziyapet axiridiki duayi xeyridin keyin,Shahning yengi newrisi Turuk xaqanlirining en'eniwi aditi boyiche aq kigizge yatquzuluptu. uni bir toqquz sipah koturup,orda mehmanxanisining ottursigha ekirip,yerde qoymay koturuship turuptu.
            sorun ehli we xoja Seypidin buzuruk qatarliq mehmanlarning hemmisi:" Qutluq bolsun Shahimizgha " dep mubarekbadliq qiliptu. andin wezir ezem bowaqni qoligha elip,pishane we tapanlirigha soyip:" Shahzade yette iqlimgha shah bolghay" deptu. buni anglap Shahi ehram miyiqida kuluptu. ikkinjisi bowaqni qoligha elip :" katta bahadir we eqilliq bolishi-qulaqning chongliqi,pishanisning kenglikidin bilinip turudu. elwette,bu xasiyet shahzadgha xastur" deptu. shahqa bu sozmu bir newi tuyulghandek, qiyapet-beshirsidin korunip turuptu.uchunji,totinji,beshinji,altinjilirimu shahqa yaxshi korinish we xoshamettin yeqishliq sozlerni sexiliq bilen tokushke bashlaptu. yetinji nowette shahning qudisi Molla Seypidin aka newrisini qoligha elip:" Tengrim bizge bir yengi mehmanni ata qiptu.- deptu andin:
Tengridin elchi keliptur sani yoq,
elchining min'gen etining jani yoq.
elchige jup qoy beriptu tengrimiz,
posti baru,goshti bar,ustixani yoq."  
           digen nezmini oqighandin keyin. " men Tengrige ming mertiwe shukurler beja kelgurumen. ata-anilarning balilirigha bexshende qilidighan herqandaq bayliqi ilim we edep ogutushtin ewzel emestur. newrimiz Tengrim nisip qilsa, terbiyimiz bilen Alim bolghisidur." digen iken. putkul mehmanxanidikiler "Barikalla" towliship ketiptu. arqidinla "allahu ekber!...." digen tekbir sadasi asman'gha koturluptu.
  Shahning xoshalliq yeshi koz chaniqidin ixtiyarsiz halda eqip,Noruz bulaq suyidek etilip chiqiptu. Shah yugurup kelip Molla Seypidinni quchaghlap, yengi newrisi bilen bille koturup,chogilitip, andin yerge dessitiptu.
                 Shahi ehram newrisini qoligha elip bash-kozlirige soyiptu. keyin xalayiqqa qarap:
"Ilim iledur nizami alem,
edep iledur kamali adem."
                  digen nezmini oqughandin keyin.- Men yette iqlimgha Shahliqtin ewladimning alim bolghinini chong derije dep bilimen. alimliq ikkila dunya nijatliqi we shahliqidur. mening dilimdiki arzuyimni weli (aldin bilguchi- karamet qilghuchi) ge oxshash qudumiz Molla seypidin tapti. Men bekmu riza boldum. shunga, bugundin bashlap, bu kishining nami putkul el "Seypidin weliyulla" dep atighay.- dep perman qiptu. hemme beyekbar tezim bilen :" xop!" dep rizaliq bildurushiptu.
                 Uningdin keyin, Shahi ehram munejjimlerge qarap:" bizning shan-shewkitimizge bu oghulning dunyagha koz achqanlighi yene sherep qoshti. qeni. munejjim-olimalirimiz isim belgileyli" deptu. her kim oz mutaielirini otturgha qoyushuptu. olimalardin biri:" Shah janabliri bugun ilimu erpanperwerliklirini ayan qilip, arzulirini shahliqtin yoqiri tutup, bizge sadaqet yolini korsettile,ilim ehliliri tolimu memnun bolduq,shunga silidek Shahimizning dewri bilen maxtinimiz. hemmimiz mushu maxtinish we memnuniyetlerimizge shukriler beja kelturup,wedimizge wapa qilimiz. bizning mushu niyet-muddiamizni uqturush uchun, qutluq qedemlik perzentimizge besh heriptin ibaret bolghan "Mehmud"(Maxtighuchi) digen isim qoyushni iltija qilimiz. bu isim ulugh elchi ning 5-isimi weher bir heripige xasiyetlik meniler yoshurun'ghandur. birinji herip "M" mehri-shepqet, muruwwet, maharet,memnuniyet digen menilerni bildurudu."H" hemdusana eytquchi, hayatbexish, hayaliq,hazir, hor,helim digen menilerni bildurudu. "m" Muddi'a, murad-mexsed. munis, mehriban,merd,meghrur, muradigha erishken digen menini bildurudu."U" wapadar, wayigha yetkuchi,nesebning warisi,ilimning warisi digen meniler bildurudu. "D" dadil, diyanetkar,dilkushah,ilim-bilim huner-manaret bilen maxtanghuchi, shohret qazan'ghuchi, dahi rax , yol bashlighuchi digen menilerni bildurudu. - dep izah beriptu.
        Shah ehram xalayiq motiwerliri aldida.
-- undaq bolsa , koz nurimiz bolghan newrimizning ismi Mehmud ibni Hoseyin bolsun.- dep du'agha qol kotiriptu. hemmeylen "qutluq .. qutluq..." dep mubareklishiptu.
                Axirida, shahi ekram :"oghlimiz Hoseyin bu mubarek perzent hormitidin bugundin bashlap sultan Hoseyin dep atalsun, xalayiq ichide ilim we huner shundaq ronaq tapsunki, ilim huner bilimigen birer kishi seltenetimiz teweside korunmigey. her qandaq kishi ilim-exlaq igisi bolup, perzilitini artturup, ozining insani bibahaliqini korsetkey,kimki ilim-huner ehli bolishqa adetlenmeydiken, undaqlar ozini ozi xar qilghuchilardur. ilimu irpangha qiya baqquchilarni hashargha heydep,ularning seliqini eghirlatqay" dep permani aliy qiptu.

 

       Ana jismi we Ata-Ana wujudi bobaqning tunji altun boshiki,bu boshuktin bobaqning jismi we wujudi saq ,saghlam chiqsa keyinliktiki jemiyettiki herxil tomur we yaghach boshuklermu bu bobaqning  Heqiqi Adem bolishigha eghir tesir korsitelmeydu!..

                                                                                                                                                                  -- Tumarim.

         10.Mehmudning bowaqliq dewri.

           Shahzade Mehmud telpun'gende,Shahi ehram quwanip bir toqsan qoy olturup,en'eniwi adet boyiche "Heqiq toyi" qiptu. pishurulghan goshning songeklirige tigh tegkuzmey beghishliridin ajirtip,mehmanlargha oz layighida tartuqlaptu.uningdin keyin,ustixanning hemmisini yighip"kepenlep", balining omri uzaq bolsun uchun "qizilchay atam" diki zeretkarliqqa "depne" qilip,patihe beriptu.

          Mehmudning deslepki qiriq chechini aldurghanda,elin'ghan chachning eghirliqi bilen barawer altunni satirash ustamgha beriptu,sorun ehlige altun ayaqta dinar hediye qiptu. bowaqni boshukke boligende qara basmisun uchun,boshuk astigha (owuda astigha) komush xenjer, oqya we tuz selip boleptu. tili chiqishqa temshelgende,xoraz aldigha we qarlighachqa telpun'duruptu.baturluq nishani bolsun uchun, en'eniwi adet boyiche niyaz qilip,sikilek qoyduruptu.
bir kuni Bubi Rabiye aptap otush bilen xestiligenliktin, Shah Mehmudni emdurush uchun inikana izdeptu.lekin, Bubi Rabiye:
-- balining anisi uni tuqqan menla emes,belki oghlumni emitken xatunmu aniliqqa munasip.kainatqa quyashning tesiri qandaq bolsa, ewladigha anining tesiri hem shundaqtur.Qush baliliri, taychaq, botilaq,qoza-mechereklerning hemmisi aldi bilen atisini emes , anisini tonuydu. ana teripidin saghlam,ilmi,exlaqi terbiye kormigen bala dunyaning hemme ilimini uqsa, diwanilarni toldurghandek melumatni mingige jaylashtursa,u hetta peylasup bolsimu,emma heqiqi hayat adimi,ilim,exlaq,din adimi bolalmaydu.bir mimar(tamchi) ustam tamning ul xishini maymaq qoysa,uning temi asman'gha taqashsimu maymaq chiqidu. oghlum Mehmud xandanliqimizning nesheisi, hayatimizning miwisi, tanasil we teksir mewzi'ide omrimizning ghunchisidur. shunga, ozum qarishim we emdurushim kerek,- dep , ordidin tapqan inik'anini ret qiptu.

                Bubi Rabiye oghli Mehmud telpun'gende awaylap,temtem mangghanda arqisida yurup,yiqilsa yolimey,ozi turushni,jur'etni ogitip. meyip,mejruh, melghun qilmay,tete etip ayighini tez chiqiriptu. balining alighay bolup qalmaslighi uchun,bir nechche mertiwe chechini yanduruptu. hap qowuz bolup qalmaslighi uchun,ong-soldin emduruptu,saghlam osturuptu.
baliliq cheghidin insapliq yetilgen Mehmud anisining herqachan ong beghirini (beghirdaq,liptik digenlik. uni uyghurlar bek burun ishletken) emip, sol qismini singlisi uchun qaldurghan digen riwayet bar.

             Nizaqetni adet qilghan Bubi Rabiye daim beghirini pakiz yuyup taharet we pakliq bilen emitken.oghli aldida yalghan sozlesh,bo-bo qilish, bir nersini yoshurup qoyush,shitiliq qilish,yataq kiyimliri bilen korinishtin saqlan'ghan,Mehmudqa echighan,buzulghan sutlerni emdurgen.
Emchekte baliliri bolghan ayallargha yeqinlishish, xatunlarning sutini buzudu. bu sut balilarning mijezini buzudu.

           Bubi Rabiye samawi kitap "Qur'an kerim" ning emiri boyiche,balining anidiki sut heqqi ikki yil ikenlikini bilsimu, emma ozining keyinki perzentige hamildarliqi bilin'gech,oghlining chong sipahliqqa qatnashqinida at chepishqa yarimas bolup qalmasliqi uchun,shahzade Hoseyinning mesliheti boyiche oghlini suttin toxtatqan.
         Mehmudning tili chiqqandin keyin Bubir Rabiye her kuni uni ettigende turghuzup:
"1.yalghan gep rizqini yeydu.
2.sharap imanni yeydu.
3.ghem omurni yeydu.
4.sediqe balani yeydu.
5.towwa gunahni yeydu." digen sozlerni tekrar eytishni adetlendurup,mektepke berishtin burun ogutip bolghan. kechliri ordidiki balilar bilen otush oyini oynatquzghan.


         11. Mehmudning mektepke kirishi.

      Mehmud tot yash,tot ay ,tot kunluk bolghanda."kona qorghan" digen jaydiki ikki heyt namizi oqulidighan katta jame qeshidiki mektepke tentene bilen elip beriliptu.
          Mektepke Mehmudni elip berishta,bowiliri Shahi ehram bilen Seypidin weliyolla ong we sol qollirini yetekleptu,emir Sultan Hoseyin yolning ikki teripide turghan xalayiqlargha xonchide koturgen komish dinarni her doqmushta oghlining beshidin orup chechip berip,saxawitini korsitiptu. ular dersxanigha kirip,ustazlargha salam qilip,hal-exwal sorighandin keyin,perzenti Mehmudni xelpitimge tapshurup:" perzentimiz uchun atilarda bolidighan ikkinchi heqqi,yeni ilim telim berishni bugun silige tapshurup ada qilishqa kelduq. umudimiz zaye bolmighay" deptu.
          Emir sultan Hoseyin mekteptiki sawaqdashlargha bir etektin yangaq,bir toqquzdin tuxum,toqquz puldin yarmaq tarqitiptu. ustazini bir at,desta(selle),Erqidin tikilgen ton,kimsendin tikilgen mese-kalach bilen tartuqlaptu. ular bir az olturup ders anglighandin keyin, ustazgha sawaqdashlarni "salawat"qoyip berish teklipini berip qaytishiptu.

         12. A'ile terbiyesi 

      Mehmud kechikide ailisining yaxshi terbiyesini alghan iken.uning dadisi emir Sultan Hoseyinning tonishiche, balining atidiki heqliri mundaq iken.
1.chirayliq isim qoyush.
2.sut emdurushni chirayliq tamamlash(ana suti terkibide yagh,shirne,tuxum aqsili,tuz maddiliri we medenler bar(,halaldin riziqlendurush.
3.ilim telim berish,oqush-yezishni ogutush.
4.su uzushni,oqya etishni,edepni ogutush.
5.balaghetke yetkende,ata-anining emlirini bejirishtin ibaret.

             Mehmudning zehni zakawiti kirgendin bashlap,ilim-hunerning qedrige yetken emir Sultan Huseyin oghlining turluk heweslirige zen selip,uning oqush qizghinliqigha kozi yetiptu.u yene "Mexsus terbiyliguchi" teyinlep, Mehmudning ilim oginishige alahide kongul boluptu.

             Mehmud mektepke kirip,oz arzusining tunji ishiki echilghanni korgen meripetlik ayal-Bubi Rabiye oghlini her kuni seherde turghuzup,uning yuz kozlirini yuyup,uchisigha shahzadilerge layiq ton ,kimsendin tikilgen otuk keydurup. belige komushtin hel berilgen belwagh baghlap,yenigha shapgirliq sen'iti namayen qilin'ghan komish xenjer esip,beshigha layiqida destar keydurup,nashtiliq bergendin keyin mundaq digen:
-- Oghlum, siz bizning umudimiz, ilimni mektepte ustazingizdin ogensingizmu,emma edep-exlaqni mendin oginishingizni umud qilimen.xali jaygha berip yeng'gillimek,
yuz koz,eghiz-burun,qol-put,olturghan jaylargha qeder pakiz yumaq,
 waxtida az-azdin tamaq yep, mektepke yurushke teyyar bolmaq.
 ata-ana, ustaz we chonglarni korgende "essilamu eleykum" dep salam bermek.
 adashlar we sawaqdashlargha mehriban bolup, ulargha "Men shahzade tursam" dep atikachiliq qilmasliq.
 chonglar gep qilishiwatqanda shekkaliq qilmasliq,
 kishilerning nersilirini eliwalmasliq.
yaman gherezlik kishiler bire nerse berse almasliq.
            yaman we bihude tillarni ogenmeslik qatarliqlar yaxshi adet we yaxshi qiliqlardur. siz bu digenlirimni quliqingizda obdan tutung.

               Mehmud boynigha deslipide kala taghiqidin yasalghan "taxta" ,keyin "jilit", uningdin keyin belwaqqa taqalghan "qelemdan" ni orunlashturup, uni alahide teyinlen'gen ikki atliq sipahqa tapshurup,her kuni mektepke ewetiptu.
 
              Mehmud her kuni mekteptin qaytip oyige kelgende,anisi Bubi Rabiye uni ilim-hekmet oginishke dewet qilip,bet exlaq (yaman qiliq) larni qilmasliqqa we uningdin saqlinishqa adetlenduruptu. Mehmud ozimu tiriship anisidin tamaqlarning turliridin tartip kiyim-kech,toy jahaz namlirighiche oginiptu. ordidin alahide teyinlen'gen sipahlardin sulalilerning atliri,yaragh-esliheler namliri,yer-jay isimliri, tagh-deryalarning qaptal,chushurguchlirige qeder birnimu qaldurmay ogen'gili kirishiptu.
              Mehmud yette yashqa kirgende,ata-anisi 40 keche -kunduz elge ash berip,putkul yurtni, hemme aymaq we qebililerni qichqirip,"xetne toy" otkuzuptu. toyda tartqandin tashqiri, elge oghlaq tartishish,qochqar soqushturush tamashisi, darwaz oyini,sehirgerlik,topuq tutush...... qatarliq sorunlirini otkuzuptu.


                  13. Mehmudning ijdihat bilen oqushi.
 
         Kichikidin bashlap ozining bilimlik we zerekliki bilen tonilghan Mehmud oqushqa kirip tunji taxta bilen sawatni chiqirip ," A,B,T,S " din ibaret heriplerni obdanla oginiptu.U, ustazlirining qomush qelimi bilen qoy teriside ishligen qeghezge yengi yilning kirgenlikini ayan qilip, towendiki nezmilerni yezip tarqitiptu.

" Terekler teng'ge boluptu-new bahar,
boldi alemge perehlik serhazar.
kimki ewladini mektepke berur,
hor-ghilmandin tapar jennette yar "

          Bu "Noruzluq" ni bowiliri aldigha koturup barghanda. Shahi ehram boghra toge,Seypidin weliyulla tot chishliq erik qoy,Emir Sultan Hoseyin ozi min'gen "Arghimaqi bedeshxan" larni xoshalliqidin teghdim qilishiptu.
                  Mehmud ikkinji yili "Meshef" NI , Uchinji yili san-sanaq ilimi(hesap) ge teelluq bilimlerni we " hesabi ebjed" ni yadqa oguniptu. tez kun ichide tiriship,hesabi ebjed yoli bilen jumliler tuzeleydighan boptu.imam elining kerre ghezelyatini yadlap,hesap emellirini bilishni toluqlaptu.iptida'i mekteptila u, Ereb gherbi asasidiki guzel xetni yik yaghichidin uchlanghan qelem bilen bugha munggizidin qilin'ghan dowettiki zighir yeghi isidin chiqirilghan siyahqa chilap meshiq yezishni adet qilip,xettatliq asasini yaritiptu.uningdin sel keyin "Mehep sherip" ni yad elishqa bashlap "Qurra" boptu, chong bolghanche "Muheddis" bolup yetishiptu.
 
               Salahiyetlik perzentining istidatigha qayil bolghan atilar meslihetliship, uni deslepte "Medirise'i sachiye" ning mudderisi Hoseyin peyzullada ders telim alduptu

  
         Ana tilim,Ana tilim,Ana tilim,Ah!...........Ana tilim!!!................................Eyni zamanda Mehmud Qeshqiridek bilimlik alimlirimiz bilen putun jahan'gha Uyghurni tonitip, beygige chushken Ana tilim........Bularning hemmisi bugunki kunlukte Bizge eslep turup tilimizni tamshitidighan Tarixla bolup qalarmu he?!............

                                                                                                                                       --- Tumarim


                    14.Shahi ehramning nesihiti

             Mehmud kichik turupla xush chaqchaq,chebdes,chanqanliqi,uginishte estayidil we tirishchanliqi,este saqlash qabiliyitining ustunliki bilen hemmini heyrette qalduruptu, Shahzadilar oginish zorur bolghan herbi ilimlerdin at chepish,tighwazliq,neyziwazliq,we umutwazliq,oqya etish qatarliq jeng maharetlirini. Dini ilimlerdin namaz soruliri,heptiyek,Qur'an kerim,hedis,ilimi sheri'etkiche. dunyawi ilimlerdin ilmi hesab,ilmi hedise,ilmi ebjed,ilmi tejwit,ilmi serip,ilmi nehiwi,ilmi mentiq,ilmi nujum,ilmi tibabet,ilmi teriqet,jughrapiye qatarliq zaman ilimliridin kamali maharetni wayigha yetkuzup igelleptu.
Mehmudning yeshi 30 gha yeqinlashqanda,"Medirse'i hamidiye" diki ustazi Hoseyin ibni xelpining du'asini elip, Opal(qizil meschittiki) ordisigha qaytiptu. Shahzade mehmudning medirseni tugutup kelgenliki munasiwiti bilen Shahi ehram nechche toqquz mal soyip toy otkuzup beriptu. Emir sultan Hoseyin oghligha ton-serpay yepiptu, Bubi Rabiye bexit tilep pishanisidin soyiptu.
              Ziyapet axirida, Shahi ehram newrisi Mehmudning beshini silap turup:"Kop ustazlar oz ilimlirining nuri bilen kozungnimu,konglingnimu munewer qildi. nurghun kitap oqup,nurghun sehir-hekimetlerni biliwalding. lekin, Men texi oqimighan ,oqumisang bolmaydighan shundaq bir buyuk kitap barki. u bizning bipayan ziminimiz we uningda yashawatqan uluq xelqimiz. bowilirimi "Ozini bilmigen ozgini bilmes" digen iken. Sen hemme qebile,uruq-aymaqlirimiz, tagh-derya,orman,yaylaq,sheher-qishlaqlirimizni arilap chiqip,ulardin ogen hem chushen " deptu.
               Hemmeylen Mehmudning ilimining rawaj tepip kamaletke yetishini tilep du'agha qol koturuptu."Amin-Allahu ekber" digen sada putkul ordini zilzilige kelturuptu.

 

           15.Mehmudning el kezishi.
              Mehmud bowisi Shahi ehramning telipini qanat,dadisi Emir Sultan Hoseyin bilen anisi Bubi Rabiyening tileklirini irade we kuch qilip,mung yoli (morgh yoli-qush yoli) arqiliq seperge atliniptu. u ,Oghuz,Chegil-qarluq,Yaghma,Qipchaq,Basmil,Yabaqu,Toxisi,Oghraq,Charuq,Chumul,Qirghiz qatarliq Uyghur-turuk qebililirining tarixi,sezgureshtiliri,tili,tamgha-oranliri,orub-aded,turmush alahidilikliri,isimliri,murasimliri,yashighan zimin,tagh-derya,kol-yaylaqlar jumlidin ularning etnik,ijtima'i,iqtisadi,herbi munasiwetliri,ilmi we pelsepewi chushenchiliri,naxsha qoshaq,dastan,maqal-temsillirini izdiniptu.
              Tehsili ilim kamalitige erishken Mehmud 15 yil ichide Rum olkisidin tartip Machin'ghiche uzunliqi 31200 Km, kengliki 18750 Km kelidighan turuk elini keziptu, Turki xelqler yashawatqan sheher-qishlaq,el-yurtni toniptu. aldigha uchurighan matiryalni toplap,xatirleptu,nezer da'irsi teximu kengiyiptu. u sepirini dawamlashturup,Xaqaniye olkisidin yettesugha, yettesudin mawera unnehrge otuptu. U ,axiri jemetining ixlasmenliri we bowisining bir newre tuqqanlirigha seghinip Baghdadqa keptu.Mehmud Qeshqiri Baghdadqa kelip,dawamliq oquptu,keyin muderris bolup istedatini jari qiliduruptu. u ,mukemmel chushenchiliri we chongqur ilimiy iqtidari bilen yuksek Hormet-inawetke na'il boptu.

 

             16.Mehmud Qeshqirining tesnip qilghan kitapliri
            Mehmud Qeshqiri "Turkiy tilla nehwisining jeherliri" we "Turkiy tilla diwani" namliq kitaplarni yazghan. U,Erebche yezip chiqqan "Turkiy tilla diwani" namliq kitapni Ereb abbasiylar xelpiliki (751-1258) ning 27-xelpisi Obulqasim abdulla muqderdi mi'emrulla (10074-1075-yilliri texitke olturghan) gha armighan (teghdim) qilghan. Bu chaghda Turuk tilini ogunish omumiy ijdima'i ehtiyaj iken. Baghdad jemiyitide Turuk tilini bilgenlerning mesilisi hel,toqquzi tel,inawiti yoqiri,boghizigha liq oqiri iken. erz-dadini eytish uchun Baghdadqa kelgenler,emel temesidiki Ereb ziyaliliri,mensep derijilirini osturush yolida qoltighigha shota qisturup yuriydighanlarning hemmisi Turuklerge xoshamet we tewezzu qilishidiken. mushu emiliyetke asasen Mehmud Qeshqiri Ereblerning Turuk tilini ogunishi we turuklerni chushinishige yardem berish uchun,oz wetinige, xelqige bolghan seghinishi we hormet-iptixarini ipadilep bu kitapni yazghan. uzun we musheqetlik seper,shersanchiliqta igelligen melumat we matiryallar bu kitap uchun muhim menbe bolghan,Mehmud Qeshqiri oz kitabida:"Oz derdini eytish we Turuklerge yeqish uchun,ulargha Turkiy tilida sozlishishtin bashqa yaxshiraq yol yoq" digendin bashqa," Turky tilining ereb tili bilen beygige chushken ikki atqa oxshash teng chepip ketiwatqanliqi" ni yazghan. chunki,Erebler ichidiki qismen hakawur shexisler turuklerni "ejemi"(kekechler) dep kemsitidighan ehwallar bolghan. Mehmud Qeshqiri yene:"Edebi yadikarliq we putmes-tugumes bir bayliq bolup qalsun dep,ulugh Tengrige seghinip,bu kitabni tuzup chiqtim we uning'gha "Diwani loghetit Turuk"(Turkiy tilla diwani) dep at qoydum" digen.
          Bir riwayette eytilishiche,tabghach bughra Qaraxan-ebu eli Hoseyin ibni sulayman arslanxan Ereb abbasilar xelpilikining yengi xelpisi Muqtedi mi'emrullaning texitke olturghanliqini tebriklesh uchun baghdadqa ewetken wekiller omiki terkibide Mehmud Qeshqirimu xelpe hozurigha kirip,"Turkiy tillar diwani" ni yengi xelpige teghdim qilghan iken.

                  17. Ana weten teshnaliqi.

               Mehmud Qeshqiri yazghan"Turkiy tilla diwani" digen kitap xelpilikining buyriqi bilen orda diwanxanisida bir nechche nusxa kopeytip tarqiliptu. shuning bilen Mehmud Qeshqirining nam-shohriti dunyagha pur ketiptu. lekin,nam-shohret,shahane izzet-ekramlar Baghdadta musapirchiliq bilen yashawatqan alimning qelbini igelligen anisi Bubi Rabiye we tughulghan wetinige bolghan chongqur seghinishini bezliyelmeptu. bu kunlerde Mehmudning putkul es-yadi ana yadi bilen,weten yadi bilen benit boptu. yeshi ulghayghanseri ozi toplighan "dehqanning yaxshisi chamghur teriydu,ademning yaxshishi oz yurtida qeriydu" digen xelq maqalisi yadidin ketmey,oz yurtini korush arzusining oti bolup tutushiptu. yurtning ap'aq chamghuri,aqar deryaliri,totiya tupriqi koz aldidin nur perde bolup tizilip otuptu.
                 Del shu chaghlarda Mehmud Qeshqirining iz-derikini elish uchun "karwan buyuk" yoli bilen seperge chiqqan qorul-sha'ashuqluq karwan beshi malik we Esqer isimlik ikki kishi Baghdad shehrige keptu,ular ozining ustazi we Shahzadisi bolghan Mehmud Ibni Hoseyinni izdep tepip,ziyaret qilip,songre xizmeti uchun arzu-metluplirini sorighanda,alim axirqi omiride oz yurtigha qaytip ketish arzusida ikenlikini eytiptu.
 karwan beshi ana wetendin bir parche name elip kelgen iken. bu name orda weziri terpidin yezilghan bolup, uningda, hazir wetende eminlik we ilim rawaj royapqa chiqqanliqi,wetenning ilim we alimlargha muhtajliqi, weten Mehmud Qeshqirining dunyawi shohritidin memnunliqi,ilim bilen elge bexit yaritishta hemdemde bolishini xalaydighanliqi, weten'ge qaytip kelishini ehtiram bilen kutidighanliqi bayan qilin'ghan iken.
 Karwan beshi Bubi Rabiye xenikemning berzent daghi bilen baghrini daghlap,wesli didari uchun sekpare boliwatqanliq xewirini elip keptu. bu xewerni anglap ana we ana weten seghinish teshnaliqi ot bolup yan'ghan Mehmud Qeshqiri Baghdad xelipisidin ruxset elip weten'ge qaytmaqchi boptu.


             18. Ana seghinishi.

              Mehmud Qeshqiri oz yurtidin ayrilghandin keyin,bowisi Shahi ehramning kichik xanishi oz oghli Ibrahimni texitke waris qilish uchun, Shahi ehram we uning chong xanishidin bolghan balilirigha zeher berip olturgen,shu qatarida Mehmud qeshqirining dadisi Hoseyinmu zeherlinip olgen.
 Ordida qirghinchiliq yuz bergendin keyin,tul qalghan Bubi Rabiye oghlini uzaq yillarghiche kutuptu. uning seghinish ot-piraqida koygen Bubi Rabiye axiri :" Qerighinimda bolsimu, koz nurum balamni izdep tapay,uning didarini korup oley, ah balam nedisen? " dep oghlining keler yoligha qarap perzent yadi bilen kun-tun yighlap, perzent derdi bilen konglini tilghap,perzent istikide belini baghlap kok art,ulugh art,opal art,muq yoli terebni qible qilip, meghrib taman izdep mengiptu. uning put qoli, bedenliri yeriliptu, ore yurelmey qedemdin qalghanda, omilep,yumulnip mengiptu, tizliri yeghir boptu,lekin,bichare Bubi Rabiyege oghlini korush nisip bolmaptu.u Muq yolida "balam" dep ketiwetip, "Yikchi mehelisi " ge barghanda, yol ustide jan uzuptu we shu yerge depne qiliniptu.


 
                   19.Weten wisali

               Bir mezgildin keyin Baghdadttiki ishlirini tugetken Mehmud Qeshqiri sodisini putkuzgen karwanlar bilen birlikte weten'ge qarap yolgha chiqiptu. karwan beshi uni izzetlep,eng kuchtung'gur nar togining chomi ustige sayiwenlik kuxuge (karwat oy) yasap olturghuzuptu. yol-yollardiki xeterlik dawan otkel we tar-qistang yollarda uni yudup otkuzuptu. karwan hirat,kok art,ulugh art,muq yoli,opal art,bilen uch ay chamisi yuruptu.karwan debittin otup,gez deryasini boylap,40 kechiktin otup, ulugh art dawanigha kelgende,uni dawandin yudup otkuzuptu, nihayet Mehmud Qeshqiri kindik qeni tokulgen ana weten'ge saq-salamet qaytip keptu.
              "Karwan buyuk" yolidiki kowruk beshi digen yerge kelgende, Mehmud Qeshqiri hayat Bubi Rabiyeni emes,perzent piraqida tola yighlap koz yeshi qurughan, hijran otida koyip kulge aylan'ghan mehriban, ghemguzar anisi Bubi Rabiyening qebrisini korip,qebrige ozini etip,Ana qebrisini perzentlik seghinish yeshi bilen yuyuptu,nezir-chirighini otkuzup, tuprighini qaturuptu.

 
 
             Mehmud Qeshqiridek Bilimlik ustazlardin bilim tehsil qilalighan bolsam,bu dunyaliqta arminim yoqti..................
                                                               -- Tumarim


                      20."Medirse'i Mehmudiye " we "Noruz bulaq"

                Bubi Rabiye xenikemning olum nezirige qedem teshirip qilghan tajdarlar we orda erbabliri Mehmud Qeshqirini ordigha teklip qiliptu. orda weziri shexsen ozi ziyapet teyyarlap Mehmud Qeshqirini zor daghdugha bilen kutuwaptu. ziyapet ehlining kozliride shadliq nuri jewlan qiptu. hetta nurghun bilim ehlilirining kozliridin xoshalliq unchiliri tokuluptu.
               orda wezirliri ilim bilen elni ronaq tapturush, ilim bilen elge bexit yaritishta hemjehet ikenlikige ishinidighanliqini eytip,Mehmud Qeshqirini orda xizmitige se'i qiptu, lekin Mehmud Qeshqiri chongqur teshekkur bilen ozre bayan qilip,qalghan ormirini ilim yaritish we ilim taritish ishigha beghishlaydighanliqini izhar qiptu.
                  Mehmud Qeshqiri oz eqidisige muwapiq Opalda bir heywetlik medirise bina qilip,medirisening mehrabigha "Ayighuchi we koyin'guchi Allaning eti bilen bashlaymen, peqet Allala yardem bereleydu" digen xetni putuptu. u ozi muderris bolghan bu muderise " medrse'i Mehmudiye" dep atilip, shan-shohriti meshriqtin meghripkiche pur ketiptu. terep-tereptin, hetta Ereb,Ejem elliridinmu nurghun taliplar kelip oquptu. taliplarning hemmisi oz ustazi Mehmud Qeshqirini hormetlep "Hezriti mollam" dep ataydighan boptu.
               Medirse aldida zumrettek suzuk su oqchup chiqip turudighan bir bulaq bolup, yaz kunliri hemme taliplar bulaq beshida aram alghach per biyit eytishish, nezim putush ishliri bilen meshghul bolidiken,her yili noruz murasimida Mehmud Qeshqiri oz talipliri bilen "soser aghzi" diki bulaq boyigha kelip,seyle qilidiken.Noruznamilerni putuship,elge we ilimge rawaj,parawanliq tiliship bulaqqa tashlishar iken. shuning bilen bulaqning namimu "Noruz bulaq" dep atilidighan boptu.




                        21."Imam malik ejder"


               Mehmud qeshqiri yenip kelgendin keyin,"Marjan bulaq" beshidiki "Merise'i Mehmudiye" de ders otuptu. chet elddin uning'gha egiship kelgen aka-uka ikki shagirt bolup,birsi Imam malik ejder, birsi Imam malik esqer iken. Imam malik ejderning esli ismi - Imam Malik Ekber iken.


                 Bir kuni kechisi bu aka-uka ikkeylen sirtqa chiqip keliwatsa, bir dehqan yigit yerim kechide yerige qosh heydewatqan, yigitning anisi arqisidin yighlap,chiragh tutup egiship yurgen iken. buni korgen Imam malik ekber:"nimishqa yighlaysiz?" dep sorisa, ehwal mundaq iken:  shu etiraptiki tagh ongkurde bir ejdiha bolup,her yili dehqanlarning birdin balisini yeydiken,bolmisa,xeliqqe balayi'apet yaghdurudiken. shu kunning etisi u yigitni yisyish nowiti kelip qaptu, shunga,yigit olush aldida anisigha yerni terip berip ketish uchun kechilep qosh heydewatqan,anisi bolsa balisigha chidimay, arqisidin egiship yighlawatqan iken.


                Imam malik ekber ejdihani olturushke niyet qiptu we ustazidin ijazet soraptu. Mehmud qeshqiri Imam malik ekberning barmaslighini, ejdihani olturushke ozi berishni qarar qilip,ikki qelichni elip chiqiptu. Imam malik ekber ustazining putigha esilip:"Men baray" dep yalwurup turuwaptu. Mehmud qeshqiri na'ilaj Imam malik ekberge ejdihani olturushke ijazet beriptu. Imam malik ekber kok inekning sutini ichiwelip,belige ikki qilichni ikki yan'gha kerip ching tengip,ejdihaning aldigha beriptu. ejdiha dem tartish bilenla Imam malik ekber uning aghzidin kirip ejdihani ikkige bolup tashlaptu. lekin,u ichken sutke su arlashqan bolghachqa, zeher qaytmay, olup ketiptu. shuning bilen Mehmud Qeshqiri bu pidakar shagirtigha "Imam malik ejder" dep nam beriptu,we ulughlap uzutuptu.




                 22.Mehmud Qeshqiri bilen ixlasmen ema.


                 Mehmud Qeshqiri "Medirse'i Mehmudiye" de muderislik qilip yurgen kunlerning biride,uning ixlasmenliridin biri:"Men dergahi heqtin daima nahayiti katta nersilerni soraymen.wede berimenki, sening ulugh we keremlik dergahingdin napisent nerse sorighuchilarning kozi kor bolsun " deptu.
Mehmud Qeshqiri uningdin:
-- Sening soraydighan katta nerseng nime?- dep sorighan iken. u:
-- Janabilirining aldida turghan mushu taghni qipqizil altun'gha aylandurup berse digen iltija idi. - deptu.
 Aridin 2-3 yil otup,heliqi ixlasmen bir chakirgha ozini yetilenkiniche medirsige kirip,salamdin keyinla kor bolup qalghanliqidin zarlashqa bashlaptu. Mehmud Qeshqiri uning'gha teselli berip:
-- Tengri bizge yette ezadin ibaret tugumes bayliqni ihsan qildi. uni chushinip yetishke bizning eqlimiz kotaliq qilidu,chunki, bizge berilgen bu bayliqni jayida ishletmisek,dunyadiki hemme taghlarning altun bolghinidinmu artuq bayliq bolar idi. sen digen mushu taghning arzu qilghiningdek altun bolghinidin kore kozingning ema bolmighini xopraq idi.- deptu.
-- Men Tengrimge ta'adet-ibadet qilip uningdin nimet sorisam,u mening kozimdin kichikkine nurnimu eliwelip ema qilip qoyamdu, bu qandaq adalet?- deptu.heliqi ixlasmen.
-- Undaq dime,- deptu Mehmud Qeshqiri,-- Tengrim sening du'aliringning hemmisini ijabet qilip adalitini zahir qiptu. taghni altun qilip berishni tiligen iding. uningdin kattiraq bayliq bolghan ten sehetlikingni berip sanga merhemet ehsan qildi. sen uni toghra ishlitip shu korer beja kelturmey xesis dunya arzusida bolghan'sen. sen oz telipingde " az nerse sorighuchilarning kozi kor bolsun" digen  iding. bu dua telipingmu ijabet boptu. chunki,dergahi heqning aldida taghlarni altun qilmaqtinmu addi we az nerse bolmaydu. eger sen mendin:"Tengrige dua qilishingdiki telep-meqsiding nime? dep sorisang iding. men sanga:"Tengrige qilidighan eng ali tilek -Ten sehetlik,xatirjemlik,eqil we ilimge kamalet bergin",digendin ibaret dep meslihet bergen bolar idim.- deptu.
*****************************
 
 
                Yultuzum emes Quyashimdin ayrilghandek, qarang'ghuluq manga chaplandi.............biraq.......dilimning chongqur qatlamlirida bir xire nur pilildap turuwatidu.. U zadi nime nurdu - he?!...U qachan walildap manga chaplan'ghan qarang'ghuluqqa xatime bere?!!!!!!!!!

                                                               -- Tumarim


                 23. Ming bir tup Ujme
                    Qaraxanilar sulalisi dewirde Qeshqerlik bir sodiger tijaret bilen Kuchagha berip qaptu. Saraywen "birer ayliq bolsimu oylinip alsila " dep bir ayalni se'i qilip oylep qoyiptu. birer aydin keyin sodiger ayalining xetini berip,tijaret bilen Iligha chiqip ketiptu.
                Aridin 15-20 yil otkendin keyin, heliqi sodiger yene Kuchagha kelip,hemsepwerlirining dewiti bilen bir chokan'gha oyliniptu, nikahtin keyin,sodiger:"xenim, ata aniliri barmu?" dep soraptu. u chokan." dadamni bilmeymen, anamning dep berishiche, mening dadam Qeshqerlik bir palanchi digen sodiger iken. u , anamning xetini berip Iligha chiqip ketiptu. anam pustanchi mushu Kuchaning sheher ichidin. anamning olup ketkenlikige ikki yil boldi. manga tagham atidarchiliq qilidu" deptu.
                   Oz qizigha oylinip qalghanliqini bilgen sodigerni qara ter besiptu- de:" talagha chiqip kirey" digen bahane bilen oydin chiqqiniche Qeshqerge qaytip keptu. U, otkuzgen bu gunahini yuyush uchun hichqandaq chare tapalmaptu. shu chaghda Opaldiki "Medirse'i Mehmudiye" de muderrislik qilidighan, kopni korgen, kopni bilidighan, herqandaq mesilige jawap bereleydighan, qolidighan kelidighan yaxshiliqni hich kishidin ayimaydighan ilim telepkarlirining piri hezriti Mollam - Ellame Mehmud Qeshqiri isimlik, ali melumatliq bir ulugh olimaning barlighini anglighan sodiger meslihet sorash uchun Opalgha beriptu. U, Mehmud Qeshqirige beshidin kechurgen sezgureshtini eytip,qandaq qilsa bu gunahi kebirning yuyulushi toghursida meslihet soraptu.
-- Bi'edet guna boptu. buning birdin bir babraq yoli shuki, Xuda yolida ming bir tup Ujme tikip miwige kirguzung. Ujme toluq tutup miwige kirip, jan-janiwar,ademzat yep,yerge qanchilik kop tokulse, sizning gunahingiz shunche tokilidu.-  dep meslihet beriptu Mehmud Qeshqiri.
  Heliqi sodiger derhal tutush qilip,kochining ikki qasniqigha ming bir tup Ujme kochiti ehya qiptu.

                 Qaraxanilar sulalisi dewirde Qeshqerlik bir sodiger tijaret bilen Kuchagha berip qaptu. Saraywen "birer ayliq bolsimu oylinip alsila " dep bir ayalni se'i qilip oylep qoyiptu. birer aydin keyin sodiger ayalining xetini berip,tijaret bilen Iligha chiqip ketiptu. Aridin 15-20 yil otkendin keyin, heliqi sodiger yene Kuchagha kelip,hemsepwerlirining dewiti bilen bir chokan'gha oyliniptu, nikahtin keyin,sodiger:"xenim, ata aniliri barmu?" dep soraptu. u chokan." dadamni bilmeymen, anamning dep berishiche, mening dadam Qeshqerlik bir palanchi digen sodiger iken. u , anamning xetini berip Iligha chiqip ketiptu. anam pustanchi mushu Kuchaning sheher ichidin. anamning olup ketkenlikige ikki yil boldi. manga tagham atidarchiliq qilidu" deptu.  Oz qizigha oylinip qalghanliqini bilgen sodigerni qara ter besiptu- de:" talagha chiqip kirey" digen bahane bilen oydin chiqqiniche Qeshqerge qaytip keptu. U, otkuzgen bu gunahini yuyush uchun hichqandaq chare tapalmaptu. shu chaghda Opaldiki "Medirse'i Mehmudiye" de muderrislik qilidighan, kopni korgen, kopni bilidighan, herqandaq mesilige jawap bereleydighan, qolidighan kelidighan yaxshiliqni hich kishidin ayimaydighan ilim telepkarlirining piri hezriti Mollam - Ellame Mehmud Qeshqiri isimlik, ali melumatliq bir ulugh olimaning barlighini anglighan sodiger meslihet sorash uchun Opalgha beriptu. U, Mehmud Qeshqirige beshidin kechurgen sezgureshtini eytip,qandaq qilsa bu gunahi kebirning yuyulushi toghursida meslihet soraptu.-- Bi'edet guna boptu. buning birdin bir babraq yoli shuki, Xuda yolida ming bir tup Ujme tikip miwige kirguzung. Ujme toluq tutup miwige kirip, jan-janiwar,ademzat yep,yerge qanchilik kop tokulse, sizning gunahingiz shunche tokilidu.-  dep meslihet beriptu Mehmud Qeshqiri.  Heliqi sodiger derhal tutush qilip,kochining ikki qasniqigha ming bir tup Ujme kochiti ehya qiptu.
                 Opal yezisining "Mollam Beghi" kentidiki Mehmud Qeshqiri qebrigahi jaylashqan topilikke baridighan kochini hazir kishiler "Ujmilik kocha" dep atishidu. bu kochining ikki qasniqidiki 17 tup qeri Ujme derixi ene shu ming bir tup Ujmidin qepqalghanliri bolup,hazirghiche muhapizet qilinip saxlanmaqta.



                    24. "Hay-Hay terek"


                  Mehmud Qeshqiri eyni chaghda medirse'ini putkuzup ustazidin du'a alghanda:"Ustazim, mening tupriqim qeyerde bolar?" dep soraptiken. Ustazi :"Bir omur sanga hemra bolghan hassang kokligen jayda bolur" deptiken.

                    Mehmud Qeshqirining yeshi ulghayghanseri salametliki yaxshi bolmay qaptu. kunlerdin bir kuni Mehmud Qeshqiri hassisigha tayinip turup taharet uchun "Marjan bulaq"tin su alghan iken, Hassisi bulaq boyigha sanjilip qaptu. hassisi sanjilip qalghan yerde qoyup, ewriqni elip taharet aptu. U taharetni elip bolup,arqisigha orulup qarisa hassa koklep ketiptu. buni korgen Mehmud Qeshqiri :" Hay-hay, ejep koklep ketipsen'ghu?"  deptu. shuning bilen keyinkiler bu hassidin koklep chiqqan bu terekni "Hay-hay terek" deydighan boptu.

                    Mehmud Qeshqiri ozining ixlasmenliri we talipliri, uruq-tuqqan,dos-yar,eqribalirigha ozi alemdin otkende,"Hay-hay terek" ning chong shexi korsitip turghan dong'ge depne qilishni wesiyet qiptu. bu terek hazirmu "Marjan bulaq" beshida koklep turmaqta.



                     25.Mehmud qeshqirining wesiyiti

                    Mehmud Qeshqiri omrining axirida oz qelimi bilen yazghan toliyege mundaq wesiyet qaldurghan iken:" Hezriti Mollam muleqqeb (leqem) ismi - Mewlana Shemsiddin Ellame Mehmudiyedurmenki , X patmanliq yerimni wexpe qildim. mendin keyin,mening ewladimdin kim sheyix,mutiwelli bolsa,mezkur ziminni terip satmighan,muluk qilip almighan,miras qilip almighan shert bilen zimindin chiqqan mehsulatni X oq qilip, sheyx X oq yeydu, Mutiwelli X oq yeydu. X oqni shikestikilerge (remunitxanigha) we qebremni ziyaret qilghili yiraq-yeqindin kelgenlerge serip etidu"
          *******  eskertish:   Yaqubbeg dewri (1865-1877) de Qeshqer tewesidiki barliq Mazarlarning tezkire we tuliyeliri yighiwelin'ghan. shu qatarida Mehmud Qeshqiri mazirining tezkirisi bilen yoqirqi toliye hojjetmu elip ketilgen. Bu heqte 1957-yili Aptunim rayunluq Moziyi xizmetchilirining Opal rayonini tekshurgende qaldurghan xatirisi aptunim rayonluq Moziyi mediniyet yadikarliqlar etritining arxipida saqliniwatidu.



                    26.Mehmud Qeshqirining wapati

                Mehmud Qeshqiri "Medirse'i Mehmudiye" de 15-20 yil mudderis bolu,nurghun taliplarni yetishturuptu. U dersgoyluq qilip,uch qerne omur otkuzup. 97 yeshida dunyadin otken. oz wesiyitige bina'en Mehmud Qeshqiri Opalning kun yorush teripi qumbagh topilikidiki "Marjan bulaq" beshidiki topilikke depne qilin'ghan.

                 Ulugh alimning olum xewirini anglighan putkul el-yurt juwa-telpeklirini tetur kiyip,kok tayaqtin hassa tutup yighlighan.  sipah-salaler destar petlisini chushirip, oqya-qilichlirini yerge yatquzghan. togilerni botqilaqliridin ayrip boqirtip,atlirini lerzan yetilep,yette keche-kunduzgiche guroh-guruh, aymaq-aymaq bolup matem bildurup,du'ayi xeyri qilishqan. eqindiki "qara jilgha" suyi bilen "qizil jilgha" suliri mewij urup,alimgha matem tutqanliqini bildurgen.

            Putkul el u zatning wapatigha towendiki mersiyeni oqup teziye bildurgen:


Elwida,ey sheyix mewlanayi pirim,
Elwida, Mehmudi isiming hemde ogretting bizim.
Elwida,bexit ata qilsun sanga qadir Xuda,
Elwida,ey ilimu erpan nuri eyni xulqi ezim.
ya ilah jennette bolghay pirimiz,ustazimiz,
namingizni taghqa tebhiz eyliduq mewlanimiz.   (tehbiz- oxshitish,qoshush menisidiki Erebche soz)


                  Mehmud Qeshqiri qebrigahi jaylashqan tagh bu eghir musibettin halsizlinip,Qumbaghdin taki Opilat-"qiriq bulaq" qiche sozulghan 14Km liq gewdisini ore qilalmay, mukchiyipla ketkenliktin "Hezriti Mollam teghi" dep atalghan. Mehmud Qeshqiri - "Hezriti Mollam" Ilimige hoddiger pirim dep atilip, her yili herqaysi jaylarda Medirse oqushni putkuzgen taliplargha unwan berish murasimi mushu yerde otkuzulup "Noruz bulaq"
 suyide taharet elip du'a-tekbir qilip, uningdin ijazet elish we kitap wexpe qilish adetke aylan'ghan."Noruz bulaq" bolsa her yili Noruz peslide Qeshqer tewesidiki muhim seyligahqa aylinip, per biyit eytishish we hoshurning ayimide tunesh pa'aliyiti taki bugun'giche dawamliship kelgen. ............................


........................Tamam   (2008.12.13 kuni qayta retlep bu yerge chaplidim)

************************************************
Mezkur mezmun tor boshliqida peqet  Tumarim qesiri din bashqa
http://www.biliwal.com
http://www.izdiyari.com

  Yahoo diki Uyghurlar gurupisidin ibaret 4 jaygha chaplan'ghan, xalighan biride bu mezmunlardin behirlineleysiz........
 
        iltimas!......... bu mezmunlarni bashqa tor boshluqigha qoymaqchi ,yaki yotkep ishletmekchi bolsingiz, mushu tor boshluqning qurghuchiliridin yaki biwaste atirgul@hotmail.com  bilen alaqilishishingizni umud qilimen!