Thép dễ cắt

Khái niệm về tính dễ cắt

Khả năng chịu gia công cắt bằng dao cắt (gọi tắt là tính gia công cắt) được xác định bằng nhiều yếu tố gồm tốc độ cắt cho phép, lực cắt, độ bóng bề mặt, tuổi bền của dao. Về bản chất của thép, tính gia công cắt phụ thuộc vào các yếu tố sau.

- Độ cứng và độ bền. Nói chung khi độ bền và độ cứng càng cao, tính gia công cắt càng kém vì lực và công cần thiết để tách phoi càng lớn, dao càng chóng mòn. Tuy nhiên độ cứng quá thấp đi kèm với độ dẻo cao cũng không tốt vì phoi dẻo, khó gãy, quấn lấy dao, làm bề mặt sần sùi, nên tính gia công cắt xấu đi. Đối với thép peclit độ cứng thích hợp để gia công cắt ở trong khoảng HB 150 - 200. Các thép austenit tuy có độ cứng không cao (HB < 200 - 250) song khó gia công cắt là do độ bền cao và dễ bị biến cứng khi cắt.

- Tính dẫn nhiệt. Nhiệt sinh ra do ma sát khi cắt tập trung chủ yếu ở phần lưỡi cắt nên làm nóng (ram) và làm giảm độ cứng, làm dao cắt mất khả năng cắt. Nếu phôi thép có tính dẫn nhiệt kém, nhiệt sẽ tập trung ở vùng lưỡi cắt, mau chóng làm giảm độ cứng, gây "cùn" dao. Thép cacbon có tính dẫn nhiệt cao hơn thép hợp kim.

Trong chế tạo máy có sử dụng một loại thép có tính gia công cắt rất cao (gấp hơn hai lần các thép cacbon thường) được gọi là thép dễ cắt.

Thành phần hóa học và tổ chức tế vi của thép dễ cắt

Lượng cacbon của thép trong giới hạn 0,10 - 0,40% để bảo đảm có độ cứng thấp vừa phải, dễ cắt gọt với tổ chức phần lớn là ferit và một phần peclit. Đặc điểm quan trọng nhất về tổ chức của thép dễ cắt là phải tạo ra các pha có tính giòn nhất định làm cho phoi dễ gãy và cũng nhờ đó mà bề mặt gia công nhẵn, bóng hơn. Muốn vậy phải có thêm các thành phần sau.

- Trước hết là phôtpho và đặc biệt là lưu huỳnh phải cao hơn mức bình thường: P trong khoảng 0,08 - 0,15%, còn S trong khoảng 0,15 - 0,35%. Song để tránh ảnh hưởng có hại của lưu huỳnh, lượng mangan trong thép phải ở giới hạn trên, 0,80 - 1,00%. Như đã biết, trong thép S sẽ kết hợp với Mn thành pha MnS, pha này tương đối dẻo khi nung nóng và bị kéo dài ra theo phương biến dạng khi cán, nhờ đó làm giảm tính liên tục và độ bền theo phương vuông góc với thớ, làm phoi dễ gãy vụn. Còn P hòa tan vào ferit nâng cao độ giòn của pha này nhờ đó dễ tách và làm vụn phoi. Cả MnS lẫn dung dịch rắn của P trong ferit đều tránh được hiện tượng dính kim loại lên dao cắt, nhờ đó tạo ra bề mặt nhẵn bóng, chỉ tiêu rất quan trọng đối với chi tiết có ren nhỏ. Sự tạo nên phoi vụn như vậy sẽ làm giảm ma sát, nâng cao tuổi bền của dụng cụ. Thép dễ cắt thường chứa P, S có tính gia công cắt cao gấp đôi so với thép cacbon cùng loại hay tương đương. Rõ ràng là hai nguyên tố này trong khi cải thiện tính gia công cắt lại làm xấu chất lượng thép: giảm độ dai, độ dẻo, độ bền theo phương ngang thớ cũng như tính chống ăn mòn của thép.

- Để nâng cao hơn nữa tính gia công cắt người ta còn đưa thêm vào thép dễ cắt một lượng nhỏ 0,15 - 0,30%Pb (chì). Thép dễ cắt đặc biệt có chứa đồng thời cả P, S lẫn Pb có tính gia công cắt cao gấp đôi thép dễ cắt cùng loại chỉ chứa P, S. Như đã biết, Pb không hòa tan vào ferit mà ở dạng các phần tử nhỏ, phân tán do đó ít làm giảm (hay không làm giảm mạnh) độ bền của thép ở nhiệt độ thường. Trong quá trình cắt với năng suất cao, dao và phoi đều bị nóng lên đến 400 - 600oC làm cho các phần tử Pb bị chảy ra (nhiệt độ chảy của Pb là 327oC) làm cho phoi rất dễ gãy vụn, giảm lực ma sát và dao không bị nóng lên cao hơn nữa. Loại thép dễ cắt có Pb là loại thép dễ cắt tốt nhất và có thể được hợp kim hóa để tăng độ bền.
Người ta đánh giá tính gia công cắt của các mác thép bằng so sánh tốc độ cắt lớn nhất cho phép trong những điều kiện gia công giống nhau về vật liệu, hình dạng và tuổi bền của dao (khoảng 1h) với thép chuẩn quy định (ΓOCT dùng mác 45, AISI dùng mác 1212).

Các mác thép và công dụng

TCVN chưa quy định các mác thép dễ cắt, song đã có quy định ký hiệu bằng xxS, trong đó xx là số chỉ phần vạn cacbon trung bình của thép, S chỉ là thép chứa S và P cao (ví dụ 12S).

ΓOCT ký kiệu thép dễ cắt bắt đầu bằng chữ A hay AC và số tiếp theo chỉ phần vạn cacbon trung bình, có các mác thép dễ cắt sau:

- Loại thường chứa P, S gồm các mác điển hình như A12, A20, A30 và A40Γ.
- Loại đặc biệt chứa P, S và Pb gồm các mác điển hình AC11, AC12HX, AC40, AC20XΓHM.

AISI / SAE ký hiệu các mác thép dễ cắt chứa P, S bằng 11xx hay 12xx, trong đó xx là số chỉ lượng cacbon trung bình theo phần vạn, ví dụ 1110, 1118, 1140, 1151, 1212, 1214; nếu có chứa thêm Pb thì bằng 12Lxx, ví dụ 12L14 (có thành phần hệt như 1214 chỉ khác có thêm 0,15 - 0,30%Pb).
JIS ký hiệu các mác thép dễ cắt thường bằng SUMxx, trong đó xx là số thứ tự (11, 12, 21, 22, 23, 25, 31, 32, 41, 42, 43) và một mác chứa P, S và Pb là SUM24L.

Thép dễ cắt được làm các chi tiết không quan trọng (chịu tải trọng nhỏ do nó có cơ tính không cao bằng thép thông thường) nhưng phải qua cắt gọt và yêu cầu bề mặt gia công phải nhẵn. Chúng được gia công trên các máy cắt tự động chuyên dùng với năng suất (tốc độ cắt) rất cao (2 - 4 lần hay hơn so với thép cacbon cùng loại).
 

Comments