Sərbəst tənqid:


Təbrizim al təbimi-Ruqəyyə Kəbiri

21 Ara 2012 01:21 tarihinde Nadir Ezheri tarafından yayınlandı   [ 21 Ara 2012 01:36 güncellendi ]

Sərbəst tənqid
 
 
Təbrizim al təbimi - Ruqəyyə Kəbiri
Şeir toplusu- 1390 Nəbati yayın evi
 
 
                             

 Önsöz:Yazdığım bu önsöz genəl xitabdi,tənqidçi və şair qarşılıq verməyi bacarmalıdılar,şair ya yazar öz ədəbsəl ürünüylə tənqidçinin döşüncəsini,tənqidçisə şairin ədəbsəl düzeyini yüksəltməyə çalışmalıdı bu münasibət hər iki tərəfin öz alanlarında Aktiv və çalışqan olduğlarını tələb edir,toplumsal,siyasal və hatta kişisəl nədənlərə görə bizim şeir və ədəbiyatımızda bu durum gərçəkləşməmiş,burada hamı tənqiddən quru və sonucsuz tatrtışmalar duyğusunu alır,tənqid bizim xatirəmizdə çoxlu inkar və düşmənçilik deməkdir,imkan olaraq gözə alınmır,zatən zəmanəmizin də ciddi sözlərə səbri yox,sanki kimsədə dərinə getmək imkan və yetənəyi qalmamış,hər kəs şeir və ədəbiyatdan düzeysel həz almaq peşində, bu zatən pis dəyil amma yetərli də dəyil,şair ya yazar adının bir tənqiddə çəkilməyinə çox da həz duymamalıdı, əyər o tənqiddən Pratik olaraq bir şey keşf edirsə ya bacarırsa, o həz bəlki dərin və gərçək bir həz ola,şair ya yazar tənqidçinin sözünə qulağasıb hətmən güclü ədəbsəl ürün yazanmayacaq amma hər şeir ya hikayənin nədən gücsüz olduğunu anlaya biləcək və o səhvləri tikrarlamayacaq(biz burda şair və tənqidçinin ikisini də işlərində sağlam durumdaolduğlarını fərz edirik)

ruqəyyə Kəbirinin Təbrizim al təbimi şeir toplusunu oxudum nəzərim budur:

Bu şeir toplusunun dörd bölümündə toplam 65 şeir var kitabın birinci bölümündə 5ci şeir ikinci bölümündə 2-3-4 və 10ncu şeir üçüncü bölümündə11-17 və 18ci şeir və dördüncü bölümündəysə 2 və 8ci şeirlərdən başqa,qalan 55 şeir üçün maləsəf həməşəki genəl önərilərimi təkrarlamaq zorundayam:

1- şair arada bir olsa da rəvayətə zəncirini qırmalıdı,bu işin neçə təsbit olunmuş yolu var:imgə yaratmaq(İmgə və təsvirin fərqini demişəm)

2- dil oyunları

3-sözcüklərin ekonumisini gözə almaq demək ən az sözceklə ön çox mə'na anlatmaq.

4- özəl terminləri şeir güvdəsində doğal bir bişimdə işlətmək.

5- Rüqəyyə Kəbiri qadın şeir açşsşndan çoxlu başqa qadşn şairlərimiz kimi ərkəklə bərabərlik aramaq çaba və aşamasında bunu qutlarkən şairin qadın mərkəzli şeirə sahib olmadığna inanıram şeir alanşnda özünə özəl qadın dilinə hələ sahib olmamış, və bununda olmağı zatən hər şair qadın üçün çox zor bir işdir.

6-Ancaq həmin 55 şeirdə gahdan fərqli sətirlərə də arslaşırıq gözəl sətirlər məsələn:"...DODAĞLARIM ÖLÜMÜNÜ ƏZBƏRLƏYƏCƏK..." bu sətirdə şair hisləri tərkib edib biraz da ipham yarada bilmiş ya bu sətirdə:"...HƏR GÜN YENİDƏN AŞİQ OLURAM..." sadəlikdən gözəllik yarada bilmiş (bu mənim də yorumum ola bilir) ya bu sətirdə:"...KÜP QARISI OLURAM..." ilginçlig var.

bu 55 şeirdən başqa ömcədən Adresin verdiyim 10 şeiri üst -üstə bəyənirəm (kitabın birinci bölümündə 5ci şeir ikinci bölümündə 2-3-4 və 10ncu şeir üçüncü bölümündə11-17 və 18ci şeir və dördüncü bölümündəysə 2 və 8ci şeir) , bu bəyənmənin təməl nədəni də o şeirlərdəki səmimiyət,biraz şairane ibham ve Montaj teknikidi.şair bu dediyim 10 şeirdə şeir oxuyub şeir yazmaq genəl xəstəliyimizdən qurtulmuş.

Yekonlaşdırıram:Ruqəyyə Kəbiri objektiv bir şairdi,nəqədər içərisinə qapılırsa yenə şeirinin və duyğularının bir çoxu Real dünyaya baxmaqda,O, royalarını açıq gözlə görə bilir, məncə bu kitabdaki dediyim 10 şeiri yenidən oxuyub gələn şeir kitablarında bu nüqtədən ilərləsin, səmimiyətdən yola düşsün, şeir yazanda ya yazmayanda şair ya yazar olduğunu unutsun,bəyəndiyi sətirlərdən etkilənib bilmədən şeirində qullanmağına diqqətli olsun(bu kitabda bir ÖRNƏK var...VƏ MƏNİM ÜRƏYİM TƏ'TİLSİZ İŞÇİ..."ola bilər Təvarüd də olsun bu şeirlə:... VƏ AŞİQİN CÜMƏSİ YOXDU...)

Ruqəəyə Kəbiri royalarını açıq gözlə görə bilir məsələn bu şeirində:

(5)

BIR DODAQ GÜLÜŞ

İKİ SƏBƏD ÖPÜŞ

BİR QUCAQ SEVGİ

PƏNCƏRƏNİN HERƏSİNƏ DÜZÜRƏM...

ƏLLƏRİM SAÇLARIMI GƏZİR

GÜZGÜ DODAQLARIMA GÜLÜR

TƏNƏBİDƏKİ MOBİL ƏSNƏYİR

QAPININ ZİLİ ƏLLƏRİNƏ TAMARZI QALIB

XƏYALİM PƏNCƏRƏMİN CAMLARINDA ÜÇÜR.

 

Rüqəyyə Kəbiriyə başarılar arzulayıram.

Nadir Əzhəri - Təbriz-2012.12

 

 

 

Əlimdə əlli barmaq-Nigar Xiyavi

26 Tem 2012 08:42 tarihinde Nadir Ezheri tarafından yayınlandı   [ 27 Tem 2012 01:59 güncellendi ]

Sərbəst tənqid

Əlimdə əlli barmaq-Nigar xiyavi-1386 günəş ili-yaşmaq yayınları



 
Bu kitabdaki şeirləri diqqətə alıb sonunda tənqıdımı yekonlaşdıracağam.

 
Səhifə 13 birinci şeir:"Nigar Xiyavi" bu kitabda açıq sözləri şeirsəlləşdirə bilməmiş bu şeirdə də hakəza:

...atomlar tumançaq götündə havslanır/ ….Cinə dönmüş ağalar iflic əqidələrini alıb /şeylərinin başına güp güp yerə güpsəyiblər...

Mən əxlaq dərsi vermirəm bəlkə deyirəm bu şairin yaman-yavuzları şeirsəlləşməmiş, şeirdə pis san ılan bir kəlmə işlətdiyinizdə o kəlmə ya kəlməlirdən hətmən imgə yaratmağınız gərəkir yoxsa oxucu şeirinizdən çimçəşəcək,(mən 1379 ilində və birinci şeir kitabimda yaman yavuzdan İmgə yaratmağa çalışmıdım sonucu nədir başqaları deməli) kötü kəlmələrdən imgə yaratmaq üçün Can Yüceldən bir misal gətirirəm:

...banim halim memleket hali/ üç gündür çölə çıkamiyorum

Burada şair Yubusət və siyasəti birbirlə bağlamağla İmgə yaratmış hər tənqidımdə tikrar etdiyim və hələdə lap məşhur şairlərimiz bunu tam mənimsəməmiş kimi İmgə təsvir demək dəyil bəlkə neçə sözcekləri birbirilə özəl durumda ilgiləndirməklə bir təsvir yaratmağdır.

Başqa yöndən bu şeirdə səs uyuşumu olan sözcüklər var,bu kitabda bu qonuya tez-tez raslaşırıq:

Qalanacaq qanayacaq/qalacaq qal qala qal....

əlbəttə bu sətirlərində müxtəlif gözəllikləri var,Xiyavinin şeirlərində sayısı az olan gözəl tək sətirlər var bu şeirdə bu sətir gözəldir:

...Yəni solaxay solaxay salmlaşaq...

Bu şeirdə və bu sətirdə:...sən hələ quşları ağacdan kişləyə kişləyə dibinə işirsən... Xiyavi İistiarəyə yetişir(amma yenə buradaki işəmək sözcüyündən sadəcə çimçəşirəm)

Bu şeirin bu kitabdaki bir sıra şeirlər kimi əsəbi ləhn və Tonu var bu məncə heç də pis dəyil və şeiri gücləndiri də çünkü bu ləhn rəvayəti tutsüzləşdirir,başqa yöndən bu şeir əslində 4 paragrafdan varolmüş, bu paraqrafların ortaq noqtaları işarət etdiyim əsəbi ləhn və əsəbi Tondur, məncə şeirin ortalarındaki ZAPAS və PƏNÇƏR kəlmələri olan Paraqraf başqa paraqraflarla çox uymulu dəyil,tərsinə şeirin ilk Paraqrfi axıcıdır.

Səhifə 16 ikinci şeir:şairin nifrət etdiyi hejmoniya acıqlı sözlər və əsəbi ləhn,şairin nifrəti doğrudur onu his

etmək mümkündür, bu şeirdə gözəl sətirlərin birisi bu:

…girin qırpaçlayın qalaylayın..



Yenə burada cümlələrin buyuruq və əmr formətində olduğu üçün rəvayət boyası tütsüzləşir.

Səhifə 17 və 18,üçüncü və dördüncü şeir: üçüncü şeirdəki ləhn və Ton gözəldir hər iki şeirdə səs uyuşumu gözlənilmiş, yenə ləhninn əbjektiv olduğu rəvayətın boyasını tütsüzləşdirib,bu şeirdə də ürfdə kötü sanılan sözcüklər şeirsəlləşə biməmiş məsələn dördüncü şeirdə:

Zadın çatlaq dabanını düz qulağımızın dibindən nalladılar...

Bu şeirdə də əsəbi ləhn və Ton şeirin güc nüqtəsidir,üçüncü şeirdə bu xitab ləhni:

...yeriyirəm nəcur/ki yolların hamısı ayağımdan inciyir qaçır/gedim hara/ki mənzillərin hamısı məni söyür soyunur...

Mənim Bu mənəm çirkinlərin böyügü birinci şeir kitabimda bu şeirin ləhninə oxşarlığı var:

....gedim haraya?/ ki sevgi satılmış Adres kimidi...

Səhifə 19 beşinci şeir: bu kitabdaki gözəl şeirlərin birisidir, bəzən qadınlar içrə varolan Diktatorluq ruhuna işarə edir, şeirin baxış açısı maraqli di və gözəl sətirlərindən birisi budur:

...əsəblərim ütü götürmür...

...ustalaşanda Estalınləşirəm/ hislənəndə Hitler/xorlaşanda xoxan quleyli/hamısında da laylayli lilaylli nazli bir Leyli…

Başqa qadın şairlərimiz haqqında da bu qonuya toxunmuşam,Nigar Xiyavi bir qadın şair olaraq qadın şeirində harada yer alır? Valter adında bir yazarın fikrini doğru bulduğumda onu eynən burada işlətirəm o, qadın yazarlarını üç aşamada yerləşdirir:



1-Feminine:Bu aşamada qadın şair ya yazar ərkəksəl ədəbiyatla rəqabət etmək süşüncəsinə malikdir.

2-Femenist:Bu aşamada qadın şair ya yazar qadınlar və ərkəklərin eşit olduğunu istər və onların eşitsizliyinə çoxlu itiralar gərçəkləşdirir.

3-Famale:bu aşamada qadın şair ya yazar qadın mərkəzli bir ədəbsəl ürünü yaratmağa başlar.

Xiyavi şeirlərində (bu baxış açısından)Feminine və Femenist aşamalrında gəlib getməkdədir, ama bu gelib-getmələr sayı aç ıs ından bu kitabda azdı, bu kitabda qad ına ayıd oxuyuruq ama qadın şeiri çox azdı.

Səhifə 20 qarabaq qurbağası: bu şeir, dostdan acığı tutmuş bir ləhnə sahibdir ,kitabda bu şeir ən əsəbi ləhnə malik olan şeirlərin birisidir,bu şeirdən çeşidli siyasal yorumlar qavramaq olur bunun da səbəbi bu şeirdə qara tənz və təməsxurun birbirilə qatışmasıdır, qara tənzdən amacım məsələn bu sətirdi:

... neyləyim əl çək yaxamdan iyirmi fayız bəsdi/bəsimdi görər məni…

…pay verməyə aaa..y baaaalam/yenədə vətən yaxşı/ölmürəm/ölmürəm/ölmürəm/ölmürəm/ölmürəəə...m/m

Təməsxür və əvam deyimilə sərimək sətirlərindən bunları örnək göstərmək olur:

gəl qadan alım/bir çətvər araq yarım metir dönərkabab dönər məni/döndərər məni/ oyana döndər məni buyana döndər məni/ölürəm ölürəm ölürəəə....m gəl dərdin aaa....lım

bu şeirin ələsalmaq və qara tənzə birlikdə malik olduğu bu şeirə qarşı,həm müdafiyə və həm zid olaraq tepkilər yaratmış.

17 və 18 ci şeir(18 ci şeirdə sətirlərin ilişgisi çox da möhkəm dəyil) və 19 cu şeirlərində dediyim söz ekonomisi gözlənilməmiş.

16-20-21 və 24 ci şeirlərdə şair hart-purt edənlərə,qadın qonusu üzrə və Burjuvazi haqqında danışır,itirazini bildirir.

20ci şeirdə əsəbi ləhnin devamini oxuyuruq

12 ci şeirdə fərqli təşbihlərə raslaşırıq Nigar xanım bu noqtadan başqa boyutlara çata bilir ama hələlik bu kitabda bu olay baş vermir.

28cı şeirdə şair rəvayət zəncirini qırmağda başarılıdı şeirin sonundaki qafiyə mənə çox sun'i gəlir

29cu şeirdə neçə gözəl sətir var qalanı rəvayət və izahdır Yıxılmasın evin Səttarxan şeiridə  böylədi.

işarət etmədiyim şeirlərdə də sğz ekonomisinin gərçəkləşmədiyi,rəvyətə qapılmaq və az sayıda gözəl sətirlərə rasgəlmək  dəvam edir.
Yetişirk kitabin nesr-şeir adlanan bölümünə,Gördünüz məni bkida şeiri əslində bir qısa Poema özəlliklərini daşıya bilir,şeiri qısaldıb daha gücləndirmək mümkündü,bu şeirdə düzən var bu düzən bu şeirin neçə yerində neçə cümlə və kəlməyə dönməkdən və o onları təkrarlamağdan yaranır( buna şeirdə dayirə çızmək deyirəm) məsələn:..BELİNDƏN TÖRƏNDİYİM… ya: ...KÜLƏK..

Bu şeir axıcı şeirdi çağdaşlığı var həm qonu həm ləhn və Ton açısından,bu şeiri bəyənirəm qısalırsa əyər.

bu şeirin sonunda sanki şair əmdən türkiyə türkcəsindəki sözcükləri çox qullanmış bu məncə ilzamən pis dəyil amma nədən birdən şeirin sonunda bunu yapmış bu başqa bir söz qonusu ola bilir,Bakının siyasal-kültürəl durumuna Fars antikültürünə və kendi rüzigarına itriraz səsidir bu şeir.

Kəfəni çinli qadın yazısında bir tür Surreal Atmosfer şairin dəxalətilə əldən gedir və sonunda yazı bir qısa hikayəyə bənzəyir

Qorxmayın bir kişisəl bəyaniyə ləhninə malikdir,Nigar Xiyavının nesr-şeirləri artıq nəsrə yaxınlaşır amma Nigar Xiyavi və bu qonuda çalışan başqa şairlərimiz adlandırdığları nəsr-şeir ya şeir-nəsr əsərlərində nüdrətən şeirə yetişə bilmişlər,çünkü bu işi bilə bilə və teorizə edə edə görməmişlər,bunlar dedikləri şeir-nəsri qarasına yazırlar,və bu qarasına yazmağı da bir cür şairanəlik bilirlər,sonuc onların şeir-nəsrlərinin çoxlu düzyazı ya qısa hikayə sayağı bir ürün olmasıdır,bu dediyim şairlərin Problemi bu yolu əski araclarla getiklərindən qaynaqlanır,əlayimləri silmək,rəvayət zəncirini qabarıq sətirlər və TOn və ləhn dəyişikligilə qırmaq və ən önəmlisi dilin zatən İSTİARİ olduğunu alğılamak və modern İSTİARƏni başa döşmək bu yola gələnlərə və bu yolda olanlara önərimdi. DONUQ ŞEİR PLANİnda yazdığım kimi.

son nəsr-şeir tam problemlerile bu kitabın başarılı hissələrindəndi,Nigar burada bir cür həm Monoluq və həm Diyaloq yorumlana bilən nəsr yazmış bə'zi yerlərdə nədənsə his etdim bu bir ər-arvad deiyşmə və tartışmasından ilham alınmış bır yazıdır,bu nəsrdə şeir axarlığ ı var bəzən şair bir kəlmədən başqa kəlməni hatılayır,burada sözcük olayı var,məncə Nigar xiyavi gələcək şeirlərini bu kitabın son şeirindən yola düşərək devam etməlidi bundan başqa hangi şeirinə dönürsə özündən geriyə qalacaq.

birazdan dedıyım qonu tənqiddə kişisəl qonu və məni məqrur birisi göstərsədə yenə  yazmağını gərəkli bilirəm,bu kitabın son yazısında bir sətrə toxunmaq istərdim Nigar xiyavi yazır:

...məndən də pis gündə olan dostlarımdan biri dedi:"bizi gamiş basdayıb"...

deyirəm Nigar xanım Xiyavi mən tam öylə demədim mən sizlərə dedim ki :biz çoldə gamişla təsadüf etmişik,bunun nə Pilaki var, nə dil və səs başa düşür nə bir yiyəsi var nə də imkanimzda bir polis ya da yardımçı çağırmaq ...

sonunda bu kitabda hər şeirin başnda barmaq izinin olduğunu bəyəndim, mən də geçmişlərdə kitabimi ithaf edəndə barmaq izimi kitaba vurardım.

Nigar xanım Xiyavinin yeni şeirlərini gözləyirəm.
 
Təbriz - 2012.07.

Fəranək Fərid(İpək)-"Cızıq"şeir toplusu

5 Tem 2012 05:27 tarihinde Nadir Ezheri tarafından yayınlandı   [ 5 Tem 2012 06:46 güncellendi ]

Sərbəst tənqid


"Cızıq"(şeir toplusu)-Fəranək Fərid-"İpək"


(yayın tarixi1388 Günəş yili-əndişeye no yayınevi)

Önce sayın Fəranək xanım Fərid "İpək"in "Cızıq" adlı şiir toplusunun şeirlərini  eleştirib,sonunda İpək xanımın şiirlərinə  tənqidlərimi yekonlaşdıracağam.

səhifə 7 Royalar:çizgisəl rəvayət şeirin gücünü almış,ama şeirdə siyasal məzmunlar şeirsəlligdən boş dəyil,məsələn:
...Saatının əli qolundan uzun qaldı/biz onun qollarından asılı/bu şəhərin meydanında...

Bu şeirin sonunda,şair Geştalt qaydasını izləyir ve her zada bir tür düzən ve qoruluş ve isicam verməl istəyir,bu qonu insan beyninin özəlliklərindəndir,ama şair və yazar bu Geştalt qaydasından xəbərdar olmalıdır:
...Get ay çıxandan sonra gəl/roya çağının tam arxayınlığında...

səhifə10 Belə susmaq:Bu şeirdə şair siyasal bir susqunluğu analız etməyə çalışır,dəyərlə çabası siyasal qonunu Seloqan alnından düşüncə alnına daşımağıdır:

 
 Büyürün gözəl düşmənlərim şeir kitabımda bele bir sətirlər var:...özümdən uzaqda yaşadım/ əllərimdən də xəbərsiz/təkcə dodağlarımı tapdım:/ bu mənm çirkinlərin böyügü/qıhalar mənim buyurun gözəl düşmənlərim...

Sayın İpək xanımın bu şeirində bu sətri var:… sözü yox/ dodğları itirməkdir... mənim şiirimdə dodağlar tapılır onun şeirindəysə itir.

səhifə 12 Sən sınsan:qadın ve husus ev qadınlarının gündəlik görev sanılmış işlərinə sızır və qadının sinmış kimliyini köhləməyə qalxır,bu şeirin sonu qapalı mətndir,qapalı mətndən amacım yorum ve yozuma yol verən mətnlərdir:
...sulanır ayna/ ayınlaşır,su/sənisə aydınlaşırsan/üçüz də/mən ışıqlığa çvxıram...
İpəkin çoxlu şeirlərində səs uyumluluğu və səs Cinası görünməkdədir,bu şeirdə bu sətir məsələn:
...sınmaq da sınamalımış...
səhifə 14 Gəlin aparırlar:yerli bir qadının evlənmək əhvalatı,şeir güclü bir İmgəylə başlanır,İmgə dediyimdə amacım sadəcə Təsvir və mənzərə dəyil,bir ya neçə təsvirin arasında özəl bir ilişgə yaratmaqdır:Ev-eşik adına/aparıldım/eşiksiz evə keşik... burada İmgə yarnmış neçə təsvir özəl bir ilşgidə bulunub özəl bir qavram medana gəlmiş bu şeirin bu hissəsə dolğun və gözəldir məncə ama şeirin ardı şiddətlə çizgisəl rəvayət tuzaqına düşür sadəcə bu sətirlərdə yenə gözəl bir İmgəylə raslaşırıq:
...başıma ələnir/qəndin qondarma şirinliyi...
 yenə qondarma qəndin səs və anlam yönündən nə qədər gözəl olduğinu diqqətə alın,zatən Klasik şeirdə də denəmələri olmuş sərbəst şeir yazan şairlər bu cur uyumsallvğları yaratmaqda başarılı ola bilirlər,zənimcə ipək xanim Klasik şeirdə də denəmələri olmuş və ən azından klasik şeirləri oxumuş.

səhifə 13 Yol:Bir bastırılmış qadın sevgisinin qısa hikayəsıdır bu şeir,dərin sevgi,ayrılıq və təslim məcburiyəti,bir uzadılmış təəssür bir uzadılmış empersiyondur məncə.

səhifə 17 Uşaqlanıram,analanıram,yaşlanıram:Bu şeir təmamilə çizgisəl rəvayətə təslim olunmuş,şeirin düzüni də tam öncədən düşünülmüşdür,uşaqlanıram,analanıram,
yaçlanıram bu üç kelmənin çevrəsinə sətirləri toxumuş,yadımda qalmayan bir şiirdi bu şeir.

səhifə19 Sıs arxasında:Dediyim kimi İpəkin türkcəsi terminlərdən və səs uyumluluğlarını izləyən bir türkcədir:
… Şırıq şırıq uzun saçlarını şırım şırım yağışlarla axışır... 
bu şeir bir gözləyən qadından danışır bu şeirin sonnundaki sətir:
...gözlənəndə daha da gözəlləşən qadın...
mənim bir şeirimi xatırladır:…və mən öldükcə gözəlləşərəm...  İpekin şeirində karakter intizar çəkdikcə gözəlləşir və mənim şeirimdə karakter öldükcə gözəlləşir bunda bir istiarə(metaphor)da var deyir ki mən öldükcə yaxşıl ığa tanınıram vs...




sihıfə20 Payız:bu kitabdaki ən güclü siyasal olmayan şeirlərin birisidir bu şeir.şair eşik dünyanın gərçəyini iç dünyasında dönüşdürmüş və yeni bir İmgə yaratmış başarılı bir imgə:
...varaqlandı payız/sən payızlandın:/...Vərşoların şovunda/Davudular alavunda/uşuyən əllər/nəmiş xəzəllər/səni də bir təhər yetiştirir/payız/yeti.ir qalan mivələrdə...

Səhifə 21 Qurban əti:Bir qadının yaşadığı durumdan bezdiginin rəvayəti bu şiirdə söz ekonomisi gözlənilməmiş,demək az sözlə çox anlamlı yetirmək çabası yoxdur,bu nədənlə şerirn intiqal və Transfer 
h ızı azd ır,şeirin günümzdəki yerli qadınlarımızın problemlərini açıqlamağa çalışır.

Səhifə 27 E'tisab:Qadın şeiridir bu şeir:
"…mən pişirmiyən naharın yamsılama iləri/Restoranlardan gəlir..." şeir qadınların görevi olmuş və sanılmış ev işlərinin klasik bi qonu olaraq etesabala irtibatlandırır,qara tənz var bu şeirdə,bu şeirin Tonu və ləhni həm ziyalılar üçün həm normal oxucular üçün doğal alına bilir məncə,bu şeiri qısaltmaq və daha gücləndirmək imkanı da var.

Səhifə 29 Tut:dünyadaki dava dalaşa düşüncə açısından baxmaq istəmiş və məncə başara bilməmiş,yenə rəvayət zəncirini qıra bilməmiş,İpək üyrəndiklərini şeirə çevirməməlidir şeirlərinə öyrəndiklərindən dəstək verməlidir məncə.

Səhifə 30 Çərdək:Imgəli və sözü olan bir şiir,:
"inanın!/ bu günün çərdəyini tüpürmüyəcəyə/ağzımda cöcərsin bəlkə... 
yaşamın təkrar olmaq qonusuyla şairanə bir qarşılaşmaq var bu şeirin bütünündə.

Səhifə 31 Yenə boyludur anam:bir sıra qoşullara etiraz edən bir şeir,tam rəvayətdə həps olunmuş bir şeir başarılı diyıl məncə.

Səhifə 33 Tozlaşan su:Təsvirlərin çoxluğuna rəğmən şeir İmgəyə varmamış məncə.


Səhifə 35 Bilirəm:Başarılı toplumsal bir şeir,İpək burada gözəl bir İmgə yaratmış:
 "Bilirəm üzü üstə asfalta quylanmımş bu şəhərin..." bu şeirdə təsvirlər bir İmgəyə dönüşmüş,dediyim kimi təsvirlər birliyi fərqlı anlam düzəninə varmş.

Səhifə 36 Yerbəyer:bu şeir neçə fərali parçadan və sanki nəçə fərqli zamn və fərqli hallarda deyilmiş bir şeirdir məncə,bir şair bir şeirini bəlkə uzun sürədən sonra tamamlaya ama bu halda parçaların necə doğru montaj etməyini bacarmalıdır,artırmalıyam şeirin ilk hissəsində İpəkin məkanla fərqli və siyasal –fəlsəfi bir ilişgisi gözə çarpmaqdadır ama bu qonu davam etmir.

Səhifə 39 Pərdələr:bir dərin darıxmanın sadəcə rəvayətidir bu şeir.

Səhifə 40 Yaz tanıdı Bəlkə bizi:
Bir insanin böyüdükcə toplumsal ilişgilərdə itdiyinin macerasini izah edən bir şeir,bu şeirdə sanki şair bilə bilə rəvayət Ton və ləhnini gücləndirmiş bunu ayırd Bəlkərd edə bilirəm,şeirn son hissəsi qafiyə sayağı sözcüklərlə dolunmuş,məncə gözl sətirləri bunlardır:
"…bəlkə itdik royalarda?/ya "gərəklər" bürgələdi hamımızı örtügünə/tanış belə gəlmədik güzgülərin gözlügünə/bəlkə bizim şaqqıltılarımiz yer salıbdır kilasların duvarlarına/bəlkə bizi duvar tanır,ama ayna anımsamır/bəlkə bizi küçə tanır,öz evimiz tanımırı/bəlkə bizi paltar tanır,öz dərimiz tanımırı..."

Səhifə 43 yavan şeir:İpək xanım genəldə güclü şiirlerini normal sətirlərlə zəyiflədən şairdir,bu şiirde şair İstiarə istiqamətindədir ama şeir yığcam dəyil şeiri qısaltmaqın gərəyini düşünürəm

Səhifə 45 Çörək və 46 Boğulmadan şeirləri:vətən və sanki əbədi toplumsal düyünlərin rəvayətidir bu  iki şeir,gözədəyər bir şeir dəyillər ama onları görməzdəndə gəlmək mümkün dəyil,çünkü hər iki şeirdə duyğulu sətirlər də var.

Səhifə 48cızıq şeiri: bəlkə bu şeirdə Cızıq artıq bir qızlara özəl oyunda qullandığından qadın yonlu bir şeirlə qarşılaşmışıq deyə bilirik,şeir Simvola dayanaraq siyasal bir etirazdir.

Səhifə 50 İtsəm nə olur,səhifə 52 Dönə dönə səhifə 54 Xatın səhifə 58 Mızıltı səhifə 63 Son tapıntı səhifə 66 Ağır tay səhifə 67 Yağışlı yağış səhifə 82 Qurulanan qor(düşünüb şeir yaratmaq) səhifə 85 Sən,mən səhifə 87 Yarpız s’hif’ 88 Hç, bilirsin?(şeirin xitabi əehni və tonu gözəldi amma) sihıfi 91 Bır avuc sihıfi 92 Tuzşəkər səhifə 97 Bax səhifə 98 Nabat səhifə 103 Tay keşik şeirləri:Söz Ekonomisi çox vaxt unudulmuş az və öz demək ola bilirdi,neçə təsviri şeir etməyə çaba göstərilmiş ama o təsvirlər özəl ilişgiyə sahib ola bilmədiklərindən İMGƏ yarana bilməmiş,Yenə çizgisəl rəvayət şeiriyəti basmış amma şair sözcükləri mürəkkəb və biləşik formətdə qullandığı anlarda bu rəvayət zəncirinın qırmağını bacarmışdır mməsələn:


"…Özümü başdan geyinəcəyəm..." "…qoy uşağlığımı başdan fışqırım..."

" …yasdığımda boğuluram/ və içdiyim bir içim suda…"



"…qaçıram/qaçıram/qaçıram…/xəstəxanalara düşürəm,/divarlardan yapışıram/qovuşuram acılardan boğulanlara,qoşuluram başlari bədənlərinə ağırlıq eləyib /bağıranlar!/qoşuluram sancı dan doqrananlara,doğanlara/anadan olub,çığıranlara..."
(bu şeirdə söz anlmından artıq ləhn və Ton çəkicidir,ELƏYİB yerin EDİB yazmaq olardı məncə)

"…və mən gecə onikidə yaşayanlardanam..."
"…yeyəsiz görüş yerində kimsə yox.."(Ağ Hotel adında geçmişdəki bir şeirimdə olan bu sətri də mənə xatıladır:"...yeyəsiz xatirələr...)
"…və bütün ağır sözlərə borcumu ödəmiş kimiyəm..."
Səhifə 68 Kal səslər şeirində şeirdəki bollu duğu tərkibləri gözəldir ama söz Ekonomisindən xəbər yoxdur:
... kökləri dəyişdi yolların/evimi tanıyanmadım...
(mənim bu şeirimi yadıma salır:... və tapanmıram evimi/xiyabnlar ad dəyişirlər...)
...itən adamları ciblərində axtar...
Səhifə 70 Qurquşum yağışı:başarıl təşbihlərə düzən verilmiş bu şeirdə.
Səhifə 72 Yarım adam şeirində qara tənz görürəm.
Səhfə 75 Şe’r şeirində şair iki fərqli qonudan bir şeir yaratmayı bacarmış.
Səhifə 76 Verilməyən öpüşlər şeirində İpəkin sevgi ilişgilərinə biaz fərqli yaxınlaşdığı şeirlərdəndir,bu şeirin bir fərqi var,ipək burada sevgi düşüncəsinə hərəkət edir zirvəyə çatm ır amma burada baxış modern bir Baxışdır,İpəkin genəldə insansəl qonulara girişmək marağı şeirlərindən bəllidir.
Səhifə 79 Alma şeirində İpək osturəvi bir Atmosferə 
Yaxınlaşmış.
Səhifə 80 Qalıb qalanmalısan şeiri bir Monoluq olarkən oxucu tərəfindən ona xitab olunduğu bir şeir alına bilir.
Səhifə 81 Ölülər şeiri İdeoluqlara xitab edən bir şeirdi hər ayağı tarıxsəl üçürümün bir tərəfində qalmış bir nəslin rəvayətidir.
Səhifə 83 Talvasa şeirində sətirlərin aras ında azacıq yazılmamış sözləri zen ede bilirəm bu bir başarıdır.
Səhifə 84 Günəbaxan şeiri kitabın qeyr-i siyasal şeirlərinin başarılı bir şeiridir:
Uzumun hüznündə ağlayan şarab/və bir pərdə gözyaşı,yetərki/şo’lə çəkdirə ışıqlara,/ancaq,
günəbaxanın sərgərdanlığına,kim yetişəcək,/gecəyarısı?!

Səhifə 90 Ayın sırrı təşbihlər üzrə yaradılmış bir şeirdir ama başarılıd ıır məncə.
Səhifə 94 bu şeirdə sətir bölmələrinə itirazim var,şair buna diqqət yetirməlidir,aslında mən DONUQ ŞEİR PLANıdoğrultumda gününüzdə və heç olmasa bu bölgədə şairdə faxir və qururlu Perspektiv qalmadığı üçün öz şeirlərimi də o zahiri faxirlikdən sərbədt buraxıb düzyazı kimi yazıb heç nuqtə və başqa əlamətlər işlətmirəm(şeirin oxumağ ını çətin etsəmdə yorum potansiyelini çoxaldıram və bir də İstarənin başqa boyutlrını axtarıram),ancaq pilləkani yazan şairlər üçün də heçolmasa şeirin nəfəs və anlam durağlarını pilləkani yazmaqda gözə almaq gərəkir.
Səhifə 95 Matik şeiri bir qadın şeiri gözəl lənn,gözəl əsəbiyət və sədaqət,gözəl toplumsal şeir,təssüf ki bu şeirin Sansur olduğunu his edirəm,Azərbaycan qad ın şairlərinin ən gözə toplumsal şeirlərindəndir bu şeir:
...gözüz ayd ın!/oğul doğmuşam xiyavanlarıza...


Səhifə 102 Dardərbən şeirində gərçək bir səsi his etdim sadəcə və bunu yazmaq istədim.
Səhifə 104 Sud sızlayan döşlərim kitabın bəlkə təkcə cinsəl qonularla da ilişgidə olmuş şeiridir,İpəkin şeirində cinsəl qonular ya Erotizm ciddi bir yer almır.
Səhifə 106-107-108-110 Yuva-Yaylanmaq-Don-Kal kefəhval şeirlərində şair yenilikçilik doğrultusunda bir sıra çabaları olmuş ama ən başarılı anlarda ortasəviyəli şeirlərə varm ış


Yekonlaşdırıram Fərnək Fərid ”Ipək” bir qadın şair olaraq qadın şeirində harada durmuş? Valter adında bir yazarın fikrini doğru bulduğumda onu eynən burada işlətirəm o, qadın yazarlarını  üç aşamada yerləşdirir:
1-Feminine:Bu aşamada qadın şair ya yazar ərkəksəl ədəbiyatla rəqabət etmək süşüncəsinə malikdir.
2-Femenist:Bu aşamada qadın şair ya yazar qad ınlar və ərkəklərin eşit olduğunu istər və onların eşitsizliyinə çoxlu itiralar gərçəkləşdirir.
3-Famale:bu aşamada qadın şair ya yazar qad ın mərkəzli bir ədəbsəl  ürünü yaratmağa başlar.


İpək şeirlərində (bu baxış açısından)Feminine və Femenist aşamalr ında gəlib getməkdədir,yeri gəlmişkən söyləməm gərəkən bir söz daha var:məncə oxuduğum Azərbaycan türkcəsində şeir yazan qadınlar içrə ən güclü siyasal yazan qadın şair “İpək”dir Kitabindaki Matik və Etisab şeiri güney qadınının başarılı topplumsal-siyasal şeirlərindəndir.
Qadın yazar və şairlər üçün Fakt verdiyim üş aşamanı başqa qadın şair və yazarlarımız haqqında da(burada özetdəsinə) gərçəkləşdirmək mümkündür,məsələn məncə Nigar Xiyavi birinci və iknci aşamada gəl-getdədir,Ziba Kərbasi üçüncü aşamaya yetişmək durumundadır,amma  Ziba Kərbasi qadın mərkəzli şeirinə çox vaxt Erotizmlə yetişir,Ziba Kərbasının dəyərli bir iş gördüyünü qəbul edirəm amma bu işin sadəcə seks və Erotizmlə görüldüyünə inanıram,Ziba Kərbasının türkcə şeirlərinin bir çoxu şairin bədəninə və səs və ifadə gözəlliyinə dayanır,Ziba Kərbasinin(türkcə şeirlərində) yeni bir ifaləri var amma  yeni bir dünya görüşünə ya düşüncəyə yetişmir,onun şeiri öz dilindən eşidiləndə daha güclüdür,onun şeiri yazı üzündən oxunanda gücünün bir hissəsini itirir,və bunlara baxmayaraq qadın şeirimizdə öncül sayılır.
 
İpək xanıma təkliflərim:

1-İpək siyasal şeir çizgisində seyr etmək istərsə Matik və Etesab şeirlərini son yetişdiyi duraq bilərk oradan ilərləməlidir asla bu iki şeirdən gücsüz siysasal şeirlərini yayımlamamalıdır ,duyğusal şeirlərndəysə Payız şeiri onun ən yüksək şeirlərindəndir o şeirdən ilərləməyi amaclaya bilir. Fəranək Fəridin duyğusal və siyasal hislərinin arasında bir düzənləmə yapmağına  çağırıram şeirləri ya tam siysal-toplumsaldı ya tam duyğusal,ama bu iş ilzamən görülməmlidir də.
2-Ipək çoxlu şairlərimiz kimi bə’zən neçə təsviri birbilə ilgiləndirir və şeir yaratmağa çalışır,təsvir İMGƏ dəyi,siz neçə sözcük arasında özəl ilişgi qura bildiyinizdə İMGƏyə vara bilirsiniz bu çox önəmlidir.
3-İpək çox vaxt söz Ekonomisini gözləmir,hər sözcüyün şeirin bütünündə maksimom kapasitəsini bulub o sözcüyü doğru zərfiyətilə işlətməliyik.
4-Fəranək Fərid Ritoriqa sahibidir,bəlaqət və səs uyuşumunu bacarır ,onun Cızıq şeir kitabı genəldə açıq mətndir bir iki şeirdən başqa bu kitabda yorum və yozuma yer yoxdur,İpəkin beyni Geştalt Pesikolojisini izləyir,o,xusus çox qısa olan şeirlərində şeirinin sonunda bir sonuc və insicam axtarır,bu tür şeir bə’zən Gözəl ola bilir,bəzən yox.

5-Ortasəviyəli şeir demək dünyada çoxlu şairlərin Probləmidir,
İpək buna adət etməməlidi,məncə İpəkin güclü yönü Siyasal şeirlərindədir,günümüzdə siyasal-toplumsal şeir və ədəbiyat ziyalılılar tərəfindən çox bəyənilməsə də İpəkin hələlik gücü bu alanda,o, siyasal qadın şeirimizi gəliştirə bilir xəbəri olsun.

Nadir Əzhəri -2012.06-Təbriz

تبت يدا-حيدر عباسي (باريشماز)

22 Eki 2011 08:18 tarihinde Nadir Ezheri tarafından yayınlandı

سربست تنقيد

تبت يدا

حيدر عباسي (باريشماز) 1387

آفتاب آذربایجان - سایی 56-1390

 

دئديیيميز كيمي سربست تنقيد سيرا مقاله لرينده تنقيد ائتدييیم كيتابلارين هانکی تنقيد طرزلرينه آرتيق اويوشدوقلاري سئچيم ترجيحيم و بو مقاله­لردن بيرينجي آماجيم كيتاب و يا يازاريني تانيتماق يوخ، تنقيد طرزينه شعر و ادبياتيميزدا بليرلي اؤرنكلر ياراتماقدير. باشقا سربست تنقيد مقاله­لريمه رغمن «تبت يدا» كيتابي­نين تنقيدينده بير تنقيد طرزيني تام اساس گؤتورمورم. بو كيتابين بير سيرا حیکایه تكنيك و قورولوشونا باخيب كيتابداكي يازار اوچون اؤنملي اولان توپلومسال-سياسال بير قونويا توخونورام.

 

«تبت يدا» كيتابي­نين اؤزتي

«پهلوي» چاغيندا «صمد» آدلي دئوريمچي معلليم، «غلام» و «جئيران» آدلي ايكي كندلي آداخلي، ظاليم بير خان و قوللوقچولاري و اونلارلا ال بير اولان شاهين آرتشي و ساواك مأمورلارينين ظلملرينه معروض قاليرلار. «جئيران» آدلي قيز، خانين طرفيندن اصلينده اوغورلانيب گيزلي تجاوزلره معروض قاليب جينسل استثمار اولونوب و سونوندا بير فساد ائوينه ساتيلير. اورادا دا خانين اوباشلارينين بيريسي اونو اؤلدورور. «جئيرانين» آداخليسي اولان «غلام» خانين دسيسه­لرينه معروض قالاركن گئرچكلري چوخ گئج آنلايير. سنه­لرجه تحميق و استيثمار اولونور، سونوندا «صمد»، «غلام» و دوستلاري دئوريمچي اولاراق خان و اونون نئچه امكداشيني ياخالاييب داغلاردا گيزلي يارقيلاييب اؤلدورورلر. سونرا خانين باشقا امكداشلاريني دا اؤز يووالاريندا جزالانديريرلار.

 

1- «تبت يدا» كيتابي بير اوزون حیكايه­دير. بير رومان دئييل. چونكو منجه رومان و حیكايه­نين فرقي اونلارين صحيفه ساييلاريندا دئييل. حیکایه­ده قونونون هر طرفينه بلد اولوب بير سونوج الده ائديريك، آمما بير روماني قورتارديغيميزدا اونون قونوسونو بئينيميزده باشقا واريانتلارا آپاريب چيخارا بيليريك يا يئني سورغولارلا راسلاشيريق. چوخلو قيسا حیکایه­لرده بير رومانين چرده­يي موجود اولا بيلير. «تبت يدا» چئشيدلي ايدئولوژي و مذهبلرده كي ظلمه قارشي فيكيرلري بير آرايا گتيرمه­یه چاليشير. بو ندنه گؤره «تبت يدا» كيتابيني بير اوزون حیکایه بيليرم. آرتيرمالي­يام اوزون حیکایه اولوب رومان اولمايان بير يازي منجه بير نقصانا صاحيب دئييل.

 

2- «تبت يدا» حیکایه­سي بير رئاليستي حیکایه دير چونكو: الف-روايتين طرزي ابژكتيودير (عيني دير). راوي بير به بير كاراكترلري تعقيب ائدركن ماجيرالاريني آچيقلاييب، كاراكترلره باش چكير. میثال اوچون 49-جو صفحه­ده خان و جئيرانين اغفال صحنه­سينين آراسيندا «صمد» آدلي كاراكتر و خانين باشقا گؤروشونو روايت ائدير. ب-راوي كاراكترلرين ايچ دويغولارينا دا آگاهدير. ج-راوي مكانلار و كاراكتئرلردن دئتايلي و دقيق توصيفلر اورتايا قويور. میثال اوچون 37 و 38-جی صفحه­ده كي مكانين توصيفي يا  173-جو صفحه­ده خانين يارقيلانديغي مكانين ديققتله ايضاح اولوندوغوندان آد آپارماق اولار. د-رئاليستي (تكجه سوسياليستي رئاليزم يوخ) اثرلر كيمي گئرچكلري بير آماج دوغرولتوسوندا و يول گؤسترمك اوچون ايضاح ائدير. البته منجه رئاليزم طرزي ده سونوندا گئرچكلردن اؤز ايسته­ديیي آماج اوچون فايدالانير.

 

3- «تبت يدا» حیکایه­سينين تئپكي مكانلارينين (عكس العمل مكانلارينين) چوخوسو «دورغون» فورمتده يوخ «حركتلي» فورمتده دير. دئمك يازار كاراكتئرلريني چوخ واخت حركتله بير واحيد يئره گتيريب گؤروشدورور. مثلن «صمد» آدلي كاراكتر خانين ائوينه چاغريلير. يا «صمد» «داريوش» لا خانين يانينا آپاريلير. «غلام» آدلي كاراكتر «صمد» گيله گئدير و ماجيرالارين گئرچه­ييني اؤيره نير. «صمد» «مليحه» ني فساد ائوینه گئدركن گؤرورو ...

 

4- بير حیکایه يا روماندا بؤلونه بيلمه­ين حيسسه­لره «ايچه­ريك چئردكلري» دئييب و نئچه بيربيريله اوخشارليغي اولان «ايچريك چئرده­يه» «اساس چئردك» دئييريك. بو اساس چئردك يا چئردكلرين بيربيرينه گؤسترن تئپكيلره پيلوت (پيرنگ) دئييريك. حیکایه­نين بيرينجي دورغون دورومونا هجوم ائدن اولايا «دويون» دئييريك. «تبت يدا» حیکایه­سينين اساس چئرده­يي ظلم و ظاليمه قارشي موباريزه ائتمكدير. حیکایه­نين ايچريك چئرده­كلري «غلام» و «جئيرانين» آداخلي اولدوغلاري، «صمدين» دئوريمجي فيكيرلره صاحيب اولماغي، «خان» و ساواكي­نين بيرده نئچه آرتيشي­نين خيانتلرله مشغول اولدوقلاريدير.

«تبت يدا» حیکایه­سينين ايكي اؤنملي «دويونو» واردير، بيريسي «بولودون»نون قويودا اؤلدورولمه­سي و باشقاسي «جئيرانين» سونوجو و اينتيقامي­نين آلينماسي. بو «دويونلر» ظاليملردن اينتيقام آلماقلا چؤزولور.

 

5- موجود اولان «اويانديريجي»لاردان (انگيزش)، رئاليستي اويانديريجي، مغايرته دايانان «اويانديريجي»، استتيكه (زيبايي شناسي) دايانان اويانديريجي، كمپوزيسييونا (تركيب بندي) دايانان «اويانديريجي» ان اؤنمليلريدير. «تبت يدا» حیکایه­سينده ايلكينده رئاليستي «اويانديريجي» (موجود اولان ظلملر و اونا قارشي دايانيشمانين گركلي اولدوغو) و سونرا استتيك «اويانديريجي» (ظلمه قارشي دايانيشمانين شكوهلو و گؤزل تقديم اولوندوغو) حیکایه­نين تمل «اوياندريجي» لاريدير.

 

6- «تبت يدا» حیکایه­سينده قلم دؤيونتوسونون آلچاغي اوجاسي گؤرونور. بو قلم دؤيونتوسو هر باشاريلي اثرده ده وار آمما بو دؤيونتو «تبت يدا» كيتابي­نين سون حيسسه­لرينده آرتيق گؤروكور. كيتابين بؤیوك بير حيسسه سينده يعني ايلك صحيفه­دن اعتبارن 173-ه قدر بو قونو گؤزه ديمير و حیکایه­ني بير نفسه اوخوماق مومكندور. منجه بو اؤزو كيتابدا بير باشاريدير صحنه­لر خصوصن دئدييیم صحيفه­يه قدر اينانمالي و ائتكيلنديريجي دير. باشقا يؤندن بو حیکایه­ده «باريشماز» هم پوپولر هم خيالي فيگورا ماليكدير. بو ايكي قونونو بير يئرده (باشقا يازيچيلاريميزدا) آزاراق گؤرمك اولور. آنجاق 173-جی صفحه دن سونرا خان و اونون نئچه قولونون داغدا دئوريمچيلر طرفيندن گيزليجه موحاكيمه صحنه­سينده، صحيفه 203 قدر او موحاكيمه مكانيندا موجود اولان كيتابلاردان (قرآن- انجيل- نهج البلاغه- مثنوي- پایيز پدرسالار- پروين اعتصامي شعرلري و ...) نقل اولونموش فاكتلار، حیکایه­نين قدرينده بؤيوك و منجه نگاتیو بير ائتگي بوراخير: الف- حیکایه نين قورولوشونو نورمال و بعضن گوجلو رئاليستي بير اثردن، اؤنجه­دن دوشونولموش و مولتي ايدئولوژيك بير اثره چئويرير. صحيفه 203-دن سونرا خصوص «مليحه» نين كلكله خانين ائوينه دؤنمه­يي و سونوندا ال بیر اولدوغو دئوریمجی لرله خان گيلي جزالانديرماغي اؤنجه­دن اوخوجو طرفيندن بللي دير. بو حيسسه باشقا سورپريزلي فورمتده يازيلا بيلسه ايدي حیکایه نين نئچه قات گوجلو اولوب گوجلو قورتارماغينا يارديم ائدردي. دئديیيم 173-جو صفحه­دن اؤنجه ده، بير ايكي يئرده، بالاجا دييشيكليكلرله حیکایه داها گوجلنه بيلير. مثلن «صمد» بير دئوريمچي اولاراق «مليحه» ني فساد ائويندن قورتاريب اونونلا ائولنير، «صمد» ين بو ايشي دوغال و اولاغان نظره گليرسه ده «مليحه» نين احوال روحيه­سينين دييشيلمه­سي و فساد ائويندن چيخيب بير چیريك كيمي داورانديغي كيتابدا يازيلانلاردان آرتيق آچيقلانماليدي. بو اولاي يئترينجه اؤن پلانا صاحيب دئييل. باشقا يؤندن گونوموزده حیکایه و رومان يازارلاريميزين آراسيندا «حيدرعباسي» نين ظلم له موباريزه قونوسوندا بو قدراورکدن یازدیغی،اونا یئنی بیر مقان یوخ آمما اؤزل بير يئر بخش ائدير. يازار بو كيتابي شعار وئرمك قصد ايله يازماييب و بو تام حيس اولونور.

 

اينديسه بو مقاله نين باشيندا ايشاره ائتدييم اؤنملي بير قونويا توخونماق ايسترديم. دئدييم كيمي «تبت يدا» حیکایه­سينده صفحه 174-دن 203-ه قدر اؤزل بير حيسسه وار. دئوريمچي «صمد» و «غلام» دوستلاريلا بيرليكده ياخالاديقلاري خان و اونون نئچه نؤكريني داغدا موحاكيمه ائديرلر. «صمد»-ين ساواك اليله ائويندن آپاريلميش و خانين ائوينده ساخلانيلميش كيتابلاري، «صمد» و دوستلاري طرفيندن خان و قوللاريلا بيرليكده داغداكي بير گيزلي كؤهوله آپاريلير. خان و نؤكولري موحاكيمه اولوركن اوراداكي چئشيدلي كيتابلاردان ظلمه قارشي اولان متنلر اوخونور. دئمك يازارين اوست- اوسته اومانيستي بير باخيش آچيسي وار و ايسته­يير ظلمون بوتون دينلر و ايدئولوژيلرده كؤتو بير فنومن اولدوغونو گؤسترسين. چوخلو دين و ايدئولوژيلرده بونا بير اورتاق نوقطه تاپيب گؤسترير. بو فيكير طرزي يوز ايلدن چوخ بيزيم بؤلگه­لرده ياشايان ضيالي و بعضن دئوريمچيلرين فيكير طرزي اولموش آنجاق بو فيكيرين تئوريده گؤزل اولدوغونا باخماياراق، عملده هانکي سونوچلارا وارا بيله­جه­ييني خاطيرلاتمالي­ييق. 231-جی صفحه­ده بير چیريك «مليحه» يه دئيير: «... بيزيم يولوموزون آدي يوخدور، آمما اؤزو واردير. هر یئرده ايمپيرياليزمينن گوله­شن وار او بيزيم يئنيلمز قهرمانيميزدير، او آد بيزيمكيدير...»

بورادا حیکایه قورلوشونون بحثيندن يانا چيخيب بو فيكير طرزينه عاييد اطرافلي باخماق ايسترديم. يوخاريداكي سؤزدن گئنل اولاراق بير تهر «دكتر علي شريعتي»، «جلال آل احمد (و بونلارلا منجه قياس اولا بيلمه­ين) «خسرو گلسرخي» يادا دوشور. «خسرو گلسرخي» «پهلوي» زاماني اؤز موحاكيمه­سينده دئدي: «... من حضرت علي را به عنوان اولين سوسياليست جهان مي شناسم» (يادداشيمدان نقل اولاراق) منجه بو سؤزده اولان فيكير عملده گؤزلنيلمز سونوجلارا چاتير. اسلام و سوسياليزم باشقا قونولارديلار آنجاق «ميلان كوندرا» دئميشكن هر كس اؤز چاغداش زامانيندا سانكي بير دومانلي اورماندا حركت ائدير، آمما كئچميشه باخديغيندا سانكي دوماني چكيلميش بير يولا باخير و بعضن دئيير نئچون او كئچميشده ياشايانلار فيلان قونويو باشا دوشمه­ميشلر. حالبوكي بو آدام اوچون یاشادیغی زاماندان كئچميشده­كي گئرچكلر آيدين گؤرونمكده­دير او كئچميشده کي اينسانلار دا اؤز اورمان و اؤز چاغلاريندا كي دومانلار ايچيندن بير قورتولوش يولو آختاريريرميشلار. يوخاريدا ايشاره ائتدييم قونونو «توپلومسال دئوريم و اسكیلتمك آفتي» آديندا بير مقاله ده آچيقلاميشام (آواي اردبيل- نومره 237)

«آنتونيو گرامشي» دن ائتكيله­نرك ايكي چئشيد دئوريمدن آد آپارماق اولور: 1- پولتيكال دئوريم 2- توپلومسال دئوريم. پولتيكال دئوريمده بير توپلومون دوشونوش فونداسيونلاريندا راديكال دييشيك باش وئرمير و تكجه توپلومون اوست قورولوشلاري دييشيلير آمما توپلومسال دئوريم بير چوخلو دوشونوش فونداسيونلاريني دیيشير. تاريخ بويو توتاليتاريستلر يا يئترينجه آييق اولمايان دئوريمجيلر كلي، گئنل ايبهاملي و يوروملانا بيلن سؤزلردن فايدالانميشلار. ترسينه درين دوشوننلر هر زامان فيكيرلريني آيدين، بليرلي و پلان شكلينده ايضاح ائتميشلر. سانسوردان بويون قاچيرماق اوچون سانسورچولارين اينانديغي سؤزلرين بير آزيني دا اؤز اثرلرینه یئرلشدیرممیشلر،بیزده بو تیپ يازارلارين بلكه ان اؤنمليسي «ميرزا فتحعلي آخوندزاده» دير. اونون «كمال الدوله مكتوبلاري» آدلي كيتابي تخمين 137 ايل بوندان اؤنجه يازيلاراق 1924 جي ايلده باكيدا يئني الفبا ايله چاپ اولونور. يئنه بو كيتاب 1985 جي ايلده باكيدا فارس ديلينده چاپ اولونور، بورادا «ماشاالله آجوداني» نين «مشروطه­ي ايراني» آدلي كيتابيندان بو فاكتلاري گتيرمه­لي­يم (البت «ماشالله آجوداني» نين باشقا فيكيرلري بو سطيرلرين يازارينين دوشونجه لر ايله اوست اوسته دوشمور) «آخوندزاده» «مستشار الدوله» نين «یک کلمه» کیتابینا داییر یازیر: به خیال شما چنان می‌رسد که گویا به امداد احكام شريعت «كنستي توسيون» فرانسه را در مشرق زمين مجري مي توان داشت...» («مشروطه ي ايراني»، «ماشاالله آجوداني» نشر اختران 1382 ص 44) « مستشار الدوله» باشقا بير مكتوبدا «آخوندزاده» يه يازير: «... بدان جهت آن قوانين را (آوروپا قانونلاريني) به آيات و احاديث و اخبار مستند كرده و براهين آورده بود كه «... ديگر نگويند فلان چيز مخالف آئين اسلام يا آئين اسلام مانع ترقي و «سيويليزاسيونه است» و در نامه اي ديگر  «آخوندزاده» صريحا به اين موضوع اشاره مي كند كه «... رساله اي كه شما از يوروپا آورده بوديد و جميع آيات و احاديث را نيز به تقويت مدعاي خود در آن رساله دليل شمرده بوديد نتيجه خيالات (بورادا فيكيرلر آنلاميندا) يوروپائيان است... مگر كافه مردم آيات و احاديث را مي فهمند؟...» (همان قايناق ص 47) باشقا بير يازيدا «آخوندزاده»یه اؤز كيتابي­نين (كمال الدوله مكتوبلاري كيتابي­نين) لحنيني يوموشالديب، اسكيلديب و بير سيرا سؤزلري پرده ايچره دئسين اؤنريسي گلير «آخوندزاده» دئيير: «... عرفاي متقدمين ما چنين كرده اند يعني فيلسوفيت را خودشان فهميده اند اما در بيانش به عامه نوع بشر بر مقتضاي جبوني و كم جرئتي رفتار كرده اند، از اين جهت مراد ايشان تا امروز غير منكشف مانده است. اما حكماي يوروپا مثل «ولتر» فرنگي و «يونل» انگليسي و ديگران آنچه را كه خود فهميده اند به عامه مردم نيز بر طبق ادراك خودشان در كمال صراحت بدون جبن و هراس و بدون پرده كشي و سرپوش فهمانيده اند... غرض من از اين نسخه تنها «سيويليزه» شدن ملت من نيست، من مي خواهم راه ارباب خيال را بگشايم و به خيال فيلسوفان و حكماي خودمان كه هزار و دويست و هشتاد و هفت سال است در قيد و حبس است آزادي ببخشم...» منظور «آخوندزاده» از «خيال» در آن عبارت همان تفكر و تعقل فلسفي و انديشيدن است» (همان قايناق ص 49) بو بؤلگه لرده كي ضيالي لار «اسكيلتمك» آفتيندن قورتارا بيلمير،چئشیدلی ایدئولوگییالا و باخیش آچیلارین کیتابلاردا اورتاق نقطه لری قاباریق نظره گلیر آمما پراتیک و عملده اونلارین بؤیوک فرقلری اوزه چیخیر.

قورشون هاردان آچيلدي- ايواز طاها

22 Eki 2011 08:15 tarihinde Nadir Ezheri tarafından yayınlandı

سربست تنقيد

قورشون هاردان آچيلدي- ايواز طاها – 1385


آفتاب آذربایجان -سایی55-1390

قورولوشچولوق (structuralism) توپلومسال، پئسیكولوژيك و گئنلده متندن ائشيكده­كي ائلئمانلاري اؤزگور اولاراق نظره آلماييب متنين اؤزونو اساس گؤتورور. قورولوشچولوق بير تنقيد فورمتي ده اولاراق كاراكتري (شخصيتي) بير واردونلو يوخ، بير «ايشتيراك ائديجي» كيمي تانيماقدادير. دئمك قورولوشچولوقدا متن بير «معلول» يوخ اؤزو بير «مطلق وجود» كيمي ديققته آلينيز، قورولوشچولوق تنقيد طرزينده صوري و قالارغي اولان فورمتلري الده ائتمك اوچون چاليشيلير، بو دئديييم تنقيد طرزي شعر و ادبيات ساحه سينده ده صنايع لشمه و بيليمسل آخيمين يانسيماسيدير، قورولوشچولوغا عاييد موجود اولان كيتابلاردان معلومات الده ائتمك اولور، بورادا بو لازيم اولان ايضاحي داها اوزاتماغا گرك يوخ.
«ايواز طاها»نين «قورشون هاردان آچيلدي» كيتابيندا قورولوشچولوق باخيش آچيسيندان (سينيرلي اولاراق) 1- «ولاديميز پراپ» 2- «گريما» 3- «رولان بارت»ين اؤزلرينه عاييد اولان و متن ايچره بليرتديكلري 1- «داورانيش بيچيمي»  2- «روايت سلسله­لري» 3-«رمزليك» لري آييرد ائتمه­يه چاليشيب، اونون تمل جوت قارشيليغيني (binary opposition) بليرديب. بو جوت قارشيليغين نئجه ضدييتدن «مضمون اويوشقانليغينا» وارديغيني ايضاح ائتمه­يه چاليشاجاغام.
الف- «ولاديمير پراپ» روس عاميانه حیكايه لرينده بليرتدييي يئددي نوع «داورانيش بيچيمي» واردير: 1- «كؤتو كاراكتر» 2-«بخش ائديجي» 3- «يارديمچي» 4- «آرانان كيمسه» 5- «خبرگتيرن» 6- «قهرمان» 7- «ساختا قهرمان»
منجه «ولاديمير پراپ»ين روس عاميانه حیكايه لرينده بليرتديیي يئددي نوع «داورانيش بيچيمي»ني گونوموزده كي قوللانیلان ادبی متنلرده ده ايزله­مك مومكندور.
«قورشون هاردان آچيلدي» كيتابيندا «كؤتو كاراكتر» داييمن يئر دييشير. «چوبان» كاراكتري بولاق باشيندا و سو سيراسي اوستونده اوره­ييندن وورولموش كيمسه­نين جنازه سيني باش كاراكترين ائوينين اؤنونه گتيريب اونا دئيير: (صحيفه 6) «... گؤرورسن بولاق يئنه ده قوربانليق آلدي. سو بيزي هم ياشادير، هم ده اؤلدورور.»
صحيفه 10 دا باش كاراكتر ننه سيندن سوروشور: «... كيم ووردو اونو، اونلار كيمي ووراجاقلار؟» باشقا صحنه ده دييرمانچي نين سو نوبه­سي اولاراق قارشي جبهه سويو ييخير و دييرمانچي­نين سو ايله ايشله­ين دييرماني ياتير (صفحه 19): «... نئجه ائله ييم آخي؟ گونده سويو ييخيرلار دييرمان ياتير، بوگون بيزيم سو نووبه­ميزدير، آمما كيمه دئيه رسن- دئدي دييرمانچي، گئت گئده سو قورودو. ايكينجي دؤنه قان تؤكمك ايسته­ميرم. سؤيله­مك ايچيندن كئچسه ده، صانديقدا گيزله­دييي توفنگي چيخاردي قوخلادي...»
بو متنده هم «ديرمانچي» هم «باش كاراكتر» فرقلي زامانلاردا سو اوچون در حال آدام اؤلدورمه­يه قالخديقلاري ندنیندن «كؤتو كاراكتر» اولا بيليرلر آنجاق متنده بو اؤلدورمكلر كيشيسل بير قونو یوخ سانکی تاريخسل بير قونو اولاراق تقدیم اولونور. ماركس دئيير دوغو بؤلگه لرينده سينيفلارين (طبقه لرين) بارانماماسينين بير نه­دني سو قيتليغي ايميش،باتی اؤلکه لرینده بو قونو دوغو قدر یاشانمامیش،كئچميشلرده سو قيتليغينا معروض قالميش دوغو بؤلگه لرینده، موجود اولان سو قايناقلاريني قوروماق اوچون مستبيد بير گوج لازيم ايميش،دوغوداکی استیبدادلارین تاریخسل کؤکو بوردان باشلیر.
«يارديمچي» هم ده «خبر گتيرن»، «داورانيش بيچيملري»، متنيميزده­كي «چوبان» كاراكترينده گؤرونور. باش كاراكتر و «چوبان» سانكي گنج اولدوقلاري زامان بوغدا آنبارلاريني تالاييب كاسيبلار آراسيندا پايلاماق ايسته­ميشلر. بو دوغرولتودا هم تراژيك هم ده گولونج دوروما گيرميشلر. يئريدير قورولوشچولوق تنقيد طرزيندن قيراغا چيخيب «ايواز طاها» نين بو تمثيل ايچره 1979 ايران دئوريمينده يئني يئتمه يا گنج اولانلارين روحيياتينا ايشاره ائتديیيني خاطيرلادام. صاف، فداكار و تجروبه لري منيمسه مه­ميش بير نسلدن سؤز آچماق ایستردیم. باش كاراكتر «چوبان» و نئچه باشقا يارديمچيلا بوغدا آنبارلاريني تالاييب كاسيبلارا باغيشلاماق ايسته­يير (باش كاراكتر سامانليقدا اوزانيب "مكبث" اوخوماق ايسته يير) بورادا بير تور «دون كيشوت» روحيه سینده اولان اينسانلارلا قارشيلاشيريق. بو «دون كيشوت» ساياغيندان دؤنمه روحيات، 1979 دئوريمينده ايشتيراك ائدن گنجلرين چوخوندا واريدي. بو قونو بو نسلين شاعير و يازارلارينين اثرلرينده ده يانسيميش. بو «دون كيشوت»لوق روحيه­سي مثلن بو شعرده روايي طرزده يانسيميش: «... يوخ اولان آرخاداشيم!/ بيري وارميش بيري يوخ/ ماوي گؤز اوشاقلاريديق/ بويوموزدان اوجا كيتابلار/ اويونوموز پارا قالميش/ آنلامي! تئزه سالديق/ اوخويوب دالا قالديق/ اوخويوب دون كيشوت اولدوق/ او دا آدسيز دون كيشوت/ توپلاشيب داغا گئتديك/ بير چؤرك اون بولونردي/ سيراميزدا كاسيب اوغوللار/ ان شرفلي حرّ ساييلاردي/ نه گؤزل بيز، نه يازيق بيز...» يا دا بو صحنه: «... يوخ اولان آرخاداشيم!/ گل بير آز شهري دولان/ چوره يين صفينده ايتيبدير/ ساوالاندا شستلي دوران...» (بو منم چيركين لرين بويوگو صحيفه 58، ايل 1378)
«بخش ائديجي» «داورانيش بيچيمي»، متنيميزده كي باش كاراكترين ننه­سينده گورونور: (صحيفه 72 )«... ننه­مي خاطيرلاييرديم آلنيمي اؤپدو. سونرا زنجيري سالدي بوينوما. گولَله ديمز [رويين تن] ائتدي مني...» يا بو صحنه ده (صفحه 39) «... ننم آغ يايليغيني قارشي طايفا دؤيوشچولرينين آياغي آلتينا سرديكده، ووروشما داياندي...» ايندي سوروشورام «قهرمان» «داورانيش بيچيمي»، بو متنده اولان هانسي كاراكترده جانلانير؟ منجه بو متنين «قهرماني» عينن «كؤتو كاراكتري» كيمي يئر دييشير. «قهرمان» تانينماق اوچون،باش كاراكتر آرتيق اويغوندور آمما يئنه اونو تام «قهرمان» آدلانديرماق اولماز او،ايفا ائدن ايشلري باشقا يؤندن «دييرمانچي» دا ايفا ائدير، آنجاق باش كاراكتر هر ايكي طايفاني مسلسله باغلايير يا گنجليينده كاسيبلارا يارديم ائتمك ايسته يير، آمما «دييرمانچي »دا اوريينده تام آدام اؤلدورمه يه راضي دئييل. او دا ساواشلاردا شجاعت گؤسترير. كيتابين سونوندا تفنگي اؤلولر قاياسينين زيروه سيندن او، يئره آتير، او، باش كاراكتري سون صحنه ده وورمور. «قهرمان» رولو اوست- اوسته باش كاراكتر (راوي) و «ديرمانچي» آراسيندا يئر دييشير. دئمك «راوي» و «ديرمانچي»، «قهرمان» و «كؤتو كاراكتر» «داورانيش بيچيملريني»، بير بيريله دايیمن دیيشيرلر. «ساختا قهرمان» «داورانيش بيچيمي» بو متنده يوخدور.
ب- اينديسه تنقيد ائتدييميز متنده «گريما» نين بليرتدييي اوچ چئشيد «روايت سلسله لريني» ديققته آلماق ايسته­ييرم:
1- گؤره ولري يئرينه يئتيرمك «روايت سلسله­سي» (Les syntagmes performunieis)
بو روايت سلسله­سي كيتابين باش كاراكتري و «چوبان» آدلانان كيمسه­نين بيرليكده بوغدا آنبارلاريني مصاديره ائتمك پلانلاريندا گؤرونور.
2- بليرگين آماجا وارماق اوچون بليرگين چابالار صرف ائتمك (Les syntagmes disjonctionneies) بو روايت سلسله­سي كيتابين باش كاراكترينين قورشون آچميش كيمسه­ني آراماغيندا و «دييرمانچي» نين سويون ييخماسيندا و بو ايكي كيشي و داورانيشلاريلا پارالل اولان باشقا اولايلاردا گئرچكلشير.
3- اينتيقال وئرمك يا يئريني دَييشديرمك روايت سلسله­سي (Les syntagmes disjonctionneles) بو روايت سلسله­سي رويا و گئرچك آراسيندا باش كاراكترين وورولوب وورولماماغي و تابوت ايچره اؤلونون حتمن دييرمانچي يا باشقا بيريسينين اولدوغو قونوسوندا گئرچكلشير، آمما بو دئدييمده تارتيشما يئري ده اولا بيلير، چونكو نهايتده بير احتيمال باشقا احتيمال­لارا غاليب گله بيلير و بيز اؤلونون كيم اولدوغونو اويره­نيريك، آمما بو قونو كسكين بير شكيلده ايفاء اولونمور، آرتيرمالي­يام بورادا كيتابين روايت سلسله لرينين ان اؤنملي لرينه ايشاره ائتميشم.
ج- اينديسه «رولان بارت»ين روايت ايچره بئش نوع بليرتدييي رمزلييي بورادا يازيب اله آلديغيميز كيتابدا بو بئش چئشيد رمزلييي آختاريرام:
1- «داورانيش بيچيمي­نين نيشانجي­لاري» (proairetic code) اؤرنك اوچون بيز دئيه­نده: «كيشي اؤلدو سونرا اونون قاریسی اؤلدو» بیر داستانلا اوزله­شیریک. آمما دئینده «كيشي اؤلدو سونرا او کیشی­نین اؤلوم نیسگیلیندن قاریسی دا اؤلدو» بیر پیلوت لا (پيرنگ له) قارشيلاشيريق. هر حیكايه يا روماندا بوتون كيچيك و بؤيوك داورانيشلار پيلوت و زنجير شكلينده اولاراق بو اوستده دئدیييم رمزليكده يئرلشه بيلير. بو «داورانيش بيچيمي­نين نيشانجي­لاري» بر بيريني اؤرتوشدورور آمما نحو يؤنوندن آيري-آيري قاليرلار.
2- يوروم داشييان رمزليك: «يوروم داشييان رمزليك» بير رومان يا حیكايه ده دئييلن معمالار، سورغولار، و رمزلرين چؤزولوب چؤزولمه­مه­سيندن بحث ائدير. «قورشون هاردان آچيلدي» متنينده تمل سورغو ائله كيتابين آديندا گؤرونور، سو قيتليغيندا ياشايان «ساري خان بَي­ليلر» و «آياز بَي­ليلر» اصلينده كولتورل يوخسونلوقوندان سو اوستونده بير-بيري ايله ساواشداديلار. بو ساواش چوخ اسكي بير ساواش اولدوغو كيمي تقديم اولونور. كيتابدا بير كندين ياخينليغيندا بير قايادان سؤز گئدير. او قايادان سحيرلي بير آخار- باخار اورتايا قويولور. اؤلولر او قايايا داشينماليديرلار، سو ساواشيندا اؤلدوررولموش اؤلولر ده.
كيتابين باش كاراكتئري و اونون سو اوستونده دوشمني اولان دييرمانچي­نين سون چاتيشمالاری همين قايانين باشيندا باش وئرير. دييرمانچي وورولموش و تابوت ايچينده اؤله بيلمه­ين بيريسي كيمي جيزيلير. دييرمانچي اورادا تفنگي باش كاراكترين آلنينا دايايير آمما سونوندا اونا قورشون آچمايير. او تفنگي (ماوراء الطبيعه ايله ايليشگيده اولان) قايانين باشيندان آشاغي آتير. تفنگ گليب يئره ديير و يئنه بير قورشون آچيلير، اؤله بيلمه­ين دييرمانچي آسقيريب اؤلور. بورادا «ايواز طاها» نين بو كيتابيني قورتاران بير صحنه وار، جيزيلميش قايا اؤلولر و پريلرله ايليشگيده اولان بير مكان دير. «ديرمانچي» بو سفر باش كاراكتري وورمور و تفنگي قايادان آتير آشاغي آمما تفنگ يئره دئييب يئنه قورشون آچيلير بو صحنه ني «بارت» دئديیي «يوروم داشييان رمزليك» بيليب  بيتمه ين ساواش بلكه ده قدر ايسته ييدير یورومونا يئتيشيرم. «قورشون هارادن آچيلدي» كيتابي بو يورومدان اؤترو كيچيك رومان آدلانديريلا بيلير. حیكايه و رومانين فرقي اونلارين صفحه ساييسي­نين آز چوخوندا دئييل. نورمال بير دورومدا حیكايه لر بللي بير سونوجا چاتيرلار آمما رومان سونوجا چاتسا دا باشقا يؤندن اوخوجونو اؤز خيال گوج ايله روماني باشقا تور قورتارماق يا اونونلا نئچه طرفلي ايليشگيده اولماقدا سربست بوراخير. يوروم آچيسيندان او قايا باشينداكي اولايدان سونرا بو سورغو بئيينده يارانير: بو خالقين ساواشلاري و فلاكتي كولتورل يوخسونلوقدان بيتمير يوخسا قضا- قدردن؟ كيتاب قورتارير آمما بو سورغو ياشايير و بو قونو بورادا كيچيك رومان قاورامي­نين يارانماسينا ايمكان يارادير.
«قورشون هاردان آچيلدي» متنينده ايكي طايفانين سو اوستونده ساواشي تام بير ميلتين آرديجيل ايچ ساواشي آتمسفرینده تقديم اولونور. ايكي طايفانين ساواشي چئوره لرينده كي وار اولان مدرن بير دنيادا جيزيلير، مدرن دونيادان بو طايفالارين آراسيندا تكجه تفنگ و مين آتيلان (مسلسل) وار، باشقا يؤندن كيتاب ايلك باخيشدا گؤروندويوندن ساده بير قورولوشا ماليكدير. «ايواز طاها» كيتابي­نين صحنه لريني «ورق» كيمي قاتيشديرميش تكجه باش كاراكتري اؤلدورمك ايسته­ين ناخيرچي و ننه نين ائوه گئديب (باش كاراكترين ياراسيني باغلاماق اوچون لازيم اولان شئي لري گتيره جكميش) دؤنمه ديیي و كيتابين سونوندا ايضاح اولونان قايا باشينداكي سون اولاي رويا آتمسفرينده قالير. كيتابين قالان صحنه لريني رئال، خيال و كابوس بؤلوملرينه بؤلمك و بير جيزگيده دوزه­نله­مك مومكندور.
3- كولتورل رمزليك: «كولتورل رمزليك» بير چئشيد اورتاق بيليم و ديرلي سانيلان قونولاردير: صحيفه 24 ده اوخويورق: «... اون بئش ايل اؤنجه سامان آنباريندا آرخاسي اوسته اوزانميشديم. «يئددي اوغلونو گون باتانا گؤندرن آتا» نين ناغيليني اوخويوردوم» بوندان علاوه باشقا صحنه ده همين سامانليقدا باش كاراكتر شكسپرين «مكبث» اثريني اوخوماغا چاليشير. ايشچيلرين گل-گئتده دئديكلري جمله لري «مكبث» كيتابينداكي نئچه جومله يله مونتاژ ائدير و بو ايشله باتي و بورانين نه­قدر فرقلي كولتوره صاحيب اولدوغلاريني سرگيله­مك ايسته يير، آرتيرمالي كي بير دانيشيق و باشقا دانيشيق يا متني مونتاژ ائديب اوندان پارادوكسيكال بير سونوجا وارماق دونيا ادبياتيندا كئچرلي بير تكنيكدير، مثلن «تامس هاردي»نین «آدسيز- سانسيز جود» (جود گمنام) روماني­نين سونوندا، «جود» ائوين اوست قاتيندا اؤلوم ياتاغيندادير، پنجره لر آچيقدير، ائشيكده بوتون جاماعات بير تورن و شنليكله مشغولدور، اونلارين آرديجيل هورا سس لري ائشیدیلیر،آشاغا قاتدا «جود» ون اونو سئومه­ين قاديني اويناشيلا مازاخلاشمادادير و هردن ده اوست قاتا گليب «جود» ا باش چكير، «جود» اؤلوم حاليندا آنادان اولدوغو گونو و حياتي لعنتله­يير، هر لعنتدن سونرا ائشيكده تؤره­نله مشغول اولموش جاماعاتين هورا قيشقيرتيسي گلير، (»تامس هاردي» نين بو روماني «شو پنهاور» فلسفه سينين ائتكيسينده يازيلميش) »يئدي اوغلونو گون باتانا گؤندرن آتا» و «مكبث» بؤلوملري كيتابين كولتورل رمزليك لريندنديرلر، ننه نين باش كاراكتره وئردييي گؤز مونجوقودا كولتورل رمزليك اولا بيلير.
4- معنايا آرخالانان رمزليك: بو قونوكاراكترلرين شخصيتلرينده يئرلشن مضمونلارلا ايليشكيده دير. باش كاراكترين سانكي گنج ياشلاريندا بوغدا آنبارلاريني تالاييب كاسيبلار آراسيندا پايلاماق آرزيسي، اونون اينسانلارين راحات و برابر ياشاماق ايسته ييندن قايناقلانير، بو بير معنايا آرخالانان رمزليكدير.
5- نومادلارا آرخالانان رمزليك: هر متنين اؤز اؤزلليكلرينه داياناراق اؤزل نمادلاري دا اولا بيلير. «قورشون هاردان آچيلدي» كيتابيندا سانكي چئوره سي مدرن اولان بير گئري قالميش توپلومدا بيتمه­ين و تاريخسل بير ايچ ساواشا شاهيديک. بورادا اؤلولر تام اؤله بيلميرلر. بير جينايت اسكيدن تيكرار اولونماقدا و بير اؤلن كيمسه چئشيدلي قيافه لرده اؤلمكده دير سانكي، باش كاراكتر بو سونسوز ساواشا قاتيلميش هم اؤز طايفاسيني، هم ده قارشيدا كي طايفاني مسلسل آتشينه توتور. بوندان اؤنجه باشقا بير صحنه ده مستنطيق ياخالانميش (بوغدا آنبارلاريني تالاييب كاسيبلارا باغيشلاماق سوچويلا ياخالانميش) باش كاراكتره دئيير (صفحه 28): «... سيز قورخونو اونلاردان اسيرگه­سه­نيز، اونلارا ظلم ائتميش اولورسونوز، اونلاري ياشادان قورخونون اؤزودور».
 «قورشون هاردان آچيلدي» روماني بو تاريخسل چيخمازدان چيخماغين يولونو تاپا بيلمير و باش كاراكتر خالقيني سئوديينه و اونون يولوندا چوخ اذيتلر چكدييينه رغمن اونو مسلسل آتشينه توتور. آنجاق خالقا يول گؤسترمك حتمن يازيچي­نين گؤره وي دئييل، اونوتمايين.
اؤله بيلمه­ين اؤلو، اؤلولرين يئر دَييشمه­سي، مين آتيلان (مدرن دونيانين نومادي) بونلار بو كيتابين «نومادلارا آرخالانان» رمزليكلري دير.
اينديسه يئنه «ولاديمير پراپ»ا دؤنورم. او، روايتده «جوت قارشيليق­لارين» (binary opposition) نهايتده بير «مضمون اويوشقانليغينا» يئتمه­يينه اينانير، باخديغيميز متنده تمل «جوت قارشيليق»، «سو و سوسوزلوق»، «اؤلوم- ديريم» قونوسودور، باش كاراكترين طايفاسي بوغدا اكير، دييرمانچي بوغداني دارتير و اونون طايفاسي دا بوغدا اكيرلر، روايتين «سو و سوسوزلوق» اولان«جوت قارشيليقی» هر ايكي طرفين «بوغدا»، دئمك «ياشام مجبوريتي» قونوسوندا اويوشوب روايتين مضمونونو يئكونلاشديرير. قورولوشچولوق تنقيد طرزينده، تنقيد تئرمينلرينين داها چوخ قوللانديغيني خاطيرلاديب، بير داها بو تئرمين­لرين ان دوغروسونو سئچيب يا ياراتماق اوچون، بير قروپ ائديتورلار چاليشمالاريني گؤزله ييرم.

قاپیمیزی کسن سورغولار! (آذربایجان چاغداش شعرینین سورونلاری)

22 Eki 2011 08:12 tarihinde Nadir Ezheri tarafından yayınlandı   [ 22 Eki 2011 08:12 güncellendi ]

قاپیمیزی کسن سورغولار!


(آذربایجان چاغداش شعرینین سورونلاری)



آفتاب آذربایجان- سایی 54- خرداد 1390



آذربایجان چاغداش شعر (و ادبیاتینین) ان اؤنملی سی اوچ سورونلا

قارشیملاشماغینا اینانیرام:

1-    یاشادیغمیز آذربایجاندا معیار دیله قارشی آوانقارد بیر شاعیر و ادبیاتچی نین

باخیش آچی سیندان دوغرو قرار وارمی؟ دوغرو قرار هانگی قراردیر؟

2-    بیزیم شعر، ادبیات و اینجه صنعتیمیزده پست مدرنیزم (و پست مدرنیزمین

چئشیدلی قول لارینین) یئری هارادادیر و هارادا اولمالی دیر؟

3-    مدرنیزم و پست مدرنیزم، آذربایجان توپلومسال شعر و ادبیاتینین فورمتینی

ده ییشمه­ لی دیر یوخسا اونو تام آرادان قالدیر مالی دیر؟

 

1- معیار دیل قونوسو:

دیلین ائشیکده کی حیسسه­ سی سسدیر، سسین اؤز- اؤزونه هئچ بیر آنلامی

یوخدور بیزیم بئینیمیز قرامئر قورولوشونا دایاناراق سس و آنلام آراسیندا بیر ارگانیک

ایلیشگی یارادیر. بیز چوخ واخت گونده لیک عادتلردن اؤترو دیلین گوج پتانسییلینین

نقدر یوکسک اولدوغوندان خبرسیز قالیریق، اؤزل بیر دورومدا بیر سؤزجوک دونیانی

اودلاندیرادا بیلیر، دیلین نورمال ایشلولری (کارکردلری) کیشی سل دورومو ایضاح

ائتمک و توپلومسال ایلیشگی لریمیزی برپا ائتمک دیر. هر اینسان هر بیر توپلومدا بیر

دیل بیریکیمینه عاییددیر، بودیل بیریکیمینین هر بؤلگه ده اولان اؤزل لیک لرینه لهجه

دئییلیر.

گئنل بیر باخیشدا بوگونه قدر دیل هر بیر اؤزونه عایید یارادیلمیش تئوری لرین

قارشیسیندا دیره نمیشدیرده.

بو مقاله ده منیم دیققتیم خصوص ادبی دیلین ایشلولرینه دیر، دیل بیزیم بوتون دئنه

مه لریمیزه داخیل یا اونونلا ایلیشگی ده دیر، دیل بیر توپلومسال قونودوردا دیل

کیمسه نین اولمادان، اؤنجه دن او کیم یا کیمسه لرین توپلوملارینا عاییددیر. باشقا

یؤندن تام اولاراق دیلین هئچ کس یا هچ نسنه یه باغلی اولما دیغینی دوشونمک

دیلین چئشیدلی جنبه لرینی بیر بیر ایله قاتیشدیر ماقدیر، دیلین سونسوزلوغو

(مثلن دیلده ان اوزون دئییله بیلین جمله بللی دئییل) یا قورورلوش باغلارینین ده

ییشدیریلمه سینی (مثلن بیر جمله نین سؤزوجوک لرینین یا جمله نین اؤز یئرینی

دئیشمگی) تام (وورغولاییرام تام) کیشی سل بیر دئنه مه و تجروبه

سانماق،یالنیشدیر. اونوتمایاق بوتون یئنی لیک لر سونوندا دیلین اؤز آلانیندا

گئرچکلشمه لی دیر، اؤزوده بیزدن اؤنجه بیزیم توپلوموموزا عایید اولان دیلده.

بورادا ایدئولوژی سؤزجویوندن بیر توپلومدا یورودولموش اولان یاشاییش طرزینین

کولتورونو قصد ائده رکن، دیلین ایدئولوژیک (وورغولاییرام دئدیییم آنلامداکی

ایدئولوژی) ایشلولرینه توخونماق ایستردیم، بوتون توپوملاردا دیلین اعلان ائدیلمه

میش یا اعلان ائدیلمیش ایدئولوژیک بیر یؤنوده وار، تاریخ سل اؤرنک لرده وئرمک

اولور، مثلن فرانسانین 1789 بویوک دئوریمیندن همان سونرا باشقاسینی چاغیراندا

«وطنداش» سؤزجویو یئرینه اشراف لقب لریندن یا حتتا «بی» و «خانیم»

سؤزجویونو قوللانان کیمسه چوخ احتیمال لا کی سلطنت یانلی سی سوچوایله

گیوتینه دوغرو گئدیردی، دئمک هر توپلومدا معیار دیلین آرخاسیندا هر زامان اشکار و

گیزلی حالدا یاشایان بیر هژمونییا و مسلط اولان سیاسال گوج وار، ضیالی لار و

یازارلار اونوتمامالی دیر هر زامان و هر دورومدا بیر معیار دیله اینانماق توپلومسال

یؤندن بیر هژمونی یانی تصدیق ائتمک آنلامینادا گله بیلیر. شیفاهی دیلده ده بیر

توپلومون چئشیدلی صینیف لر و طبقه لری آراسیندا هر زامان واحید بیر معیار دیل

یوخدور، بیر صینیفه شوخلوق آنلامینی بخش ائدن بیر سؤزجوک باشقا صینیفده

ایهانت سانیلا بیلیر، چئشیدلی توپلوملاردا معیار دیل آدیلا آدلاندیریلمیش و حکم

ائدن دیل، کیمسه لر و اؤزل بیر توپلومسال کسیملر طرفیندن اؤزل ماراق لار و

منفعت لر دوغرولتوسوندا و بیر زامان سوره ­سی ایچره یارادیلیر، اؤزتجه سینه تاریخ

بویو توپلوملاردا وار اولان معیار دیل،حاکیم اولان توپلومسال و سیاسال گوج له سیخ

باغلیلیغلاری وار، منجه توپلومونون معیار دیلی ایله تام آیاقلاشان (وورغولاییرام تام

آیاقلاشان) بیر ادبی اثر، راضی و سونوندا و سونوجدا گئریجی یا گئریجی اولابیلن بیر

لحنه و روحا صاحیبدیر.

آرتیرمالی کی هر توپلومدا معیار دیلین ایچریگینده چوخلو مثبت و باشتا  ده یرلرده،

اولابیلیر.

بیزه گلدیکده اؤیرتیم و ائییتیم قونوسونون گئرچک لنمه دیینه گوره بیزیم بورادا

رسمن تورکجه معیار دیلیمیزین اولمادیغینی گؤروروک، ایندی بورادا مدرن یا پست

مدرن بیر آوانقارد شاعیر و یازیچی نه ائتمه لی دیر؟

بو آوانقارد یازار بیزیم اولمایان معیار دیلی نئجه سیندیرمالی دیر؟! قونولاری اؤزتجه

سینه سیرالاییب کئچمیشده ده یازدیغیم اؤنری لری خاطیرلادیرام:

1-    گونوموزده آوانقارد شاعیر و یازار گئنلده معیار دیله قارشی دیر و معیار دیلی اؤز

ادبی اورونونده سیندیرمالی دیر (ادبی اثرده قورولوشو سیندیرماق آنلامیندا)

2- دئدیییم ندنلردن دولایی بیزیم بورادا اؤزوموزدن معیار دیلیمیز تام یارانمامیش دیر،

قونشولوغوموزدا ایکی معیار دیل واردیر: آذربایجان و تورکیه جمهوریتی نین معیار دیل

لری، آنجاق دئدیییم کیمی،اونودولموش قونو هر معیار دیلین آرخاسیندا، کولتورل

قونودان باشقا توپلومسال و سیاسال بیر قورولوش و باخیش آچیسی نین دا

گیزلنمه­ سی یا دایانماسی دیر، او معیار دیل لرینی تام یامسیدانلار تئوریک باخیمدان

دا باشقا توپلومسال و سیاسال قونولارادا جاوابلاری اولمالی دیر.

3- نه ائتمه لی ییک؟ باکی دا یا آنکارادا یازیلان کیمی یازماغا چالیشاق؟ یا هله

اویره تیم و ائییتیمیمیز اولمادان اویغون ادبی بیر دیل یاراتماغا چالیشاق؟! آمما

اؤیرتیم و ائیتیم اولمایان یئرده بو یول همان بیلدییمیز آسیمیلاسیون قونوسونا آپاریب

چیخارمایاجاق؟ قوشا دیل لی لیک ایکی دیلین تام ائشیت ایمکان لارا صاحیب

اولدوغلاریندا گؤزل دیر، یوخسا ایکی باشقا دیلین ائشیت ایمکان لارا اصلا صاحیب

اولمادیغی یئرده،نقدر ده کیشی سل یئتنک لریمیزه دایانساق دا  آسیمیلاسیونا

وارماقیمیز قاچینیلمازدیر.

4- ظن ایمجه تورکیه و آذربایجان معیار دیل لرینی اؤیرنمک اؤنملی دیر آمما بیر

آوانقارد یازار،معیار دیل لری عینن یانسیتمامالی دیر، کیشی سل و ادبی آلانلاردا

اولمایان معیار دیلیمیزی هله لیک بؤیله سیندیر مالی ییق! (بورادا سیندیرماق

کوچومستمک آنلامیندا دئییل،آماجیم ادبی اورونده دیلین دوزه نینی و قورولوشونو

یئنی ادبی بیر فورمت یارادارکن دایمن سیندیرماق دیر) البت منیم بو ایل لر اؤنجه دن

یازدیغیم(1) دوشونجه ­م اؤزو ایده آل بیر دوشونجه دئییل، چونکو منیم بو اؤنرگه مین

اؤزوده بیر جور لازیم اولمایان نظم سیزلیک لره، سبب اولاجاق، آمما بیزیم اوچون

معیار دیل قونوسوندا ایده آل بیر سئچیم بوراخمامیش لار، قونو،توپلومسال یؤندن

چؤزولمه یینجه بیزیم آوانقارد باخیش آچی سیندان معیار دیل پروبلمیمیز تام

چؤزولمه یه جکدیر و تأسف له باشقا ادبی ساحه لریمیزکیمی آوانقارد و خصوص

دوزه ن پوزماق (ساخت شکنی) قولو  ادبیاتیمیزدا بوتون وار گوجویله چالیشا بیلمه

یه جکدیر، بیزیم هله هانکی معیار دیلینی سیندیر دیغیمیزدا بئله پروبلمیمیز وار،

آمما بوقونو آوانقارد شاعیر و یازارلاریمیزین ال- قولونو سویوتمامالی دیردا، ائله بو

قونویلا ایلیشگی ده باشقا بیر قونویادا توخونماغیم گره کیر: ایل لر اؤنجه دن بیر

سیرا خصوص آذربایجان جمهوریتی نین معیار دیلینی یاخشی باجاران ادبیاتچی

لاریمیز بعضن آوانقارد شاعیر و یازارالاریمیزین بو معیار دیلین آچی سیندان

یانلیشلارینی،اونلارین یئنی چیلیک لرینین ده یانلیش و ده یرسیز اولدوغونا دلیل

گتیرمیش باشقا طرفده یئنی لیک چی لریمیز بو یانلیشلارینا اعتیراف ائتمک و اونون

توپلومسال و تاریخ سل ندن لرینی ده ایضاح ائتمک یئرینه، او معیار دیلده کی

یانلیشلارینی اؤز آوانقارد طرزلرینین بیر یؤنو و اؤزل لیگی اولاراق گؤسترمه یه

چالیشدیلار،منجه هر ایکی طرف سهو ائتدیلر و ائدیرلرده، بو گون بورادا یاشایان بیر

آوانقارد شاعیر و یازار، آوانقارد ادبیات چالیشما لارینی سوردورورکن، بو دئدیییم

ایکی معیار دیلینی نقدر اولورسا اؤیرنملی آمما اونلاری عینن یانسیتما مالی دیر ها

بئله بو ایکی معیار دیلده باجارمادیغلارینی دا اصلا گیزلتمه ملی دیر، دئدیییم کیمی

بو قونونون چوخو توپلومسال و سیاسال بیر قونودور. بورادا یاشایان یا یاشامیش اولان

شاعیر و یازارلارین چوخو بللی بیر نَدَنه گوره فارس دیلینین ائتگی سینده دیرلر،

آنجاق یازاردان یازارا و شاعیردن شاعیره بو قونو فرقلی دیر، بؤیله گئدیرسه بلکه

چوخلو شاعیر و یازارلاریمیز گؤزل شعیر و حیکایه لر یارادیب آمما عمورلرینین سونونا

قدر تورکجه ده اولان معیار دیل لرین هئچ بیریسینی تام اؤیرنه بیلمه یه لر، بو قونو

تاریخین بیزیمله چیرکین شوخلوقودور بو قونو تکجه فردی قونو دئییل سیاسال و

تاریخ سل بیر قونودور.

2- بیزیم شعر، ادبیات و اینجه صنعتیمیزده پست مدرنیزمین (بوتون چئشیدلی و

بعضن بیر بیر ایله چلیشگی ده اولان قول لاریلا) یئری هارادادیر و هارادا اولمالی

دیر؟

هر زامان ادبی دؤنملرین باشلانیشینی دیققتله بلیرتمک چتین ایش اولسادا الده

اولان قایناقلارا گؤره 18- جی و 19- جو یوز ایللیکده کاپیتالیزمین اکونومیک

دایاناجاغی یئر، سر بست بازارلاریدی، ادبیاتدا رئالیزم بو دورومو یانسیدیردی. 20-

جی یوز ایللیکدن ایکینجی دونیا ساواشینا قدر باتی اؤلکه لری تکل و اینحیصارچی

کاپیتالیزمی یاشاماغا باشلادی، ادبیاتدا مدرنیزم بو دورمو یانسیدیردی، ایکینجی

دونیا ساواشیندان سونرا کارتل و تراست لارین یارانیشی و توکه دیجی توپلوملارین

برپا اولونماسی، بیلگی و ایماژ اوچون ائورنسل بازارین یارانماسی، بیلگی و ایماژین

ساتیلیق مالا چئوریلمه سی کولتورل و کیشی سل ساحه لرده فرقلری آرادان

قالدیرماغا باشلادی و اکونومی بیریجیک دونیا یاراتماق چیزگیسینی ایزله دی.

بو سؤزلری آز- چوخ چئوریلمیش کیتابلاردا دا اوخوماق اولور، اؤنملی سی دوغودا و

بیزیم کیمی بؤلگه لرده یاشایان شاعیر، یازیچی و صنعت سئورلرین بو دالغالارلا

نئجه داورانماق لاریدیر، ایلک اولاراق دئمه لی یم پست مدرنیزمین تومورجوقلاری

ایکینجی دونیا ساواشیندان اؤنجه ده ادبی اثرلرده یارانمیشدی، اؤرنک اوچون

«هاکلبری فین ماجیرالاری» کیتابیندا ترس بیر پست مدرنیزم تکنیکی واردیر. «مارک

تواین» الیله یارانمیش رومانین کاراکتری، باشلاییب «مارک تواین»ا عایید نئچه سطیر

دانیشیر، بونا بنزر صحنه­لر پست مدرنیزمین رسمن یارانماسیندان اؤنجه ده

«هاوثورن» و «ملویل» ین اثرلرینده یارانمیشدی.

باتیدا مدرنیزم فنومنی مثبت ده یر لریندن باشقا، سونوجدا باتی اینسانینا اؤزوندن

اؤزگه لشمه یی عایید ائتدی، آمما سؤز بورادادیرکی اینسانین اؤزویله اؤزگه لشمه

یی اوچون ایلکینده اونون ایچ دونیاسیندا بیر قاورام،اینانج،معنا چردگی و بونا بنزر

قونولارین وار اولماغی گره کیر،بونلار وار اولمادیغیندا سونراکی آشامادا اینسان

اؤزویله اؤزگه لشمک حیسسینی یاشایا بیلمز، پست مدرنیزمده داها او دوزنلی

چرده­ ک یا هر تور اینام الدن گئدیر، اینسان بیر پسیکولوژیک خسته کیمی ایسته­ مه

دن چئشیدلی منظره­لر، ایماژلار و سیمگه­لر و یانسیمالار باسقی سیندا گیج

قالیر، باتیدا یاشایان شاعیر و یازار بو دورومو سئچمیر، بو دوروما راست گلیر، باتیدا

پست مدرن دونیادا یاشایان اینسان گئت- گئده کئچمیشدن و ایندیدن یاخشی و

گؤزه ل اولان گله­جه­یه اینانمیر، تحول ایمکانی اساسدان دانیلیر چونکو پست

مدرنیزمده (چوخلو قول لاریندا) تحول تام آنلامیندا اینکار اولونور فقط تنوع بَیه­ نیلیر.

1383- جو ایلده یاییملانمیش «دیل، پست مدرنیزم و آذربایجان» آدلی مقاله ده،

بیزیم بؤلگه ده و خصوصن اورتا دوغودا پست مدرنیزمین ایکی باشلی قیلینج کیمی

اولدوغونو ایضاح ائتمیشدیم، دئمک پست مدرنیزم بیر یؤندن بؤیوک روایتلری و

ایدئولوژی لری دانارکن توتالیتاریزمه قارشی ان بؤیوک آددیمدیر، باشقا یؤندن پست

مدرنیزمین ذاتیندا تحول اومودو یوخدور، یالینز و یالینز چئشیدلیلیک و تنوع دور، بو

بیزیم کیمی توپلوملاردا یاشایان یازارلار و البته کی باشقا اینسانلارا دا پراتکیده،

وورغولاییرام پراتیکده، هم اؤنجوللوک، هم گئریچیلیک ائتگی لری اولا بیلیر. من

بورادا کیمسه نی زورلا موجادیله ادبیاتینا چاغیرمیرام، آممایئنه تیکرار لاییرام، دوغودا

مدرنیزمین ده یرلری نین تام گئر چکلشمه مه سی اوچون پراتیکده پست مدرنیزمین

گئریجی بیر رولودا اولابیلیر، دئمک کاپیتالیزمه عایید اولان دموکراسی

فونداسیونلاریندان یوخسون اولان توپلوملاردا کسین کی تحول ایمکانی ممکن و

حقیقی دیر، بو تیپ توپلوملاردا پست مدرنیزم ذاتن تحوّلو ممکن بیلمه دییی اوچون

ایسته­مه­دن بیر یؤندن توتالیتاریزمه یاردیمچی اولور، منجه پست مدرنیزم باتی نین

اؤزونده ده اینسانلاری ابدی اولاراق کاپیتالیزمی قیناماغا آمما تحمل ائتمه یه

چاغیریر،بورادا باشقا بیر پروبلم ده وار، آذربایجانیمیزدا سلوقانلا دولموش ادبی

اورونلره قارشی، بعضن ده قارامسال لیق و اومودسوزلوک ایچریگینی داشییان اثرلر

پست مدرن آدیلا آدلاندیریلیر. بورادا بیر ترس آنلاییش واردیر، بو اثرلرده اولان

اومودسوزلوک بیزیم مدرنیزمدن اؤنجه قالمیش توپلومسال ایلیشگیلریمیزدن

قایناقلانیر، مدرنیزمه عایید اولان اومودسوزلوک و مدرنیزم یؤنلو اؤزوندن اؤزگه

لشمکدن قایناقلانمیر، بو تیپ اثرلریمیزده پست مدرن تکنیکلر وار آمما اثرین چرده­

یی پست مدرن دئییل، بو تیپ یازارلار یا متنقیدلر یا بو قونونو آییرد ائده بیلمیرلر یا

فیکر ائدیرلر پست مدرنیزم، ایچه­ریگینده ده مدرنیزمدن بیر مدل یوخاری و اونا گؤره

الزامن اوستون سبکدیر، آنجاق ایسته رم کی اونلار یوللارینا داوام ائتسین آمما بیله

بیله داوام ائتسین­لر، اؤنملی بیر قونو مدرنیزم یا پست مدرنیزم چیزگی سینده یازان

یازارلاریمیزین اؤزکیشی سل، دئمک فردی ادبی دیللرینه قووشما قلاری دیر، بو کی

من چئویریلمیش نئچه مدرنیزم و پست مدرنیزم اثرلر اوخویوب ایشله نیلمیش تکنیک

لرینی اؤیره نیب اونلاردان ساده جه تکنیک اولاراق اؤز اثریمده یارارلانام و بو

آشامادان کئچه بیلمه یم منی مدرنیست و پست مدرنیست بیر شاعیر، یازار و

تنقیدچی ائتمز، اؤلمه میشدن اونودولارام، هانسی سبکده یازماق اؤنملیدیر آمما

بوندان باشقا شاعیر و یازارا یازدیغی سبکده اؤزونه عایید ادبی دیل لازیم. بیزده ده

پست مدرنیزمه گئچیش دؤنمی باشلانمیش، آمما تاسفله چوخلو فارس دیلینده

پست مدرن یازانلارکیمی بیزده ده پست مدرنیزمین ماراغلیلاری بو تاریخه کیمی هر

قیمته اولورسا اولسون، نقدر تازا اولماغا فیکیرله شیب نئجه تازا اولماغا فیکیر

وئرمه میشلر، یاشادیغیمیز یئرین تام مدرن موناسبت لرینه صاحیب اولمادیغی

اوچون و بورادا یاشایان اینسانلارا تحول اومودونون لازیم اولدوغو و آذربایجان دان

باشقا ذاتن اینسانین گله­ جه یینه تحول اومیدینین لازیم اولدوغونا ایناندیغیم اوچون،

شخصن پست مدرن سبکینی مشروط بیه نه رک (پست مدرنیزمین مدرنیزمدن

اینتیقاد ائدن قولونو بیه نه رک) پست مدرن یازماق ایسته­یه­ن (هله کئچک کی

پست مدرن یازماق ایستمک اؤزو پست مدرنیزمه قارشی بیر حرکت دیر)

یازارلاریمیزین چابالارینی بعضن الده ائتدییمیز ادبی ده یرده بیلیب، اونلارین صیرف

چئیشدلی شعر و یازیچیلیق تکنیک لریندن فایدالانماق آشاماسیندان، ایشله

تدیکلری طرزین روحونا کؤچه بیلمکلرینی گؤزله ییرم، آز و یانلیش اوخوماق و خصوص

آنالیزگوجونه صاحیب اولماماق، فارس دیلینه چئوریلمیش بعضی کیتابلارین

تیترلرینی یا نئچه پاراقرافینی شخصی نوقطه­ی نظر اوچون دلیل جلوه لندیرمک،

پست مدرنیزمی مدرنیزمله قاتیش سالماق ، شخصی یانلیش لاری اوسته لنمه­

مک، تضادلی سؤزلر،پست مدرنیزمی تکجه آد آچماق اوچون بیر آراج کیمی

قوللانماق،قروپ تعصوبونو چکمک و ایهانت بیزیم آوانقارد دوشونمک ایسته ین شاعیر

و ادبیاتچی لاریمیزین آسیب شوناسلیقینداندیر، بونلارین هر بیریسینی اؤزیئرینده

آچیقلامالی­ییق، باتی دا یوخ آمما بیزده هله هئچ زاد اولمامیش بعضن پست

مدرنیزمین اؤزونو بیر کلان روایته چئویرمیش­لر،دیلده بونو اینکار ائدیب عملده تام بونو

گئرچکلشدیریر لر!

ایندیسه گئچمیشده اؤزتجه یازدیغیم پست مدرنیزمین اؤنملی قول لارینی اوخوجولار

اوچون خاطیرلاتماق بلکه فایداسیز اولمایاجاغدی:

1- هر ساحه­ ده بوتون قاوراملاردان قاچان و شخصی اؤزگورلویو، حتتا ایچ کیملیگین

بلیر لنمه مسی قیمتینه الده ائدن پست مدرنیزم.

2- راسیونالیست سانترال لار و مرکزیت لری تنقید ائدن پست مدرنیزم.

3- بیر چئشید نهیلیزم اولان پست مدرنیزم.

4- مجهول لاری کاراکتریزه ائدن پست مدرنیزم.

5- مدرنیته­ نین آیدین لیغینی و ضیالی لیغینی تنقید ائدن پست مدرنیزم.

6- مارکسیزم له چارپیشان و موجادیله ائدن پست مدرنیزم.

7- هئچ زادا کسینلیک بخش ائتمه دیگی اوچون یئنی بیر موحافیظه کارلیق اولان

پست مدرنیزم.

8- باتینین فلسفه تاریخینی و متافیزیکینی پس ائدن پست مدرنیزم.

9- مدرنیته­ ده تانینمیش اولان کیملیک فاعیل لریندن،باشقا بیر کیملیک فاعیل لری

آرایان پست مدرنیزم.

10- صنایع لشمک پراسه سینده توپلومسال دوشونجه لرین ده ییشیلمه سینی

ساخلایان و "توپلومسال مهند س لیک" له موجادیله ائدن پست مدرنیزم.

11- اییرمی نجی یوز ایل لیکده باش وئرمیش ایکی دونیا ساواشی، سویوق

ساواش و باشقا جنایت­لره تپکی اولاراق یارادیلمیش پست مدرنیزم.

12- گلیشمیش تکنولوژی لر و هنرلر بیریکیمیندن یارادیلان پست مدرنیزم.

13- مدرنیته­یه تنقیدی باخیشی اولان و مدرنیته­ده بیر سیرا ده ییشیک لیکلر

ایسته­ ین پست مدرنیزم.

14- معرفت دوغرولتوسوندا اولان پروبلملردن چئشیدلی آنلاملار الده ائدن پست

مدرنیزم.

 

دئمک پست مدرنیزمین چوخلو قول لاریندا تحول یوخدور نفی و چئشیدلی لیک وار،

و توتالیتاریزم حاکیمییتینده اولان بؤلگه لرده تحولون اینکاری، پراتیکده توتالیتاریزمه

یاردیمجی اولماق دیردا.

یئنه پست مدرنیزمین مثبت ده یرلرینی ده خاطیرلاتمالی و بیز یاشادیغیمیز کیمی

بؤلگه لرده بو قونونو مطلق رد ائدمک و اونا مطلق قاپیلماغا قارشی اولمالییق

دئییرم(منجه بو زاماندا و بیزیم کیمی بؤلگه لرده خصوص پست مدرنیزمین رادیکال

قوللارینا قاپیلماق اصلا دوغرو یول دئییل)،بو زاماندا و بورادا پست مدرنیزمین رادیکال

قوللاری دئدیییم نه دنلره گؤره عملده توتالتیاریزمه یاردیم ائده­جک.

 

3-ایندیسه سوروشورام مدرنیزم و پست مدرنیزم آذربایجان توپلومسال شعر و

ادبیاتینین فورمتینی ده ییشمه­ لی دیر یوخسا اونو تام آرادان قالدیرمالی دیر؟

اؤنجه­دن بیر- ایکی سیاسال شعیردن آرتیق، اؤزومون سیاسال شعره صاحیب

اولمادیغیمی وورغولاماق مجبورییتینده­یم، گونوموزده بیزیم بورادا توپلومسال شعره

ده احتیاجی اولدوغونا اینانیرام خصوص کی هله مدرنیزمده اولان بیر سیرا ده یرلر و

ایمکان لار بیزیم توپلوموموزدا گئرچک لشمه میش، منجه اؤزوموزو بیر ضیالی و

تنقیدچی سانیب پست مدرنیزم آدیلا بو توپلومسال شعرلر سونوندا کلان روایتدیلر،

بونلاری چوپه آتمالی ییق دئمک یانلیش دیر، چونکو هله او کلان روایتین مثبت یونلری

بیزیم توپلومدا گئرچک لشمه میش، آنجاق بیر شاعیر یا ادبیاتچی اولاراق هر کس

توپلومسال شعری ده باشقا بَیَنمه دیک لری اثرلر کیمی رد ائتمکده سر بست دیر،

اؤنملی­سی توپلومسال شعریمیزی مدرن لشیدیرمکدیر، ظن ایمجه بو توپلومسال

شعریمیزین مدرن لشمه­یی یئترینجه گئرچکلشمه میش و بیزیم چوخلو توپلومسال

شعرلریمیز سلوقان آتمسفرینده قالمیش،بورادا کلی سؤزلری بیر یانا اؤتورورکن

پراتیک بیر اؤنرگه و اؤرنک سونماق ایسته ییرم،هله لیک چوخ ساده بیر آچیقلامادا

آماجیم سیاسال و توپلومسال شعیردن بیر توپلومسال یا سیاسال سیستمله

چیرپیشان یا تارتیشان شعیردیر دئییرم(بونون دئتاللارینی بورادا آچیقلاماق ممکن

دئییل) منجه لحن باخیمیندان گئنلده ایکی جور سیاسال وتوپلومسال شعیر وار: 1-

ایجابی لحن 2- سلبی لحن.ساکین بیر آتمسفرده دؤشونمک اوچون من آذربایجان

شعرینده کیمسه­دن آد آپارماییب بو ایکی چئشید لحنه، فارس و تورکیه شعریندن

اؤرنک وئره جه یم. ایجابی لحنه صاحیب اولان توپلومسال شعیرلر سلوقانا یاخین

شعیرلر اولور گؤزل اولورسالاردا اونلاردا هجوم آتمسفری و کلاسیک موجادیله

سیمبول­لار و سیمگه­لر چوخ قوللانیلیر، بو  لحنده­کی شعیرلر گئنل باخشیدا

سلوقان اوچورومونا دوشورلر، احمد شاملونون بیر سیرا شعیرلری همین دئدییم

ایجابی لحنده دیر آنجاق «شاملو»نون همین ایجابی لحنده اؤزونه عایید یئتنک­لری

وار، مثلن اونون «آبایی» شعری بو ایجابی لحنده اولان سیاسال شعیرلردندیر: «/...

بین شما کدام یک/ صیقل می­دهد سلاح «آبایی» را/ برای روز انتقام.» (یادداشیمدان

نقل اولاراق)

آمما شاملونون «مرتضی کیوان ا دئدیگی شعیر ایجابی لحنده یوخ، سلبی لحنه

صاحیب اولان بیر سیاسال شعردیر اورالارداکی دئییر: «نه به خاطر جنگل/ که به

خاطر یک برگ/ نه به خاطر دریا/ که به خاطر یک قطره/ نه به خاطر انسان بزرگ/ که

به خاطر نوزاد دشمن تو/ بر خاک افتادند/ به یاد آر/ عموهایت را می­گویم/ از مرتضی

سخن می­گویم» (یادداشیمدان نقل اولاراق)

منجه بو سلبی لحنده اولان شعیرلر، ایجابی لحنده اولان شعیرلردن آرتیق مدرن و

اؤنجول دور، چونکو سلبی لحن اونلاری ایلکینده سلوقان و شعاردان

اوزاخلاشدیریر،اینسانی بویوتلاری قاباردیر،موخاطب طیفینی گئنیشلندیریر،اینسانین

داورانیشلارینین دئتاللارینی ارتیق گرستره بیلیر.توپلومسال و سیاسال اولاراق

سلبی و مدرن بیر لحنه صاحیب اولان شعیرلری «فروغ فرخزاد»ین شعیرلرینده

گؤره بیلیریک، منجه بو شعیر فارس ادبیاتینین ان گؤزل مدرن سیاسال شعیرلریندن

دیر آمما سیاسال لیقدان باشقا اونون کؤکؤ بیر جور فلسفی حیس و دوشونجه­لره

کیمی گئدیب یئتیشیر،توپلومسال و سیاسال اولماق او شعرین بیر حیسسه

سیدیر بوتونو دئییل:

«...دیگر کسی به عشق نیندیشید/ دیگر کسی به فتح نیندیشید/ و هیچکس دیگر

به هیچ نیندیشید/ در غارهای تنهایی/ بیهودگی به دنیا آمد/ خون بوی بنگ و افیون

می­داد/ زنهای باردار/ نوزادهای بی سر زائیدند/ و گاهواره­ها از شرم/ به گورها پناه

آوردند/ چه روزگار تلخ و سیاهی/ نان نیروی شگفت رسالت را/ مغلوب کرده بود/

پیغمبران گرسنه و مفلوک/ از وعده­گاه های الهی گریختند/ و برّه­های گمشده­ی

عیسی/ دیگر صدای هی هی چوپانی را/ در بهت دشتها نشنیدند/...» (فروغ

فرخزاد-تولدی دیگر- آیه­های زمینی، صفحه 89)

فارسی شعریندن اؤرنک گئتیردیگیم پیس دوشمه­سین، ناظیم حیکمت­ین سیاسال

شعرلرینده ده هم ایجابی و هم سلبی سیاسال شعیرلر وار،باخین:

" دئییل بیر کاچ/دئییل بئش-اون/اوتوز میلیون آج بیزیم/اونلار بیزیم/ بیز

اونلارین/دالغالار دنیزین/ دنیز دالغالارین".(یادداشیمدان نقل اولاراق)

بو بیر ایجابی و سلوقانا یاخین شعیردی،بو شعیرده شعریت سیاستین کؤلگه

سینده قالمیش،آمما ایندی ناظیم حکنتین بو شعرینه ده باخاق و بونا بنزه ر چوخلو

شعرلرینه:

"باشیم کؤپوک کؤپوک بولوت،ایچیم دیشیم دنیز/ بن بیر جویز آغاجی یام گولحانه

پارکئندا/ بوداک بوداک،شرهام شرهام ایحتیار بیر جویز./ نه سن بونون فارکینداسان

نه پولیس فارکیندا./ بن بیر جویز آغاجی یام گولحانه پارکئندا/ یاپراغلاریم سودا بالیق

کیمی کئوئل کئوئل./ یاپراغلاریم ایپک مندیل گیبی تیریل تیریل،/ کوپاری

وئر،گؤزلرینین گولوم،یاشینی سیل./ یاپراغلاریم اللریمدیر،تام یوزبین الیم وار./ یوزبین

ال له توکونورام سانا،ایستانبول.ا/ یاپراکلاریم گؤزلریمدیر شاشاراک باکاریم./یوزبین

گؤزله سیر ائده ریم سنی ایستانبولو/ یوزبین اوره ک کیمی چارپار،چارپار

یاپراکلاریم./ بن بیر جویز آغاجی یام گولحانه پارکئندا/ نه سن بونون فارکینداسین،نه

پولیس فارکیندا."


-------------------------------------------------------------

اتک یازی:

1- بو قونودا «آوای اردبیل» هفته لیینده1381-1384 بو مقالری یایینلامیشام دا:

جیزما- قارالار: اوچ بوجاغلی ادبی دوروم نومره 211

حؤرمتلی اؤزگه ­لر! نومره 230

جیزما- قارالار: قوشا دیل لی لیک نومره 266

دیل، پست مدرنیزم و آذربایجان  نومره 217

زبان به مثابه ایدئولوژی!  نومره 162 (موصاحیبه اولاراق

سوس - واله شیری

22 Eki 2011 08:05 tarihinde Nadir Ezheri tarafından yayınlandı   [ 22 Eki 2011 08:19 güncellendi ]

***

سربست تنقید


"سوس" - واله شیری



(آفتاب آذربایجان-سایی 53 -اردیبهشت 1390)




سربست تنقيد سيرا مقاله لرده آماجيم شعر و ادبياتيميزدا چاغداش تنقيدين

چئشيدلي طرزلرينه اؤرنكلر ياراتماقدير. بو اؤرنكلر، سئورلري اوچون هئچ اولماسا

ايپ اوجو اولا بيلير. بو سيرا مقاله لرده اثرلري بير تنقيد طرزينه نه قدر اويغون

اولدوغو اؤلچوسويله سئچيرم، دئمك بورادا ترجيحيم ايلك اولاراق چاغداش تنقيد

طرزلرينی پراتيك بيچيمده تانيتديرماقدير. گؤردويوم قدر آذربايجان ادبیاتیندا دا تنقيد

ساحه سينده دوغال اولاراق بير يازارين اؤزونو يا اثريني تانيتديرماق آماج سانيلير.

من بورادا تنقيد طرزلرينين تانيتيميني آماج توتوب اثري بونا گؤره سئچيرم. بو ايشين

شعر و ادبياتيميزدا اولان اثرلر اوچون يئترلي بير ايش اولماديغيني دا آنلاييرام آمما

بيزيم چاغداش و بيليمسل تنقيد طرزلري ساحه سينده تقريبن اؤرنكسيزليييميز

اوچون، بورادا گؤردويوم ايشي ايندي ادبيات تاريخيميزين ايلك ترجيحلریندن سانيرام.

دئمك بير ادبي ياريشمادا و بير سربست تنقيدده بير واحيد اثري تنقيد آچيسيندان

(اورتاق نوقطه لري اولورسادا) باشقا باشقا اؤلچوتلرله اله آلمالي­ييق. دونيا تنقيد

ساحه سينده ده بعضي اثرلر هر زامان اؤزل بير تنقيد طرزينه آرتيق اويموش. مثلن

«شكسپير»-ين «هاملت» و «لارنس»-ين «اوغوللار و عاشیق لر» اثري پسيكولوژيك

تنقيد اوچون استاندارد سانيلان اثرلردير.


پسيكولوژيك تنقيد ندير؟ نه دئمك ايسته يير؟ ايلك اؤنجه ايلزامن بير يازارين روحي

خسته و تنقيدچي­نين پيسكولوگ اولماديقلاريني وورغولامالي­ييق، آمما شعر و

ادبياتين پيسكولوژيله ايليشگيسي واردير. «فرويد»ا گؤره: 1) بئينسل آلت بيلينج

پراسئسلري 2) باسقي و دايانيشما نظريه سي 3) جينسل رغبتين اؤنمي 4)

اوديپ كمپلكسي (عقده سي) پيسكولوژينين تمل قونولاريدير. ذهنين ايشله­

نيشينده طينت (ID) غريزه و جيسم احتياجلاريلا ايليشگيده اولاراق اؤزونو دانا

بيلمير اونون ايستكلري «من» (ego) بؤلومونو زورلايير، «من» ،   (ID)نين بير بؤلومو

اولوب و رئال حياتدان ائتكيله ­نرك: 1) «اؤن اويانيق» 2) «ده ­ييشيلميش اويانيق»

كاناليندان الف: «كئرچكلشمك قايداسي» و ب: «ايكينجي ايره لي سورونمك»

(process secoudart) قايداسي اوزره چاليشير، باشقا يؤندن «اولترامن» (le sur

moiu) توپلومسال قوراللاريني و گَرَكلريني تمثيل ائدن بؤلومدور، بو بؤلوم طينته (ID)

یه قارشي «من» (ego) بؤلومونه باسقي گلير، دئمك غريزه نين ايستكلري و رئال

حياتين قايدالاري نين توققوشماسي «من» (ego) بؤلومونده باش وئرير و «من»

(ego) عذابلارا معروض قالير، بو عذابلار و ايستكلر بير پراسس اولاراق رويا، روحي

گركينليك يا خسته ليك علامتلري و نومادلاريندا اؤزونو گؤسترير، پيسكولوگ بو

علامتلر و نومادلاري خسته نين آلت بيلينجيندن اونون اوست بيلينجينه داشيياركن

اونا شفا وئرمك ايسته يير، پيسكولوژيك تنقيد ايسه متن ايچره پيسكولوژي يؤنوندن

متنده كي نومادلار و نيشانه لرين گيزلي معنالاريني آچيقلاماغا چاليشير، بونون

فايداسي نه دير؟، پيسكولوژيك تنقيد ده تنقيدچي اثر صاحيبي­نين دئديكلري و ايفاء

ائتديكلرينين آرخاسيندا گؤرونمز كؤکلو معنالاري دا آراييب آراشديرير،

پيسكولوژي،دوزه ن پوزماق (پست استراكچراليزم) قولونا چوخ ائتگيلر بوراخميش،

مدرن و پست مدرن تنقيدين يوروم طرزلري پيسكولوژينين طرزلرينه بنزه ­رليكلري وار،

رويا و يا متندن، باشقا گيزلي معنالار اومورلار، بير متنده و بير روحي خسته نين

رويالار و داوارانيشيندا ايهام، استعاره، مجاز و نوماد قونوسو مدرن تنقيد و چاغداش

پيسكولوژينين اورتاق نوقطه لري كيمي تقديم اولونور. پيسكولوژيك تنقيد طرزينده

تنقيدچي متن ايله ايليشگيده يوروم يؤنوندن پيسكولوگ و اينيتقال يؤنوندن روحي

خسته نين رولونو ايفا ائدير، پيسكولوژيك تنقيدده بير تنقيدچي اولاراق اثر صاحيبي­

نين تيكرار اولونموش بئيين سل ايماژلاريني، صحنه لريني، كاراكترلريني بولمالي

آناليز ائتمه ­­لي و بير سونوجا وارمالي­ييق، بعضن بو دوغرولتودا اثر صاحيبي­نين

كيشيسل اسطوره سينه ده وارماغيميزين احتمالي واردير.


«واله شيري» نين «سوس» آدلي حيكايه توپلوسونو اله آليب بو كيتابدان اؤنجه كي

«آياق يالين اوخو» حيكايه توپلو سونودا اوخودوغومو خاطيرلاديرام.


«سوس» كيتابيندا «آتا» آدلي بيرينجي حيكايه ده، بير آخشام چاغيندا بير آنا

«حسنو» آدلي كيچيك اوغلونا گئت آتانين توكانينا ايكي دانا يومورتا آل گتير دئيير.

«حسنو» توكانا گئديب آتاسيلا چوخ توت دانيشان و سونوندا اونون اؤزونه ده سؤيوش

سؤيله ين بير كيشي له قارشيلاشير. ندنسه ايسته ­دييينه رغمن او كيشي يه

طرف جوموب يا اونا هئچ بير سؤز دئيه بيلمير. گرگين حالدا ائوه دؤنوب هئچ زاد

دانيشمادان مشق يازماغيني ماهنا ائديب شام دا يئمه ­ييب آتاسي ائوه دؤنندن

سونرا اونون گؤزلرينه ده باخانمير. بو حيكايه نين سونوندا «حسنو» نون مشق

دفترينده او آنلاردا سوره كلي «آتا» سؤزجويونو يازديغيني اؤيره نيريك.


«فرويد»ا گؤره نصيب آلماق غريزه سي نئچه آشاماني آشير. بو آشامالار اينسان

اوغلونون كيشيسل گليشيم آشامالاري سانيلير (بو آشامالارين ايضاحي

پيسكولوژي كيتابلاريندا موجوددور) بو آشامالارين بيريسي و «فرويد»-ا گؤره ان

اؤنمليسي «اوديپ» كمپلكسيدير. يونان افسانه لرينده «اوديپ» تراژديسينده يوخو

يوزومچولارينين دئديكلريندن ائتكيله نرك شاه «لائيوس» سوت امه ر اوغلو اوديپي

سورگون ائدير. سونرالار «اوديپ» بير اولايدا اؤز آتاسيني تانيمادان اؤلدوروب و اونون

«يوكاستا» آدلي قاريسيلا (اؤز آناسيلا) بيلمه دن ائولنير، سونوندا گئرچه­ بي بيلندن

سونرا اؤزونو كور ائديپ قاچير. «فرويد»ا گؤره اوشاغين جينسل گليشمه سي تكجه

ارگانلارينا يوخ پيسكولوژيك گليشمه سينه ده باغليدير، آنا اوشاغي اوچون بيرينجي

مطلق گوج و اونون تام احتياجلاريني اؤده يه بيلن آبژه ­دير. اوغلان اوشاغي گئت-

گئده آناسيني تام ييه لنمك دويغوسوندان دولايي آتاسيني اؤزونه بير تور رقيب

سانير. آمما يئترينجه گوجلو اولماديغيندان و بو عاغيلا سيغماز ايسته­ ييندن دولايي

آتاسي طرفيندن اخته اولماغدان قورخور (اخته اولماق قونوسو باشقا ايضاحلارا

احتياجي وار) بونون اوچون اوغلان اوشاغي آناسينين تصاحب ميلي­نين

باسديرتماغينا مجبور قاليب يئتكين اولدوغدان سونرا بو تصاحيب ميليني باشقا

قادينا اينتيقال وئرير. (بو اوديپ عقده سيدير) بعضن اوغلان اوشاقلاري آتالارينا دا

چوخ محبت گؤستريرلر، بو قونونو «فرويد» «ايكيليك» (ambivalence) آدلانديرير و

اوغلان اوشاغي­نين آتايا قارشي دوستلوق و دوشمنچيلييين اوشاقكن بير-بير ايله

باريشيق حالدا یاشاديقلاريني ايضاح ائدير (قيز اوشاغيندا «اوديپ» عقده سينين

باشقا سيري وار) باشقا يؤندن «فرويد»-ا گؤره رؤيادا يا ادبي متنده هئچ زاد تصادف

اوزره اؤزونو گؤسترمير، بو سؤزلره داياناراق «حسنو» نون آتاسينا ايهانت ائدن

كيشي يه (ايسته ديينه رغمن) هجوم ائتمه ديیي يا رآكسييا گؤسترمه ديیي

«اوديپ كمپلكسينه» قاييدير. چونكو آتا اونون آلت بيلينجينده بير زامان رقيب

كيمينيمش ده آمما بو صحنه ده «حسنو» نون «اولترامن» (توپلومسال قايدالارا

اويماغيميزي امر ائدن) بؤلومو آتاسينا يارديم ائتمه يي امر ائدير يئترينجه زورلو

اولماديغيني دا نظره آلاراق «حسنو»-نون رآكسيياسي توكاندا پاسیف و ائولرينده

مشق دفترينين بوتونونده آتا سؤزجويونو دالبادال يازماق اولور. دئمك بو حيكايه ده

«حسنو»-نون او كيشي يه قارشي اؤزوندن سوروشدوغو: «.... نييه چيرپماديم؟

نييه چيرپماديم تپه سينه؟!...« سورغوسونون پيسكولوژيك جاوابي دئديييمدن

عيبارتدير.


بلكه گولونج آلينا آمما بو حيكايه ده يومورتا ارككليك و ايقتيدار نوماديدير و اونو دا

بخش ائده بيلن آدام، آتادير.


«معليم» آدلي ايكينجي حيكايه ده نئچه پازل له قارشيلاشيريق:

1) اون بئش ياشلاريندا اولان بير يئني يئتمه اوغلان كيتابخانايا اويه اولماق ايسته

يير، ياشي قوراللارا اويماياراق كيتابخانادا اولان جاوان بير اوغلان اونو كيتابخانا

سورملوسونا تاپشيرير و كيتابخانايا اويه ائتديريب دوشونجه ساحه سينده او يئني

يئتمه اوچون يئني بير دونيا يارادير و هر زامان بير سيرا كيتابلاري اونا اؤنه ­رير


2) حيكانين ايلك پازلينده بير مئيوه­ چي توكاني­نين اؤنونده يئني يئتمه ندنسه غضبدن

بير ناري الينده سيخاركن پارتلادير. باشقا پازئلده همان ميوه­چي­نين اونا قوخوق نارلار

وئرديييني اؤيره­ نيريك،آمما يئني يئتمه نين غضبلنمه سينين نه دني بلكه سونوندا

ساواشدا ايتگين دوشن جاوانلا ايلگيده دير. يازار ظنيمجه بورادا قلميني قيسماق

مجبوريتينده قالميش


3) بير معلم گونونده او يئني يئتمه، اونو كيتابخانايا اويه اولماق اوچون يارديم ائدن

جاوانا بير كادو آليب كيتابخانايا گئدير آمما جاوانين ساواشدا ايتگين دوشدويونو

اؤيره­ نير. بلكه هر اوخوجو اؤزوندن او يئني يئتمه، ميوه­ چي­ني او جاوانين ايتگين

دوشدويونده سوچلو بيليردي؟ سوروشاجاق،بو حيكايه ده پارتلاميش نار ساواشلا

ايلگيده ايشلنميش بو حيكايه ني «سوس» كيتابي­نين ضعيف حيكايه لريندن بيليرم.

چتينليكله قونونو باشا دوشوب و نهايت ساده بير اسفه يئتيشيرم. آمما بو حيكايه ده

«آتا» آدلي حيكايه ايله اورتاق بير نوقطه وار. هر ايكي حيکايه ده بير كيشي يه

نيفرت حيس اولونور. آمما بو نيفرت يئترينجه اورتايا قويولمور. بونون نده ­نيني آلت

بيلينجده اخته ­ليك قورخوسوندان بيليرم، رقيب شكلينده اولان آتا اليله اخته­ ليك

قورخوسو. بونو گلن سطيرلرده آرتيق آچيغلاياجاغام، بو كيشي لر آلت بيلينجده

همان اخته ائده بيلن آتانین نومادلاریدیرلار.


«ميدان فهله سي» حيكايه سينده كنددن شهره كؤچموش بير چوخ ساييلي عايله

نين حيكايه سيني اوخويوروق. كيشي ميدان فهله سي اولاراق وار-يوخون بير

تاواني (سقفي) دامان كهنه ائوه وئرميش. شهرده يالنيزدي، اوشاقلاري ائوده تاوان

داممايان يئرده اوتورماق ايسته ­ديكده بير-بير ایله دارتيشيرلار. دام و كيشي­نين

سينميش بئلي­نين ديليندن احوالات اوخويوروق. كيشي­نين بير داها كنده دؤنمه يه

اوزو يوخدور. كهنه ائوي،داها سوواق دا گؤتورمور. سونوندا يئنه کهنه ائوي اوچون

سوواق توتاندا آياغيني بير شوشه پارچالايير.


گئنئل باخيشدا «واله شيري» نين يازيسيندا كنددن شهرلره كؤچموش اينسانلارين

دورومونو روايت ائتمه ­يي چوخ گوجلو گؤرورم. بو قونونو اونون «آياق يالين اوخو»

بيرينجي حيکايه توپلوسوندا كندده باش وئرن اولايلاردا داها آرتيق گؤرمك ممكندور.

آذربايجان حيكايه لرينده كند و كندلي لره حصر اولونموش حيكايه لر ايچينده «واله

شيري» نين دانيشماغا سؤزو وار. او شهرلره يئتيشدييينده ايلكينده شهرين و

مدرنيزمده­ كي يالنيزليق حيسينه چارپير. او مدرن ايليشگيلردن آرتيق،مدرن

يالنيزليقلاري روايت ائدير. «ميدان فهله سي» حيكايه سينده، دام- داش و بئلين

وصف حال دئمكلري منه دوغال و چكيجي گلدي ده، بو حيكايه نين و «واله شيري»

نين چوخلو حيكايه لرينين نثري آخيجي و ايچدن گلمه بير نثر دير. دئديييم حيكايه،

سونوندا بير دئتاللي پرسپكتيوه محدود قالير و فلاكت راپورونو گؤزل فرمتده

تماملاياراق باشقا بير بويوتا آياق باسمير. رويا نومادلارينا گؤره سينان بئل،ميدان

فهله سينين الدن گئتميش و سينان ارككليك غروردور. شهردن يئنه كنده دؤنمك بو

ميدان فهله سي اوچون ايمكانسيز دي و اونون اوچون لاغا قويولماق تهلوكه سيني

ايچه ­رير. عينن هر اينسانين ايچينده گيزلي اولان ايمكانسيز و گولونج اولان آنا

بطنينه دؤنمك آروزسو كيمي، بورادا بير داها كنده دؤنمك يازارين بير داها آنا بطنينه

دؤنمك آرزوسوندان (آلت بيلينجيده اولان آرزيدان) قايناقلانير. بو حيكايه ده بيرينجي

ائوسيزليك قورخوسونا راستلاييريق بو قونو باشقا حيكايه لرده ده تيكرارا اولور و

اونون نه اولدوغونو (پيسكولوژيك يؤندن) آچيقلاياجاغام.


«چؤكدو يا كؤچدو» حيكايه سينده يازار راوي­نين ديليندن بير كند قيزينين

اوشاقليقدان قوجاليق و اؤلوم ياتاغينا قدريني روايت ائدير. بو حيكايه ده «فلاش بك»

لر يئرينده و تر-تمير ايشلنميش، پازل- پازل يازماق «واله شيري» نين اونا الي

ياتميش بير تكنيكدير. «سونا»نين اوشاقليقدا دوغادا نئجه ياشاديغي (ميل دوروب

گونش آلتيندا نشتوولوق اولوب اولماديغيني كؤلگه دن بيلمك) هشترخانلاري چؤله

چيخارماق و باشقا ندنلر اوچون ترسه شيلله لر يئمك، قابيرغاسينا «ايبيش» آدلي

عاشيغين! آلما ووروب «سونا»نين سانجي يا بوكولمه سي، سونرالار قايين آتانين

گلين نه ­دير كورسو باشيندا اوتورماق نه­دير دئمه يي، سونرا اوشاقلار، نوه لر و اؤلوم

ياتاغي و راوي­نين بو سورغوسو كي سونا كؤچدو يا چؤكدو؟ بورادا يازار حيات و

اؤلومون نه اولدوغونو دوشونمه يه باشلاميش، حكايه نين سونوندا راوي­نين قوجا ننه

سي اولان «سونا»نين قبري اوستونده ديز چؤكمه سي سانكي ديريلرين چؤكدويونو

و اؤلولرين كؤچدويونو ايضاح ائدير. پيسكولوژيك يؤندن بو قبير اوستونده ديز چؤکمك

اصلينده راوي­نين آنا و آناليق محبتيندن محروم قالماق قورخوسونو ايضاح ائتمكدير.

راوی ديري اولاركن اؤزونو اؤلن قوجا ننه سيندن كؤتو دورومدا حيس ائتمكده دير. بو

حيكايه نين باشلانيش و سونوندا،«كيتاب ائويم چوكموشدو» جمله سي منه چوخ

دوغال گلمه دي.


«هله ليك منيم یوردوم» حيكايه سينده،«ارسلان» و «توران»-ين  ايكي آي

آداخلانمالاريندان كئچدییینده،كندين خاني رحيم خانين «توراني» ايسته ديیيندن

دولايي شهره قاچماق مجبوريتينده قاليرلار. ارسلان-ين قارداشي «سولتو» رحيم

خانين قولو اولاراق اونون غضبينه گليب عايله سيله كنددن سورگون ائديلير.

«سولتو» بير داها «رحيم خانلا» باريشير توراني رحيم خانا يئتیرمك قارشيليغيندا بير

باغي يييه لنمك ايسته يير. «ارسلان» و «توران»ی سونوندا كنده قايتاتديرير. «رحيم

خان» «ارسلان»ی اؤلدوتدورور، «سولتو» يئنه «توراني» «رحيم خانا» ائلچيليك

ائدير. توران قبول ائتمير. حيكايه ده نئچه سطير اوچ نوقطه دن سونرا، «توران»ين

ايكي اوشاغي­نين گئديكده دوروب كنددن ويداعلاشيب كؤچدوكلريني اوخويوروق.


بو حيكايه نين سونو یوروم یولونو آرتيق آچيق بوراخير. حيكايه گؤزل فورمتده زيپ

اولموش، منجه روايتين توالي­سينين فورمتي يازارين گئنلده ايماژا اولان ماراغيني

گؤسترير. يازار بو حيكايه ده ده پازل- پازل يازماق و مونتاژدان فايدالانميش.


حيكايه ده توققوشما رحيم خان و تورانين طینت (Id) لرينين قارشي قارشيا

اولدوغوندان عمله گلير. «سولتو» ايسه اؤز چيركين ايستك لرينه توپلومسال قايدالار

پالتاريني گئیديرمك ايسته يير او «توران» و «ارسلاني» آلداديب كنده قايتارا بيلير و

«ارسلان» اورادا اؤلدورولور. يئنه تيكرار اولونموش بير آتمسفر و صحنه يه

راستلاييريق، بو حيكايه ده ده شهردن يئنه كنده دؤنمك اصلا اوغورلو دئييل و

دهشتلي بير سونوجا وارير.


«واله شيري» نين حيكايه لرينده بو قونو نه­ دن تيكرارلانير؟ تصادف اوزره دير؟

پيسكولوژي يه گؤره اولانماز،تصادف دئييل، بو قونو يازارين آلت بيلينجينده بير

قاورامين نوماديدير، دئديييم كيمي بو تيكرار اولونموش صحنه بو كنده دؤنمكلر،آنانين

بطني­نين نومادي اولا بيلير. يازار آلت بيلينجينده آنا بطني­نين گوونجينين حسرتيني

چكرك اورايا دؤنمه يين ممكن اولماديغي­نين عذابيني دا چكير، بو ممكن اولماماق

«ميدان فهله سي» حيكايه سينده گولونج و بو حيكاه يه ده دهشتلي فورمتده

اؤزونو گؤسترير، «واله شيري» نين ايكي كيتابيندا بير حيكايه بئله قادين عشقينه

عاييد دئييل (يازميش اولسادا يئنه ياييملاماميش) پيسكولوژي يؤنوندن بو تصادف

اوزره اولا بيلمير، بلكه يازارين آلت بيلينجينده قادين و قادينليغدان ايده آل اولان ايماژ

اونون دوشوندويو آنا قاورامينا حصر اولونموش. بو اولاي منه، سيزه و هر اينسانا باش

وئره بيلير.


«سوس» آدلي حيكايه ده بير يازارين كؤتو مادي دورومدا اولدوغونو و اونون اؤزويله

دارتيشديغيني اوخويوروق. حيكايه نين چوخو باشاريلي بير مونولوقدور و حيكايه نين

مضمونونا تام اويور. يازار (راوي) اوتاغي­نين كيرايه سيني اوده يه بيلمير نهايت

كيتابلاريني ساتماق ايسته يير. چوخ اوجوز ايسته ييرلر. ساتمير. اوتاقدان قووولور.

بورادا يئنه ائو، ائوسيزليك، و گوونج قونوسو تيكرار اولونور، بو و هر تيكرار اولونموش

قاورام يا صحنه ني رؤيا گؤره نين يا ادبيات عالمينده يازارين تكجه رئال حياتينا

محدودلاشديرماق اولماز. بو تيكرار اولونموش صحنه لر و قاوراملارين كؤكو يازارين

آلت بيليجينده دير. «سوس» حيكايه سينده يازارين ذهني­نين «من» (ego) و

«اولترامن» بؤلوملري بير-بيرايله اولدوقجا دارتيشيرلار.پيسكولوژيك تنقيد اوچون ايده

آل بير حيكايه دير بو حيكايه. بو حيكايه ده سانكي راوي­نين «اولترامن» بؤلومو

(توپلومسال و اخلاقي قايدالاري بيزه امر ائدن بؤلوم) يازارين (راوي نين) اؤز ايسته

دييي كيمي دوزه نلنميش و طينتين احتياجلاريني يامسيدان «من» (ego) بؤلومونه

قارشي دورماقدادير. صحيفه 51: «... من يالنيز اؤزومله دانيشيرام. يوخ دئيه ن

كيمسه يالنيز اؤزو ايله دانيشا بيلير! آلت بيلينجيم اوزه چيخير...» سونوندا راوي­نين

اؤزل «اولترامن» بؤلومو اونون طينت (Id) احتياجلاريني يامسيدان «من» (ego)

بؤلومونه غاليب گلير آمما بو اولايين نه قدر سورمه سينين بللي اولماديغينيي دا

حيس ائده بيليريك.


«بايانا» حيكايه سينده راوي اوتاغينا دونركن ارک قالاسيني بير دوشلريندن سوت

آخميش آنا كيمي گؤروب اونا سيغينير. صحيفه 58: «... اوزو ايشيقلاندي. باغريني

آچدي... "آ!..آ!... آنام" گؤزلريمي يومدوم .... نفسلري بير به بير قولاقلاريمدا

دالغانيردي...». همين حيكايه ده باشقا صحنه ده راوي ياغيش آلتيندا داغچي

دوستلاريلا مجبور شهره دونوب اونلاردان آيريلير و بير سوررئال صحنه ده ايلديریملار

آلتيندا تبريزين ساعات ميدانيندا كي ساعات وريندن تعقيب اولونور. زامان اونو

ساعات نوماديندا قامچيلايير قووالير،ارکدن توپ سسي گلير و سانكي ساعات

سيماسيندا اولان تعقیب چي، راويني یاخالايا بيلمير. راوي ارككليك و اخته ائده

بيلن آتا نومادي اولان ديكئي ساعاتين ايشكنجه سيندن آنا نومادي اولان ارك

قالاسي اليله قورتارير. آمما بو موجاديله ده حتتا ارك قالاسي­نين دوشلري پارچالانير.

يازارين آلت بيلينجده  بو توپلومسال و سياسال دوشونجه لر اوديپ كمپلكسي و

آنادان واز كئچه بيلمه مك فونداسيونونا دايانير .


«گئجه خاتيني» حيكايه سينده، راوي دئدييينه گؤره آذر حيكايه سي كيتابيني

اوخويور، سونرا «گولوستان باغ»يندا بير ياري آدام ياري حيوان قادينين الينه دوشور.

قادين بير جوما گونو بو آغاجدا بيريسيني آسلاميشام دئيير. راوي اونون اليندن قاچا

بيلير آمما باشقا بير گئجه، اورادا همان گئجه خاتيني دهشتلي هيبتله الين راوي­نين

چيينينه قويور. بو حيكايه ده يازارين اؤزونو سانسور ائتمك مجبوريتيني راحاتجا باشا

دوشمك اولور. گئجه خاتيني بير عفريته اولاراق اونونلا بيرينجي گؤروشلرينده راوي­

نين اؤنونده ديز چؤكور (ديز چؤكمك صحنه سي بو حيكايه ده ده تيكرار اولونور) اليني

يئره وورور (راوي بير و اوچ عدديله نئچه دفعه و نئچه قونودا اوينايير) اؤزو

جيرناقلاريني اؤز بوغازينا سيخير، صحيفه 61: «... اللري چيینيمده قاواق آغاجينا

آرخالانميشديم. آغاجينان قادينين اورتاسيندايديم. "هاه! ها ها ها ها... هاه..." آغ-

آپپاق ديشلري پارلاييب اللري بوغازيما ياخينلاشيردي...»


قاواق آغاجي تام ارككليك نومادي و او عفريته قادين، آنادان باشقا اولان قادين

قاورامي­نين نوماديدير. يازار بلكه منيم بو سؤزومو قبول ائتمه ييب،من سياسال بير

قونودان دانيشيرام دئدي، آمما پيسكولوژيك تنقيد دئيير كي يازارين اوست بيلينجي

بیلمه دن بو سياسال قاوراملاري دا اونون آلت بيلينجي­نين پلان و نومادلاريلا

اويغونلاشديرير هر اينسان بو ايشي چئشيدلي آلانلاردا گؤرور. عفريته قادين، راوي

يه ضرر يئتيرمك ايسته يير آمما سانكي بو ايشي باجارانمير و راوي­نين اؤنونده ديز

چوكوب اللريني اوچ كره يئره وورور راويدن آلچاقدا قالير، راوي ارككليك نومادي اولان

آغاجا سؤيكنميش، او عفريته قاديني آياخلاييب قاچير، او آنا اولمايان و ساختا

قادينليق بيلديگي قاوراميندان ارككليينه داياناراق قاچير.


«سلام خانيم» حيکايه سينده اوخوجو اولاراق اؤزونو اثیری بير آتمسفرده حيس

ائديرسن، اوزاتماغا گرك يوخ آمما بو حيكايه ده ده آنا نومادينين شكوهلو اؤلوموندن

راپورلار وئريلير بو حيكايه همين كيتابداكي «كؤچدو يا چؤكدو» حيكايه نين باشقا و

اوندان گوجلو فورمتيدير منجه. يئنه آنا سيموولودور كي اؤلوموندن اؤنجه، راوي

پيشيردييي حالواني راوي­نين كابوسوندا ياشايان واردونلولارا بخش ائدير، راوي­نين

اليندن قاشيغين حالوا لَه ی­نينه دوشمه ­يي و قاري اونون باشيندان گئدندن سونرا

شالواريني ايسلاتماغيني بيلمه يي، راوي­نين محرم لرله زنا ائتمك قورخوسونون

نوماديدير، بورادا حالوا، هم جينسل لذتين نومادي و هم حكايه ده قارينين سونرادان

باش وئرن اؤلومونون نوماديدير، اوديپ كمپلكسي سوره جينده، اوغلان اوشاغي

طرفيندن آنانين تصاحبي شيرين بير آرزو و دويغودور باشقا يؤندن «اولترامن»

طرفيندن بو ايشين ممكن اولماديغي و آتا (رقيب عنوانيندا) طرفيندن اخته ائتمك له

جزالانديرماغي خاطيرلانير، يعني اوغلان اوشاغي بو قونودا هم بؤيوك لذت و هم

بؤيوك قورخويلا راسلاشير، بو قونو بو حيكايه ده حالوا نوماديندا فورمالاشير هم

شيريندير هم ده اولوم علامتيدير ده،بونلار یازارین آلت بیلینجیندن بو شكيل لرده

يامسيا بيلير. كيتابين سون حيكايه سي «كوپ»،مونولوغا داياناراق «سوس» حيكايه

سينين هاواسيندا و او حيكايه نين بير تور آردي سانيلا بيلير،راوي اوچون بو حيكايه

ده ده اؤلوم و اينتيحاردان عاييد اولان قورتولوش اؤزونو قويو و كوپ نومادلاريندا

گؤسترير، ايكي ديشيليك نومادیندا، پيسكولوژيك يؤندن بو اينتيحاردا گؤونلي اولان آنا

بطنينه دؤنمك آرزوسو گيزلنميش.


سونوندا «واله شيري» نين آلت بيلينجيندن قايناقلانان و حيكايه لرينده تيكرار اولونان

صحنه لرين آنلاميني يئكونلاشديرام:


1) كنده دؤنمك قاورامي: آنا بطنينه دؤنمك آرزوسي و ممكن اولماماغي

2) بير كيشي كاراكترينه اولان نيفرتي تام اورتايا قويا بيلمه مك: رقيب عنوانيندا آتايا،

اوغلان اوشاغي­نين اولان نيفرتي و آتا اليله اخته اولماق قورخوسوندان دينه بيلمه

مك.


3) ديز چؤكمك: قوجا ننه سينين قبري اؤستونده ديز چؤكمك و باشقا حيكايه ده

عفريته قادينين اونون اؤنونده ديز چوكمه سي،بو يازارین آلت بيلينجده مکمل

قادينليق قونوسونون آنايا حصر اولوندوغوندان بیر نومادیدیر.


 4) ائو ييه سي يا بنگاه­ چي: اونون گووه ­ني­نين اليندن آلا بيلن كيمسه نين نومادي

يعني رقيب اولان آتادان قايناقلانان تصويردیر.


منجه «سوس» حيكايه توپلوسوندا ان گوجلو حيکايه لر «سوس» و «سلام خانيم» و

لاپ ضعيف حيكايه «معليم» حيكايه سيدير. «واله شيري» مونولوق ساحه سينده

تانيديغيم آذربايجان يازارلاري ايچره باشاريلي بير يازاردير. او «آياق يالين اوخو» و

«سوس» ايكي حيكايه توپلوسوندا كندده ياشايان اينسانلارين ايليشگيسيني

آخيجي و دوغال نثرله قلمه آلير. مدرن ايليشگيني دئييل، مدرن يالنيزليغي وصف

ائدير. حيكايه لرينده سوررئاليستي صحنه لرين عهده سيندن گلير، آمما سحيرلي

رئاليزم طرفينه گئدنده گوجسوزله يير، دئمك «واله شيري» نين تام رئاليستي و تام

سوررئاليستي حيكايه لري آرتيق باشاريليدير، او پازل- پازل يازماغي گؤزل باجارير

حيكايه نين توالي­سينه و هاردان باشلاييب قورتارماغينا بلددير، اؤزونو سانسور

ائتديكلري حيكايه لرده ايشلتديیي نومادلار گوبودلاشير. ايكي حيكايه توپلوسوندا

عشقه عاييد بير حيكايه سي بئله يوخدور. بير جمله ده اونون ذهنينده آلت بيلينج و

«من» (ego) بؤلومو،بوتون قونولاري مكمل آنا قاورامي اوزره دوزه نله ييرلر. بو

اختياري بير ايش دئييل. «واله شيري» نين پيسكولوژيك يؤندن آلت بيلينجينده اولان

كيشي سل اسطوره سي آنا قاوراميدير، بو تنقيدي تام «فرويد» ون پيسكولوژي

طرزينه اويغون يازديم، باشقا فورصتده «لاكانين» پسیکولوژیک طرزينه گؤره باشقا

اثري نقد ائده­ جه­يم، «واله شيري» يه آرتيق باشاريلار ديله ييرم
.

آواوا - ناصر منظوری

22 Eki 2011 08:01 tarihinde Nadir Ezheri tarafından yayınlandı   [ 22 Eki 2011 08:01 güncellendi ]

سربست تنقید


آواوا - ناصر منظوری


(آفتاب آذربایجان-51،52 جی سایی 1389 اسفند، 1390 فروردین آیی)


 آواوا،يازار: ناصر منظوري (انديشه نو - 1384)

بو مقاله نين آماجي اسطوره وي (ميتيكال) تنقيد فورمتيني باشقا تنقيد فورمتلرينه اوستون توتماق دئييل، اسطوره وي تنقيد فورمتي اوچون بير اؤرنك ياراتماقدير.

گئنل بير آنلامدا، اؤزونو دراماتيك فورمتده گؤسترن غريزه لر و ايچ گودولريميزه اسطوره دئييريك، پسكولوق دئنه­ مه­ يي سئچيب بيولوژي بيليمينه ياخينلاشيرسا، اسطوره شوناس تئوريك و فلسفي يؤنلري سئچه ­رك دين­ شوناسلیق و آنتروپولوژي قوللارينا باش وورور. اسطوره شوناسليق اينسانين كولتورل و توپلومسال كئچميشينه باخديغيندا تاريخسل بير قونو اولاراق عين زاماندا ادبي اورونلرين اؤلمز ده یرلريني آچيقلاياراق سانكي تاريخسل دؤنملردن اؤزگوردو ده، اسطوره تاريخ چرچوه سينده گوجسوزلشمه يه معروض قالير.

بير سيرا اسطوره شوناسلارا گؤره چئشيدلي چاغلارين اسطوره لري، اينسانلارين «گئنل آلت شعور»-ونون گؤستريسي اولاراق بير-بيرينه بنزر، بو اسطوره شوناسلارا گؤره اينسان افسانه ياراتماق گوجونو ايتيرديیي زامان اؤز وارليغيني ياراديجي ايچ گوجلردن آييريب او گوجلردن يوخسون قالير و بيز اينسانلارين ايچ يؤندن زنگين ياشاديغيميزين يولو بو اسطوره وي نومادلار و «گئرچك خيال» قونوسویلا  اويوملولوق ساخلايا بيلدييميزله ايلیشگيده دير.

اسطوره شوناسليغين تعريف و قاوراملاريندا اسطوره شوناسلارين اؤز آرالاريندا ايختيلافلاري اولدوغو اوچون بعضی بيليم آداملاري اسطوره وي تنقيد فورمتينه نيكبين دئييللر، بو درگي نين ظرفيتينه اويغون اولاراق قونونون بو يؤنوندن واز كئچيب تكجه اؤزتجه سينه اسطوره شوناسليق تعريفلريندن بير گئنل پرسپكتيو وئرمك ايسته ديم، ايندي باشقا دئتاللارادا توخونمالي يام:

1) اسطوره لرده چئشيدلي موتيفلر و «اسكي فورمت» لر وار. مثلن: «آراماق» یا «قوربانليق»، «آغاج»، «سو»، «گونش»، «آي» و ...

2) اسطوره شوناسليقدا «خيال» و «ظن ائتمه» يا «وهم» آراسيندا اؤنملي بير فرق واردير. اسطوره شوناسليقدا بير تور «گئرچك خيال» سؤز قونوسو اولاراق ديققته آلينير. گئرچك،بير ناغيلين اوزو دئييل ايچريگيدير. «وهم» و «گئرچك خيال» آراسيندا فرق قويولاراق «گئرچك خيال» چوخلو اولايلارين باش وئرمه سينين سببي ده اولا بيلير و اؤزل بير اؤنم داشييير. بو «گئرچك خيال»ين بشرين توپلومسال، كولتورل و حتتا سياسال داورانيشيندا تعيين ائديجي ائتگيسي وار دئييلير. گلن سطيرلرده يازديغيم اؤرنه يي اونايلاماق نييتينده دئييلم، آنجاق «گئرچك خيال»ين قونوسو و گوجونه اينانانلارين وئرديكلري اؤرنكلرين بيريسي، اينگئلتره نين 1640-جي ايلي­نين قانلي اولايلاريدير. اونلار دئييرلر او دؤنمده اينگيلتره نين نورمال بير توپلوم و اونجول اكينچيليك و رونقلي تيجارتي اولاركن ان قاباريق بير شيددت و قانلي اولايلاري باشدان كئچيرتدي. او اولايلار بير دينسل قالخيشما اولاراق مادي ندنلردن دئييل، اينگيلتره توپلومونون تخييولونون اينگئلتره حكومتينه قارشي قالخيشما سيندان تؤره ندي. اونلار بير ميلتين تخييولونون قالخيشديغي زامان او ميلتين دوغرو بيلديكلري قونولار اوچون هر زادي حتتا مادي زنگينليييني ده قوربان وئرديیيني دوشونورلر.

«آواوا» رماني تورك ميفينده كي ائلئمانلارلا، «گئرچك خيال» ائتگيسي قونوسونو چاغداش آذربايجان حياتيندا يئرينه قويماغا چاليشير. بو چاليشمانين اؤنملي حيسه سي سئوگي قونوسونا عاييد اولاراق، يازار اؤزلليكله رمانين سون بؤلومونده مدرنيته نين بير سيرا نگاتيو يؤنلرينه قارشي اؤز فيكيرلريني اورتايا قويور.

«آواوا» رماني 1981 جيواريندا وارلي و ذكالي بير كيشي نين عزيز-گيرامي و قارداشلاريندان داها اوستون اولان بير قيزينين «كولتورل دئوريم» آدلانميش چاغدا تحصيل آلديغي تبريز بيليم يوردوندا بير «اسيرليك تانريسي» آدلانديريلميش اوغلانا وورولماغي و او اوغلانا سئوگيسيني دئمه ديیي يا دئيه بيلمه ديیي ماجيرالاريلا باشلانير. «ناصر منظوري» رومانين اؤنسؤزو كيمي اولاراق ميفسل باخيش آچيسيندان بير سيرا اؤزل سؤزجوكلرين آنلاميني ايضاح ائتمك مجبورييتينده قالديغيني دوشونورك بو مقاله ني ده كيتابدان او سؤزجوكلرين ايضاحلاريني اوخودوقدان سونرا بير داها اوخوماغينيزي گره كلي بيليرم. «منظوري» يازير:

« ...روماني اوخماغدان اول آشاغيداكي سيستملي سيرالانان سؤزلرله تانيش اولماق لازيمدير. بو سؤزلر عمومي اولاراق آيلا اؤزلليكله ايسه سون آي (خيرمنلر دؤيولندن سونرا يايين آخيرلاريندا چيخان آي) حاديثه سيله باغليدير. گؤروندويو كيمي «آي» فنومنيندن آلينميش بوتون دويغو- كونسپسييالار، سيستملي بير قايناقدان اساسلاناراق ديليميزده سؤزلنیبلر. بئله ليكله، آذربايجان ديل ايله دوشونجه سينين ميتيكال (ميفيك) اولان اساس قورولوشو- قايناغي­نين سيستميني آچيقلانديريرلار ... آواوا: سون آيدا (دئمك، يايين سون آيلي گئجه لرينده) الي آغيزا چالاركن چاغريش سسي. اويناماق اوچون يولداشلاري توپلاماق اعلاني ... "آيا": سومر (سؤمر) ميتولوژيسينده "اوتو" يا "شاماش" –دئمك- "گونش تانري" نين دیشي تايي (اونونون سئوگيليسي) "آيا" چوخلو "دان" چاغيندا تاپيلير. اولسون كي سومرولوژيستلر "آيا" نين بو ساياق تاپيلماسيندان، ائله جه ده، اونون آزاراق تاپيلماسيندان، نه ايسه، گيجه ليرلر. آنجاق بو دونيا "سوناي" زامانيندا (پائيز اعتداليندا حاديثه لنن اون دؤرد گئجه ليك آيدا) گونشين سحر چاغي دوغماسي لا ايضاحلانا بيلير. بونا گؤره كي او زاماندا گونش له آي 180 درجه زاويه لنيرلر. بو چاغلاردا گونش دوغاركن بيرجه آن اولاراق آيي گؤره بيلير. آنجاق آرتيرماليدير، "آيا" آي دئمك دئييل بلكه آي-ين اؤزل بير چاغينين تمثيلچيسي اولا بيلير. اينديسه، بيز بو مسئله ني آرتيق آذربايجانين ديل ايله ميتولوژيسينده ايزله يه بيليريك. بير چوخ آيين لار، اويونلار بو حاديثه نين اولاي لانديغيندان آلينميش كيمي سونايين گئجه لرينده ايفا اولونور. سومئر ميتولوژيسينده اركك- دیشيليك مركب ليينه باخماياراق، "آي" اصلينده اركك دير... »(صفحه 6)

«ناصر منظوري» بو ايضاحدان سونرا يئنه «آي» سؤزجویويله باشلانان نئچه باشقا سؤزجوكلري ده ايضاح ائدير. «آواوا» و «آيا» سؤزجوكلرين ايضاحيندان باشقا رومانين مركب و بيله شيك سيريني بيلمك اوچون بو سطيرلري ده بورادا فاكت گتيرمه لي ييك:

«... دئييرلر سون آيين سئوداسي سونسوز اولدوغو اوچون بيرجه دونيا گؤزلي اولان بير قيزين گؤزلرينه اؤز موهورونو قويور بلكه گونش اؤز موهورونو گؤزلرينه قويدوغو بير اوغلانلا سئودالاشديقدا بيربيرينه چاتسينلار. بئله ليكله ده او سيري باشا چاتمايان سورگونه سون قويولسون...» (صحيفه 193)

بو رومان آذربايجان ميتولوژيسينه دايانير، رومانداكي قيز و اوغلان (اسيرليك تانريسي آدلانديريلميش) بير-بيريله سئودالاشماق هاواسيندا ديرلار، بو روماندا سيستملي اولاراق «سارا گلين» «سوناي» و حتتا «هوماي» بو گونش له آي-ين ابدي سورگونونده سئير ائتديكلريندن و بير-بيرينه قاووشماق اوموودويله یاشاماقلاريندان ائتگي له نرك ايشتيراك ائديرلر. هر اينسانين بيلمه دن بئله بير «سوناي» يا «سارا گلين» پئشينده اولدوغو استتيك يؤنوندن گؤزل بير فورمتده اثبات اولونور. يازديغيم آلتداكي موتيفلر چوخ آيدين اسطوره وي نومادلار و قاوراملار اولاراق رومانين يازاري طرفيندن روماندا آشكارجاسينا اورتايا قويولموش:

1) اوغلان يا همان «اسيرليك تانريسي» آدلانديريلميش كيمسه، بير موهنديس اولاراق قيزين وارلي آتاسي نين ايسته­ يي له اونلارين ائولرينه بير «زيقورات» فورماسيندا طراحليق ائتديیي اوست قات و رومانين بير صحنه سينده او «زيقورات» كيمي اولان قاتداكي سكکي ده قيزين اينتيحارا قالخماسي (قوربانليق نومادي اولاراق)

2) قيز و «اسيرليك تانريسي»نين بير-بيرينه اولدوغو اؤزلملري و ايللر بويونجا بو اؤزله­ مين گيزلي يا آشكارجاسينا داوام ائتديیي، «سارا گلين» و «اسيرليك تانريسي» نين ايليشگيسي. (اسطوره ده آراماق قونوسو) قطاردا «سوناي» يا همان «اسيرليك تانريسي»  «سارا گلين»-له برابر اوتورموشلار و راوي (قيز) «اسيرليك تانريسي» آدلانديرديغي آدامين تصادف اوزره اؤنونده اوتورموش، اؤزوده اييرمي نئچه ايلدن سونرا اونو يئنه بورادا گؤرموش. بير ديالوقدا راوي سارا گلين دن سوروشور: «... سارا گلين، دئديم، "او كيشي نين قوللاريني نييه باغلاميشدين؟" سوروشدو: "هانسي كيشي نين؟" اسيرليك تانريسينی گؤسترديكده: "بللي دير، داي، دئديم، "او كيشيني دئييرم." يامان حالدا حئيرت لنه رك ديك اوزومه باخدي: "آهان، «سوناي»ی دئييرسن"، دئدي، "او تزه جه اون آلتي ياشينا دولان بير اوغلاندير، كيشي هارادايدي" سونرا دا اوتانقاجلانان بير حالدا منه گولومسندی. ايندي باشا دوشوردوم كي، اسرليك تانريسيني هر كس اؤز دويغوسو تكين گؤرور...» (صحيفه 69)

سونوندا «سارا گلين» راوي يه دئيير:

«... او قول باغلامادا طالعين تقديري دير. آيريلمامازليغين باغلي ليغي دير..." (صحيفه 72)

بو «آراماق» قونوسو رومانين تمل فونداسيونلاريندان اولاراق رومانداكي چوخلو كاراكترلرينين حياتيندا اؤنملي ائتگيلري واردير، صحيفه 72 ده اوخويوروق:

«... يالقيزك ليك ائركك جاوان قوردلار سورودن قوولارلار. سورويه قاييتماق اوچون تاماي» گرك يئتكين لشسينلر، يوخسا قاييدا بيلمزلر...»(صحيفه 72)

روماندا همين «اسيرليك تانريسي» كندده كي يولداشلارينا رغمن بير كيشيليك گؤستره بيلمير و كندي ترك ائدير، آنجاق بئله بللي اولور كي اونون اؤنملي ايشي ائله «سارا گلين»ي گؤرمك و اصلينده آي لا گونشين اونلارين گؤزلرينه ووردوغو موهورو بيربيرينه يئتيشديرمك اولا بيلر.

دونيا ادبياتيندا اسطوره قاوراملاريني مودرنلشديرن يازارلارين بيريسي «جيمز جويس» و اونوت «يوليسيس» رومانيدير. «هومر» ين «اوديسه» اثرينده كي «يوليسيس» يونان ساواش باشچيلاريندان اولاراق «تروا»نين فتحيندن سونرا اؤز گميسيله ائوينه ساري قاييدير. دنيز تانريسي «نپتون» دوشمنچيليك اوچون اونون گمي سيني دنيزلرده سفيل- سرگردان ائدير. يوليسيس ايييرمي بئش ايل سفيلليكدن سونرا سونوندا اؤز ائوينه دؤنور. «جميز جويس» «یوليسيس» اثرينده بو اسطوره لرين ايچريیيني چاغداش ياشاييشا كؤچوردور، سانكي گونوموزده اينسانلارين شهرلرده گونده ليك اولايلاري همان اسطوره ­وي اولايلارين باشقا فورماسيدير دئمك ايسته يير. «يوليسيس» دنيز اوزره سفيلليك و يولچولوق گؤرموشسه گونوموزده چاغداش اينسان شهرلرده بو سفيلليك و يولچولوغو یاشايير. اينديسه تقريبن يوز ايل «جميز جويس» زامانيندان سونرا، «ناصر منظوري» آذربايجان «ميف»-لرينه داياناراق گوجو يئتديیي قدر و اؤزونه اؤزل باخيشلا همين ايشي باجارميش. «ناصر منطوري» «آواوا» رمانيندا بير اسطوره وي دونيا گؤروشونو چاغداش آذربايجان توپلومونا اويغونلاشديرماغا چاليشميشدير. متافيزيكه اينانماساق دا يئنه «ناصر منظوري» نين آذربايجان توپلومسال ايليشگيلري اوزره اسطوره وي قاوراملارلا بير دوشونجه قورولوشونو سرگيلمه سي و اونون صنعت و استئتيك يؤنلو ده يرلريني دانماق اصلا دوغرو دئييل.

يازار «آواوا» رمانيندا رئاليزم، سحيرلي رئاليزم و سمبوليزم تكنيكلريني اسطوره وي قاوراملارا دايانميش بير آلت ياپي اوزه رينده طراحليق ائتميش، بعضن سيحيرلي رئاليزم و رئاليزم سينيرلاريني اينجيديجي حالدا قاريشديرميش. قطاردا «ساراگلين» «سوناي» ين اللريني باغلاميش، بو صحنه قطارداكي رئالليق آتمسفري و قطارين سمبوليك دورومو آراسيندا چئليشگي يارادير. بو قونونو راوي­نين اؤيله قاوراديغينا نيسبت وئرمك اولور، آمما بو دليل اوست- اوسته مني قانع ائتمير.

رومانين بيرينجي حيسسه سي قورولوش يؤنوندن رومانين ايكينجي حيسسه سيندن گوجلودور. بونون بير ندني بيرينجي حيسسه ده تمل قونو اسطوره وي «آراماق» و «آي» لا «گونش»ين اؤزل سيرلري و بوتون كاراكترلرين بو چيزگي يه قوللوق ائتديكلريدير. بعضي صحنه لرده كلاسيزم سبكي­نين «اوچلو وحدت» شرطلريني يئرينه يئتيريلميش گؤرورك.

رومانين ايكينجي حيسسه سينده يازارين نئچه كيچيك چردكلي قونولاردا گؤزل ياراديجيليغي اولموش، بير نئچه سي بونلاردان عيبارت دير:

1) «بتهوون»ين نئچه پارچاسي 2) «جانيشان»ين بئجرتدييي گول لر و بو قونودا «سوناي» لا قويدوغو قرار 3) راوي و «جانيشان» ين قبر اوستونه گئتمه يي 4) «بير ياشایاجاييق» قونوسو 5) راوي نين زلي صيفت اقرباسينا وئرديیي قوناغليق و اوردا كي ماجرالار 6) راوي نين كيچيك قارداشي اوغلونون دنيز قورساني اويونو.

آز- چوخ رومانين بوتونونده و خصوص يوخاريدا يازديغيم قونولاردا يازارين بير قورولوشچو يازار اولدوغو اورتايا قويولور. «منظوري» «آواوا» رومانيندا سؤزجوكلر و قاوراملارا تام بير معمارليق حيسسيله باخميش. منجه اونون اؤنملي ايشي آذربايجان ميتولوژيسينه داياناراق، آذربايجان اسطوره وي كاراكترلريني آذربايجان چاغداش توپلومونا كؤچورتمه سيدير. بو ايش يوز ايل اؤنجه و يونان اسطوره لري اوزره و چوخ گوجلو فورمتده گؤرولموشسه ده يئنه بيزيم ده ادبياتيميزدا گئرچكلشمه سي اؤنملي دير. بير سيرا آذربايجانلي شاعير و ادبياتچي­لار آذربايجان ميفلرينين قاليبلرينه قاپيليب اونلاري تام دورغون فورمتده اؤز يازديغلاريندا يانسيديرلار، بير سيراسي دا هر تور ميتيكال كاراكترلره و قاوراملارا ياخينلاشماغي فسيلليك و گئريچيليك سانيرلار. آمما «منظوري» آذربايجان ميتولوژي كاراكتر و قاوراملارينين بير سيراسيني گونجه ­للميش و مدرنلشديرميش. دليل­لريم رومانين اؤزوندندير. كندين ياشلي آغ ساققالي،كنددن درس اوخوماق و اصلينده بير تور فلسفي سورگون ندنيله شهره كؤچن «هاراي» گنج اوغلاني گئديب تاپير، كندليلر اونلارين كندين بدبختليك و قارانات باسديغيني دوشونورلر، آغ ساققال بو قونونو سون آيين سئودا سينه عاييد «هاراي» ا بؤيله دئيير:

«... بير قولاق آس گؤر نه دئييرم، قارانات دئدييين يوخسوللوقدور. قارانات دئدييين اصلينده ايش سيزليكدير! الي بوشلوقدور. نئيينيم- نئجئلييم دير. آدام سيزليقدير. ايمكان سيزليقدير. ايمكان سيزليقدان بوتون اولوب- قالانيميزدا اليميزدن گئدير سورا دئييريك «بيزي نئييب باسيب!» «بيزي قارانات باسيب!» (صحيفه 117)

يئنه همين آغ ساققال دئيير:

«... ايندي بير نئچه جاوانا سورگون بويرولور. اولماسین صاباح بوتون وار- يوخوموزا سورگون بويورولسون. اوندا نه دئيه ك؟ اونلاري، دئيه ك هانسي قارانات چكير آپارير؟ سيز درس اوخويون من ساوادسيزادا دئيين بو نه درددير درمانيميز نه دير بيلدين؟ ... آمما هئچ واخت دئميين كي سون آيين سئوداسي يالان دير...» (صحيفه 118)

دئمك «ناصر منظوري» گونوموزده اسطوره وي باخيشين اينسان حياتينا معنا وئردييي قوللارينا ماراق گؤسترير. يازار بو رومانيندا مدرن دونيانين نگاتيو يؤنلرينه سرت رآكسيياسي اولموش توكه ديجي مدرنيزمه قارشي يئرلي اسطوره ني مدرنلشديريب بو توكه ديجي دوشونوش ساواشينا گؤندرميش. «منظوري» آذربايجان گنجلرينين كيمليك كريزيني اؤته ري اولاراق سرگيلميش، بو اؤته ­ري اولماق فاجيعه ني گؤستره بيلير آمما.

منجه «آواوا» باشقا ديللره چئوريلسين گرك. بو رومانين قورولوشو يئرلي ميتولوژي يه داياناراق چاغداش آذربايجاندان دانيشماق ايسته يير و اؤزگه اوخوجولارين دا ماراغيني چكه بيلر.

Qaraçuxa-nasir Mənzuri

22 Eki 2011 07:59 tarihinde Nadir Ezheri tarafından yayınlandı

"Qaraçuxa" Dramatik bir Roman


(Azərtürk dərgisi-nov 2010)

            {Yeni Edit}


İzah:Bu məqalə Qaraçuxa kitabının birinci yayımını göz önünə alaraq yazılmışdır


"Qaraçuxa" əsəri bir xalqın köklərini arıyaraq o xalqın iki nəslindən aydın formətdə söz açır.Bu roman bir yarımçılıq romandır, bir romanın birinci sezonudur,kitabın sonunda yazarın bu qonuya işarəti də olmuşdur. "Qaraçuxa" dramatik bir romandır, roman olduğununda nədəni sonunda bir prespektivə doğru seyr etməğindən asılıdır,"roman"da heç olmasa olaylar şərh edilmir olaylar gərçəkləşir və yapılır, "nağıl"ın sonu tə'yin olunur amma "roman"ın sonunda bir tür sürmək, dəvam etmək yolu, açıq buraxılır, siz oxucu olaraq bir romanı qurtardiğdan sonra bə'zən  içinizdə o romanın olaylarını ya karakterlərini bir əqrəbanız kimi ya öz olaylarınız kimi xatırlarsız, nigəran qalıb ya acıyarsız,yenə xəyalınızda o ızah olunmuş məkanlara gedib gələrsiz ,bə'zən qəzavət edib çözüm ararsız da."Qaraçuxa" kitabı ,"bütüv bilgin" "birinci" və "üçüncü şəxs"lərdən və Monolog, Diyaloglardan (Qaraçuxa anlamına dayanaraq) yararlanaraq,bir romanın ilk sezonudur,və özlüğündə də özgür kimidir.

 əslində "Nasir Mənzuri"′nin qələmi dözümlü bir qələmdir, çox vaxt damla-damla kəsmədən oxucunun zehninə damır, yazını pöskürtmür (təzriq etmir) bu da məncə Nasir Mənzuri′nin bir zaman hayat denəmələrinin yekonlaşdırdığına fürsət bula bildiğini  göstərir,bu qonu Nasir Mənzuri və onun nəslində olan çoxlu yazıçılara (hələ öz iste'dadlarının özəlliğinə  baxmayaraq) mümkün olmuşdur, amma Nasir Mənzuri′dən sonrakı yazıçı nəslə və bugünkü gənc yazıçılarımıza, dünyada və bizim bölgədə baş vermiş özəl dəyişikliklərdən ötrü bu dözümlü-dözümlü yazmaqa,damıb,damıb iz buraxmağa daha çox imkan yoxdur, çünkü 1979 devrimindən sonra bu ölkədə günügündən yazıçıların yaradılış zamanı və imkani, toplumsal və ekonomik dəğişmələrdən ötrü bir buzdağı kimi ərimiş, indisə yazıçılarımız bu param-parça yaradılış imkan və zamanlarını çox vaxt bir qar topu kimi istədikləri amaca doğru  zollayırlar! , yə'ni gənc yazıçılar və hətta indiki 30-50 yaş arasında olan yazıçılar öz əsərlərində sözü pösgürtmək (təzriq etmək) məcburiyyətində qalırlar. əlbəttə bu özlüğündə hətmən də kötü bir fenumen dəğil amma bu dəğişiklikləri diqqətə almağımız gərəkir,müvəqqət halda olursa da xusus bizdə dözümlü nəsrin nəsli  qırılmağa doğru gedir,bu başqa yöndən tə'ssüfləndirici də ola bilir.
Romanın ilk səhifəsində qatardakı durum subyektiv bir atmosfer yaradır və oxucunu röya və gərçək körpüsünə götürür, 46-cı səhifədə oxuyuruq:

"... saat ona yaxınlaşırdı. Getdikcə, qatarın içi hay-küydən arınırdı, sayxaşlanırdı. Dağlar-ara, getdikcə, gecənin dərinliyinə bir quyu təkin dərinlənirdi..."  ya, 9-cu səhifədə oxuyuruq: "... qatarın anayın iyi burnuna çalır, kişilər, arvadlar, yarı pırtlaşıq amma durumlu. Sanki özgə bir dünyalardan gəliblər..."


Bu kimi səhnələrdə "Qaraçuxa"nı görmədən öncə,gözəl halda subyektiv və yarı sihirli yarı gərçək bir atmosfer hazırlanır,romanın ilk səhifələrində yazarın yarı röya – yarı gerçək bir atmosfer yaratmaq israrını aydıncasına görürük,bir oxucu olaraq bu atmosferi  doğal formada   qəbul edə bilirəm.

Bu romanda  "zaman" qonusunun tam doğal bir zaman olmadığına israrlıyam, olsun ki ilkində bu qonu bir tür satiraila ortaya qoyulsun, romanın 8-ci səhifəsində oxuyuruq:

"...pöhurüz əminin taxça sahatı anyın bir sahatidi. Uzun qolu aşağı işləyəndə, bir rub (çeyrək) çəkməzidi on ikidən altının üstünə gələrdi. Amma yuxarı yuxari işliyənde cani çixardi.qirx beş dəqiqə çəkərdi bəlkə o yarim sahatı, altının üstündən on ikiyə çatsın. Qatar gələn sahat yaxınlaşdıqda, isgahın saxtumanına gedərdilər...


Bu paragrafda həm tənz var həm "istiarə". Bu istiarə qatar hərəkətinin tosifini də xatırladır, bu bir "yerinə gəlmə"(1) olayıdır, və roman bu nədənlə və buna tay nədənlərlə get-gedə Deramatik potansiyelini ortaya qoyur, yə'nı qatar eniş-yoxuşdan necə çıxdığı və keçmiş xatirələr və Pöhrüz əmi sahatının bu gülünc işləməsi bir-birilə pazelləşə bilir və oxucunun hər ədəbi əsərdə "vəhdət" aramaq ilk ehtiyacını qarşılayır, bunlar və yarı röya  yarı gerçək atmosfer zatən "Qaraçuxa" adlı karakterin romana daxıl olduğuna uyğun zəmin yaradır, romanda yazıçının bir "vəhdət"ə doğru seyr etməsi ikinci səhifədən kəsin gözə çarpır.
Romanın 9-cu səhifəsində oxuyuruq:

"...qurbətçi oturmağa yer tapmır, utanqaç-utanqüaç bir pancərəyə sari gedir. Bir qız, yuxusuzluqdan, qaranlıq dağlara göz zilləyir. əl çatmayan bir aləmdə seyr eyləyir. Qatar tunelə girir, tunelin yonulmuş daşları sıra göz qabağından qaçır. Duvar xət-xət görünür. Qatarın səsi zilləşir. İncarsız bir işıq duvara düşür. Qatarın sarımtıl işığında qurbətçi öz əksini pəncərənin şüşəsində görür, pozğundur, tunelin daş duvarı, elə bil əkslərə qovra çəkir. O qız qurbətçinin baxışını, öz əksində, sırtıq sanır. Pəncərədən çəkilir. Nəmhansı qupəyə girir. Hər yer tünlükdür... "

"Qaraçuxa" romanında bu paragraf romanın sonunda qızın sırtıq baxmağıla və rəvayət edənin gedib gözdən itməği vasitəsilə:

1- yeni nəslin yazıçı tərəfindən dəyərli sanilmiş kültür və davranışdan qırılmağını ifadə edir.

2- Roman bu dörd yolda duraq kimi olan paragrafa yetişirkən əsərin "vəhdət"i tamamlaşır.

3- bu paragrafın ilk varyantında, gecə, qatar,tunel, tünlük, şüşədəki yansımalar, hamısı romanın təməl atmosferini çox güclü formətdə sərgiləyir.

Biz "Qara çuxa" anlamını nəzərdə alaraq romanın sonunda, romanın bir dayirə vurduğunu görüb, karakterlərin yerinin dəyişilməsi bəlkə də hər zadın bir röya kimi kəsin forməti olmadığını düşünürük, romanın sonunda yuxarı sətirlərdə işarət etdiğim səhnə bir daha (amma) böylə rəvayət olunur, səhifə 84də oxuyuruq:

"...qatar bir göç çalım ayamı dayandı. Mindün. Yollanmasını başa düşmədün. Qatarın tanış iyi burnuna çaldı. Kişilər arvadlar yarı yuxulu rahrolardan keçirdilər, bir pəncərəyə sarı getdün. Bir qız yuxusuzluqdan qaranlıq dağlara göz zilləyir. Saqqız çeynəyir. Qatar tunelə girir. Tunelin yonulmuş daşları sıra sıra göz qabağından qaçır. Duvar xət-xət görünür. Qatarın səsi zilləşir. İncarsız bir işıq duvara düşür. Qatarın sarımtıl işığında qurbətçi öz əksuvi pəncərənin şüşəsində görürsən, pozğundur, rəngin atıbdır. O qızın da əksi pəncərə şüşəsində görünür.  tunelin daş duvarı, sanki, əkslərə qovra çəkir. O qız sənə sırtıq baxır. O baxışın yüngüllüyündən qaçırsan. Pəncərədən çəkilirsən. Dar-düdük bir rahroda özüvi itirirsən, yuxu gözlərdə yuva salır. Can bir başatmağa yer axtarır. Avaralıq adamı bürüyür... ilqar əmi yaduva düşür. Gözlərin heyranlıqla döriyə baxır. Heç kəs dəlilin bilmir. İlqar əmini, daha öz kəndliləri tanımır handa qalmış bu sırtıq saqqız çeyniyənlər... sanki, qabaqdan bir qatar gəlir. Sanki, sən iki qatarda da varsan... bir inə ucunca ürəyin sancır. Öz yoluvu gedirsən... "

(Əyər istəsəydik, "düzəm pozmaq" açısından bu romanı tənqid edək,təkrarlanmış paraqırafda rəvayət edənin sırtıq sandığı baxış bizim tənqidimizin yola düşməsi üçün ilk nuqta ola bilirdi və hətta qızın saqqız çeynəməği belə tam onun sırtıq olduğuna dəlil olmazdı, bu dəlilın yerli bir dəlil olmağına da işarət etmək ola bilirdi).
İndi bir daha romanın ilk səhifələrinə dönüb10-cu səhifəyə baxırıq:

"…Pöhrüz əminin ölüb qəhvəxanasinin xarab olmasini...""...Pöhrüz əminin özünü tanımırlar handa qalmış sözünü, yarı yuxulusan..." xatırlarkən böylə dəvam etdirir:

"...mindiyün qatar yeyinləyir, mindiyin qatar yavaşır. Hansı qatar? Hansı qatar? "şix səfi"yə gedən qatar? "şix səfi"də mindiyün qatar? Iki qatar bir birinə taqqa gəlir. Bir ləhzə başa düşmürsən. Bir inə ucunca bir ləhzə, heç zad düşünmürsən. Haman ləhzə ki ürəyün sancır, diksinirsən. Özüvə gəlirsən. Oyan-buyana baxdun. Qatarın taqqışmasından heç kimsənin xəbəri yox idi. Sən ama hər iki qatarda varidin. "şix səfi"dən gələn qatar "əsiri" bir cism təkin o biri qatarın canından sovuşdu. Ama pəncərə dalısında sən qaldın səndə bir zad hulul elədi, tanış bir zad təkcə bir inə ucu bir sancı ürəyüvi sancdı. Sən öz yoluvi getdin."

Gramer və ifadə yönündən bu romanda oxucunu xitab etmək romanın kimlik aramaq çizgisilə uyğundur və romanın güclü yönlərindən birisidir,Bu paragrafda və romanın bütövündə Nasir Mənzuri unudulmuş və veran qalmış bir kimliğin qayğısını daşır və özün (bir nəslin təmsilçisi kimi) bu qopuşun hər iki tərəfində his etmək istəyir və bundan asılı olaraq özəl bir nostalogiya əldə edir, yenə bu özəl nostalogiyasını paylaşmaq üçün kültürümüzdən faydalanaraq "Qaraçuxa" karakterindən yararlanır. Bu göstərir ki bu roman, toxuş, qonu, karakter, və atmosfer qonularında  çağdaşlaşmağa da çalışır, ravinin baxış açısı bə'zən dəğişir "bütün bilgin" açısından da yararlanır amma 'birinci şəxs' olaraq "üçüncü şəxs" kimi rəvayət edir və bu "Qaraçuxa"nın anlamıla da uyğun gəlir,hər kəsin diyərlər bir "Qara çuxa"sı var, diqqət edirsiniz?

Gramer və ifadə yönündən, bu romanda Diyalog və Monoloğun bir birilə ilişgisi yenə "Qaraçuxa" karakterilə uyğundur həm demək özüvilə  həm də demək olur başqasıyla danışırsan,bunların "Qaraçuxa" anlamından asılı olaraq mütəqabil ilişgiləri vardır. Indi (əsiri qatar) paragrafını bu paragrafa Muntaj edirəm. 47-ci səhifədə yazır:

"...İlqar əmi, niyə arvadın yoxdu? Olmaya allah rəhmətinə gedib?..." həmən səhifədə başqa paragrafda İlqar əmi deyir: "...bütün bu Azərbaycan mahalında üç dənə qızlar qızı tapılıb. Üc dənə "qızlar" tapılıb... hər qıza "qızlar" deməzlər ki..."

75-ci səhifədə yazır:

"...belə bir qızlar tapılsa, onun oduna yanan kərəm də tapılar, kərəmə od vuran odda tapılar..."

Özetcəsinə bu çeşidli paragraflarda və sətirlərdə romanın toxuşunun gözəl və sıx olduğunu görürük, romanın atmosferi "Qaraçuxa" anlamıyla uyğundur, iki qatarın toqquşması iki özgələşmiş nəslin hikayəsidir (bir simvol olaraq) sırtıq baxışlar nəsllərin istihaləyə uğramaq hikayəsidir. "İlqar əmi"nin kişi üstünlüğə inanmadığını görürük.

Bu romanın sonunda birdən bir bildiriyə rastlaşırıq! Səhifə 86da son paragraf:

"...ancaq İlqar əmini axtarmaqdan, sözlər toplanıb. Uzun bir sicirləmə yığılıb. Olsun ki İlqar əmi deyən sürgün sicirləmədir, böyük bir romandır: sürgün"

Məncə bu sözü bildiri formasında və romanın sonunda yerləşdirmək Nasir Mənzurinin yanlışılarındandır, romanın öz rəvayət toxuşunda da deyilə bilirdi, bir kaşif kimi ilan edir və bu mənim canıma sinmədi, sözün özü yox, ləhni burada yalnız qalır. Bu romandakı bütün baxış açılarından fərqli olan bu son paragraf,öz məzmunila romanın yarımçılıq qaldığını da xatırladır. "Qaraçuxa" Azərbaycanlıların didərgin və asimilə durumda yaşadığlarını qələmə almaq istəyir, Nasir Mənzuri, İlqar əmini sonunda bir numad kimi canlandıraraq oxucuya Azərbaycanın kültür, inam və əsalətlərini xatırlatmaq istəyir, məncə bu kitabda "bulut qaraçorlu (səhənd)"in  "sazımın sözü"nün ruhu dolaşmağdadır da, bu roman ruhiyat açısından bir hissədə "sazımın sözü" kitabının yolunu nəsr sahəsində dəvam etdirir. "

Qara çuxa"nın nəsrinə ayıd qısacasına deməliyəm: romanın yer bə yerində nəsrin şeirə doğru getməyi çox axıcı və qonunun qulluğunda olmuşdur, burada bizim bütün yazıçıların özəl yazi-pozu problemlərinə toxunmaq istəmirəm,az-çox hamımıza bu probləmlər başverməkdədir.

Indi tənqidimin başqa bir hissəsinə daxil olmağdayam, roman qonusunun çeçidlərini neçə yerə bölmək olur, bu özü münaqişəli bir qonudur,Ancq mən "Qaraçuxa" romanına baxdığımda bu qonuda problem yaşamadım, çünkü tanınmış roman qollarından bu roman "deramatik" romanlar içində yerləşir. nədənləri də bunlardan ibrətdir:
 deramatik romanda səhnələr çox dəyişməz və insanın denəmələrinin detalları personajların özündə və özlüğündə oxucuya göstərilir bu romanda biz qatar və bir neçə isgah və kənd adıla qarşılaşırıq, bir də ki deramatik romanda məkanlar çox vaxt normal bir məkan olmaz, məsəla bu romanda "qatar" təkcə bir normal qatar dəğil, bəlkə bundan əlavə qatarın imaj və numad yönlü bir anlamı da vardır, zaman və iki nəslin toqquşmasına və ondan sonrakı olaylari göstərir, iki qatarın görünməz toqquşması burada qatarın bir numad olduğunu isbatlayır, bununla roman nəsllərə ayıd danışır,  bu romanda yer və su normal yer və su dəyil, özəldir:Səhifə 31də oxuyuruq:

"...torpaq səbirlidi, amma birgün saxladığı aərkləri nisgilləri açacaq. Həməşəlik örtülü saxlamaz. Soruşdun: İlqar əmi, torpaq nəcur özündə ərk saxlar, nisgil saxlar? Bir müddət dinmədi. Özündə vurnuxdu. Sonra, özünü saxlayanmadı. Birdən söz atdı: - görmədün? Görmədün cütlərin nə sayaq çöldə buraxdılar, qaçdılar, allah amanına torpağı qoydular qaçdılar. Sürgünə getdilər, eşitmədün? Özləri özlərinə sürgün buyurdular. Torpağı, boğaz olan yazda buraxdilar boğaz olan çağda ! yazin oğlan çağinda,qərə yazda qudurdular, yer almağa getdilər. Yer yiyələnməyə, şəhərlərə getdilər..."

ya səhifə 32də oxuyuruq:

"...qurban günü bir öküz kəsiləndə görübsən?... ondan sonra başın kəsərlər, qanı soruldayar. Yer üzündə axar, çökər torpağa batar. Yerin canına batar. Aylar, illər keçər. Yağışlar yağar, qarlar yer üzündə, döşənƏk qalar. Yazlar açılar. Qarlar əriyər gedər ama o qanın iyi yerin canından çəkilməz ki çəkilməz. Səhər çağı naxır çölə gedəndə, ya axşam çağı naxır kəndə gələndə, kələ mallar, cöngə öküzlər ora yığışarlar mırzılarını yerə verib oranı iyliyərlər..."

(artırmalı ki bu imajda Nasir Mənzuri toplumsal bir inanca doğa qurallarından və doğa gedişatından himayə axtarmış).


Ya 
38-ci səhifədə  İlqar əmi deyir:

"mən cavanlıqdan bu soyunan qardaş olmuşam. Dan yeri sökülcəyin, astaca-astaca suyun səsi "döymə kərəmi"yə çönər..."

Yazar Türklərin əski inamlarına işarət edir, hər zərrəni beləə şuur sahibi bilmək və doğa ünsürlərini canlı sanmaq (personi fication)  "animizm"ə işarət var.

Deramatik romanda persunaj və əməl birdir və birlikdədir, İlqar əminin danışığı və əməli birdir zahir və batini birdir, romana hərəkət verən bu persunajın kişisəl denəmələridir.roman kimlik qonusunda ilkində xalqı yox, torpağın öz kimliğini tanıtmaq istərkən ünsürləri canlı sanmaq və "animizm"ə qədər gedir. "Qaraçuxa" romanında "zaman"a mevcüd olan baxış hər bir deramatik roman kimi kişisəl baxışdır, bu romanda təxəyyül zaman içindədir, demək deramatik əsər zamanda sərbəst və məkanda sınırlıdır, təməl çelişgi və ilişgi bu romanda Monoloq  ya "üçüncü şəxs"  formətində danışan kimsə ilə "qaraçuxa" arasındadır. Deramatik əsər asla bir tək nəfərin hikayəsi üzrə qurula bilməz. Baxın,romanın başlanışında, yanlış isgahda düşən müsafir (qurbətçi) qara çuxaya ras gəlir, ikilik və bu ikiliğin ilişgisi həm bir insan olaraq həm iki kimlik olaraq romanın bütün səhifələrində söz qonusudur, dediğim kimi "Qaraçuxa" romanındakı qatar, persunajlar və onların özəl ilişgilərində qalib gələn formət deramatik formətidir.

Persunajlara baxaraq, ravi (qurbətçi) – İlqar və bunlardan olub olmayan "Qaraçuxa" "uca boy kamal" (qatar yolu çəkiləndə övladı həlak olan Azərbaycanlı işçilərin, və sənaye' qurbanlığı olan işçilərin nəslinin təmsilçisi olaraq) "pöhrüz əmi" və onun sonunda xaraba qalan qəhvəxanası. Yenə həman qurban getmiş nəsldən birisi (kəndlərin boşalınması və kəndlilərin şəhərlərə köç etməsi prasesində) "qızlar": sara, bənövşə, gülnaz,gunlar hamısı mücadiləci, igit kimi təqdim olunur. İlqar əmiyə görə böylə bir qızlar daha yoxdur və "kərəm" kimi insanların olmadığı əslində "qızlar"ın ("qızlar" bir özəl və dəyərli anlamında işlənilib) olmadığından asılıdır, bu qızların hamısı sel və mücadilədə qurban getdikləri izah olunur və İlqar əminin o qızların ölümündən sonra da evlənməmək nədəni bəlli olur, bir də Gülnazın qarınənəsi və özünün daşa basılması o da kəndlilər tərəfindən,və qarınənənin ölümü Gülnazın terajedisini böyüdür zehnimizdə.

"Qaraçuxa" romanında iki "sehirli realizm" imajlarına bənzər səhnəyədə ras gəlirik: "sufuqərə" (ilan tutan)ın əcayib əhvalatından sonra səhifə 65də oxuyuruq:

"...uşaqlar hamıdan qabaq yetişdilər. Nəzərimə belə gəldi ki göz işlədikcə ilan görünür. Hamısı bir sayaqda, bir havada gedirdilər..." sonra o uşaqlar ilanların neçəsini öldürürlər "qoca iskəndər nayıb" adlı karakter onları qarqış edir və ölən ilanların başları üstündə "...hökürtmə çaldı ağladı..." səhifə 69da ilanlara ayid soruşulur: "...-İlqar əmi, olar getdiyi yer haradır? Sürgünün  axırı haradır? –bilinməz oğul. Heç kəs tapılmayıb ordan bir xəbər versin. Sürgünün axırın görən olmuyub, ama olar ölümə doğru gedərlər. O dediyim yarğana sarı gedərlər. Amma görən olmuyub. Olsada ölüb, batıb..."

bu olaya ayıd önəmli ip ucu əshifə 71də yenə İlqar əmi tərəfindən əldə edilir:

"...-...amma bu ilanlar sürgünü, "qan bahalıq"dan qabaq oldu... "sufu qərə" tutan ilanın baxışı gözümdə qaldı... ölən çağı, gülnazın baxışıda yadımda qaldı..." səhifə 72də oxuyuruq: "...İlqar əmi, o sürgünə gedənlər axı niyə gedərlər? Nədən gedərlər? –allah bilir. Mənə qərənluqdi, oğul. Sürgün bu torpaqdadı. Sürgün adamın canındadı. Sürgün, sürgün yaradandadı. Sürgün, sürgün buyurandadı..." 

bir də marallar sürgününə baxın,səhifə 70də marallar kəndin qırağından bir axşam çağı sürgünə gedəndə:

"...qan əndirmiş bir adam, bilmədim kim, olardan birin vurdu, budarladı... burda genə qoca iskəndər nayıbı qəhər basdı, ürəyi atlandı, ağladı..."

bu iki sürgün səhnələrin toplumsal istəmlərdən ya mif qavramlarından  aydıncasına  başqa bir qonuya bağlaya bilmədim, ancaq onların romanın perspektivindən eşikdə qaldığını da söyləyə bilmirəm.

Məncə "Qaraçuxa" romanı tarixsəl yöndən gedib sünnəti və bə'zən arxayik bir nostalogiyaya çatır, bu prosə bu roman tərzində başarılı formətdə qələmə alınıb amma "İlqar əmi" nə qədər kəndlilərin kəndi tərk etməsini gözəl bəyan etsə də, romanda toplumsal açıdan çağdaş bir yöntəmin əskikliyi his olunur, əlbət bu qayıdır ədəbiyatın nə və nəçün olduğuna da, mən istəmirəm yazıçı siyasal bir bildiri versin, amma "Qaraçuxa" romanında bu günümüzün problemlerine  çözüm arasan əyər, ancaq türklərin əski inamları ( özünə özəl dəyərləri olaraq) və bir sıra xanlıq devrinin kişisəl və pozetiv ənənələrinə ras gələ bilirsən, məsəla yazıçı "Pöhrüz" əminin xalq tərəfindən unudulmuş olduğundan (haqlı olaraq) üzgündür və romanın ləhni "Pöhrüz" əmini aynən arzı edir,mətndə onun yerini verən başqa bir adam ya olay yoxdur, Pöhrüz əmi, Pührüz əmimiş bu nostalogiyalar nə qədər çəkici də olsa, kültürəl və vurğulayıram toplumsal yöndən pasif nostalogiyalardır, romanın son səhifələrində qatarda saqqız çeyniyən və sırtıq baxan qıza (yeni nəslin təmsilçisi olaraq) baxdığımızda, yazıçının illər boyu özəl sözlərini demək üçün kimsəsi olmadığını his edirəm.

"Qaraçuxa" toxuş, nəsr və kimlik qonusunda burada yazılan ən güclü romanlardandır,amma toplumsal yöndən gələcəyə çağdaş bir önərisi yoxdur ancaq bə'zi dəyərləri xatırlatmağda haqlı və aydınlaşdırıcıdır,bunuda unutmayaq  ki bu kitab burada 1994 civarında yayımlanmışdır.

sonunda vurğulamalıyam,bu Romanı osturəvi yöndən tənqid etməmişəm,yoxsa sonuclar bam başqa ola bilirdi,mən bu məqalədə "Qaraçuxa" romanına Deramatik və toplumsal açıdan baxmışam.

"Nasir Mənzuri"dən ilkində bir oxucu olaraq təşəkkür edirəm və İlqar əmini eşidirəm:

"...indi, oğul, ildə bir gələrəm. Bu suyun "döymə kərəmi" çalan çağında bir canımı yuvaram. Bir o gördüyüm günlərə fikirləşərəm. Bir o günləri unudan adamlardan qaçaram. Bir, yerin o gizlinliyində qulaq asaram, bir bu torpağı iylərəm. Sora, gedərərm... "


 -------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ətək yazı:

1-paradigmatic

لاپ او اوزاق لاردا- رضا کاظمی

22 Eki 2011 07:57 tarihinde Nadir Ezheri tarafından yayınlandı

سربست تنقید


لاپ او اوزاق لاردا- رضا کاظمی


(آفتاب آذربایجان- 50 جی سایی - 1389 بهمن آیی)


Lütfən aşağıdakı Link'i tiklayın:


http://azergun.com/etc/tenqid_lap_o_uzaqlarda.pdf

1-10 of 13

Comments