Terjime Qiyametliri
Bu Bir Kitab , Bu Kitabning Hoquqi Doktor Yasin Hoshur Eli WeTerjiman Tarim Dadxah Teripidin Himayilen'gen , Héchkimning Köchürüshige Ijazet Yoq , Oqumaqchi Bolghanlar Dadxah Jemetining Mushu Boshluqidin  Paydilansa Bolidu , Neqil Qilishigha Dadxah Jemetining Yazma Ijazitini almaq Zörür !
Junggoda mix metbee téxnikisining keshp qilinishi we deslepki tarqilishi
Uyghurlarning mix metbe'eTéxnikisi üstideTetqiqat
                                                        Yasin Hoshur'eli
Birinchi bab Mix metbee téxnikisining uyghurlargha tarqilishi
Birinchi paragrafUyghurlarning tarixi we medeniyiti
 
 1.Uyghurlarning    
     Miladi 12-esirdin 13-esirgiche bolghan mezgilde mix metbee téxnikisigha muhim töhpe qoshqan yene bir millet回鹘(xuygu(lardur. Xuygular bügünki uyghurlarning ejdadi bolup,miladi 788-yildin 13-esirning 70-yillirighiche yézilghan xenzuche tarixiy kitablarda mushundaq ahang terjimisi boyiche xatirilen'gen.Uyghurlarning tarixi miladidin burunqi3-esirde tengritaghlirining shimali bilen bayqal kölining jenubidiki bipayan zéminda yashighan «dingling›› (丁零)largha tutishidu. Miladi3-esirdin ilgiri dinglinglar «di››(狄)lar dep atalghan. 3-Esirdin kéyin «di››lar«chili››(«敕勒››) yaki «gawché››( «高车›› ----- égiz harwiliqlar---- qangqillar) dep atalghan. Miladi 390-yili xenzuche yazma xatirilerde «yuenxé››(«袁纥››) dégen millet nami xatirilen'gen, yuenxélar qangqillar élining terkibiy qismi idi. Yuenxé we tarixiy xatirilerde kéyincherek uchraydighan «wéyxé››(韦纥), «xuygu›› qatarliqlar «Uyghur›› ning oxshashmighan tarixiy dewrdiki ahang terjimisidur. Miladi487-yili qangqillar tengritaghlirining sherqiy qismida qangqillar élini qurghanda xuygular qangqillar qebile ittipaqidiki bir uruq idi. 541-Yili(gherbiy wéy dewri datung seltenetining7-yili) qangqillar éli zawal tapti. Miladi627-yili(tang sulalisi jén'guen seltenetining -1 yili) uyghurlar(xuygu) aqsaqili busatning bashlishi bilen sirtardush qatarliq türkiy tilliq qebililerni ittipaqlashturup nahayiiti tézla zorküch hasil qilip türk qaghanliqi(kök türk qaghanliqi)ni halak qildi. Shuningdin kéyin uyghurlar qumluqning shimali we sherqiy tengritagh etraplirida künséri küchiyip tang sulalisi bilen ittipaq tüzüp sirtardush xanliqini halak qildi, del shuningdin étibaren uyghurlar qumluqning shimalidin tengritaghliri we tarim oymanliqighiche bolghan zéminda sel chaghlighili bolmaydighan qudretlik küchke aylandi. Miladi 9-esirdin 13-esirgiche uyghurlar turpan, dunxuang(desht'ata) qatarliq jaylarda yerlik hakimiyet qurghan. Bu jaylar sherq-gherb medeniyiti almishidighan ötüshmeyol bolghachqa sherq-gherb medeniyitining tesirige uchrap türlük medeniyetlerning öz'ara uchrishish tügüni bolup qalghan. Uyghurlar tarixiy tereqqiyat dawamida sirttin kirgen türlük din we medeniyetlerni sighdurup we qobul qiliish arqiliq shanliq medeniyet yaritip, sherq-gherb medeniyitining almashturulishi üchün muhim töhpe qoshup, mol tarixiy medeniyet miraslirini qaldurghan. Uyghurlar qaldurghan bu qedimiy miraslar qedimqi gherbiy yurt we sherq-gherb medeniyet almashturushini tetqiq qilishta muhim ilmiy qimmetke ige. Miladi745-yili uyghurlar orxun deryasining yuqiri éqinidiki ordubalix( qarabalaghasun)ni paytext we siyasiy merkez qilghan qaghanliq qurghan hemde iduqqut, tarim oymanliqining shimali we ikki derya wadasi (mawaraunnehr) ni özining küch dairisige alghan. Miladi 755-yili tang sulalisi zéminide önglüg-söygün topilingi kötürülgende tang sulalisining yardem sorash iltijasigha binaen uyghur qaghanliqi ikki qétim leshker tartip tang sulalisining topilangni tinchtishigha yardem bergen, shu mezgillerde uyghur qaghanliqining qudriti taza küchiyip menpeet dairisini sherqiy asiya we ottura asiyaghiche kéngeytken. 9-Esirning 30-yillirigha kelgende uyghur aqsöngekliri arisida ichkiy niza kötirilip, qaghanliq weziyiti dawalghup arqa-arqidin qaghan almashqan, uda birnechche yil tebiiy apetning quyriqi üzülmey qaghanliq igiliki weyran bolghan. Mushundaq ehwalda miladi 840-yili(tang sulalisi keychéng seltenetining5-yili) qaghanliq puqraliridin qirghizlar topilang kötürüp paytext qarabalaghasun'gha basturup kélip qaghanliqning halakitini ilgiri sürdi. Bu chaghda pantékin qatarliq xan jemeti ezaliri wezir-wuzralirining hémayiside 15qebilini bashlap qaghanliq ordisini gherbke köchürüp yettesu wadisigha keldi hemde pantékin özini200ming puqragha yabghu, dep jakarlap kéyinki qaraxanilar dölitining qurulushigha asas saldi(1). Miladi866-yili uyghularning atamani bökequn (仆固俊)uyghur qoshunlirigha qomandanliq qilip tübütler ilkidin iduqqut, béshbalix, bügür,küsen qatarliq jaylarni qayturuwélip tengritaghning sherqi we ottura qisimidiki herqaysi uyghur qebililirining küchini biirlikke keltürüp, iduqqutni merkez qilghan xandanliqni shekillendürdi, bu tarixta iduqqut uyghur éli, dep ataldi. ‹‹Yuen sulalisitarixi.Barchuq'art tékinning terjimihali››da xatirilinishiche, iduqqut uyghur élining xan jemeti orxun uyghur qaghanliqi xan jemetining biwasite ewladliridin bolghan. Buningdin bashqa yene genju qatarliq jaylardiki xéshi( gherbiy xuangxé) uyghurliri guruhi yaghlaqarni özige ataman qilghan. Genju uyghurliri hökümranliqidiki herqaysi qebililer tarqaq birleshme hakimiyet bolup, bu hakimiyet terkibige kirgen bashqa milletlermu uyghur qaghanining aliy hamiyliqini étrap qilghan, emma herqaysi qebililer özlirining ichkiy ishlirigha özliri ige bolghan, sung sulaliside ötken xong xaw ‹‹ desht- chöl diyarida anglighanlirim. Uyghurlar›› da ular heqqide «genju, lyangju, guaju, shajularda herqaysi qewmler öz hökümranlirini tikligen , taipilermu öz atamanlirigha itaet qilghan»dep xatiriligen. Buning ichide musteqilliqi bekrek küchlük bolghan xenzular atamanidin jang, saw jemetliri shaju, guajugha igidarchiliq qilghan hemde lyangjuda olturaqlashqan tübütlerning jélung, lyugu qebililirige bash bolghan. Genju uyghurliri siyasiy jehette iduqqut uyghur élige tewe bolghan. Miladi10-esirning aldinqi yérimida sherqte iwirghol,gherbte kén'git (qarasheher), küsen, shimalda beshbalix iduqqutni merkez qilghan uyghur élige qarighan. Shimaliy sung sulalisining elchisi wang yendé miladi981-yili iduqqut uyghur élige elchilikke barghanda qaldurghan xatiriside yézilishiche eyni chaghda iduqqut uyghur éli jenubiy türkler(köktürkler), shimaliy türkler(köktürkler), chong chigiller, kichik chigiller,yaghma,qarluq,qirghiz, barman, ürun qatarliq nurghun qebililerge hökümranliq qilghan. Iduqqut uyghur élining zémini künchiqishta qumuldin ötüp tangghutlargha, jenubi teklimakan qumliqigha, künpétishta qaraxanilar zéminigha, shimalda qurbantongghus qumliqigha tutashqan(2).Turpandin qéziwélin'ghan birtaxtayghaoyulghan uyghurche höjjette, iduqqut uyghur élining zémini künpétishta issiqkölning gherbidiki barsxan'gha tutishidighanliqi xatirilen'gen(3). Iduqqut uyghur élining memuriy merkizi iduqqut shehiri (bügünki turpanning singgim etrapida)ge tesis qilin'ghan. Beshbalix uyghur éli qaghanining salqindaydighan jayi yaki yazliq astanisi bolushi mumkin. Iduqqut uyghur élining aliy hökümrani «iduqqut» , dep atalghan , bu «muqeddes bext» dégenliktur. Xuang wénbi ependi turpandin tapqan bir parche uyghurche mani dinigha ait höjjetke xenzuche« 大福大回鶻國»( büyük iduqqut uyghur éli )dégen xet oyulghan tamgha bésilghan(4). Iduqqutluq(padshahliq) qaghanliqning nesebtin nesebke miras qalidighan aliy perman chiqarghuchisi we aliy ijraiye emeldari bolghan. Iduqqut 9 wezir, tutuqbeg (waliy), edliye emeldari we herderijilik beglerni teyinligen. Iduqqut uyghur éli qaghanliq qurulghan deslepki chaghdin bashlapla nurghun el we milletler bilen qoyuq munasiwet ornatqan, bu, uyghurlarning medeniyet, iqtisad jehettiki tereqqiyatida muhim rol oynighan. Iduqqut uyghurliri özining künchiqish teripidiki shimaliy sung, lyaw sulaliri we altun xanliqi(jin sulalisi)bilen bolghan siyasiy, iqtisadiy alaqisini kücheytken.Iduqqut uyghurliri shimaliy sung sulalisigha köp qétim elchi ewetip uyghur élining yerlik tawarliridin sowgha teqdim qilghan. Miladi 981-yili(shimaliy sung sulalisi teyping shinggo seltenetining6-yili) shimaliy sung sulalisi öz'elchisi wang yendéni iduqqut uyghur élige ewetken, wang yendéning elchilik xatirisi bügünki künde iduqqut uyghurlirini tetqiq qilishta nahayiti qimmetlik tarixiy matériyal bolup qalmaqta. Iduqqut uyghurlirining özlirining künpétish qoshnisi qaraxanilar döliti we pérsiye, ottura asiyaning herqaysi jayliri hemde hindistan bilen bolghan iqtisad, medeniyet jehettiki alaqisimu nahayiti qoyuq idi. Budperest iduqqut uyghur'éli bilen kashigherni merkez qilghan musulman qaraxanilar döliti gerche birbirige muxalip ikki din'gha étiqad qilsimu emma ular otturisidiki medeniyet we soda alaqisi tesirge uchrimighan. Iduqqut uyghur élide bostanliqlar nahayiti köp bolup, mol su menbesi we xélila ilghar suinshaati qurulushi bar idi. Bu elde kün nurining yorutush waqti uzun, kéche bilen kündüzdiki témpratura perqi birqeder chong bolup, bular yézaigilikining tereqqiyati üchün paydiliq sharait idi. Shu zamanda iduqqut uyghur éli özining tereqqiy qilghan yéza igiliki we baghwenchiliki bilen ottura tüzlenglik we ottura asiyada meshhur bolghan. Yéza igilik mehsulatliridin bughday, shal, arpa, kömmeqonaq, türlük purchaq mehsulatliri qatarliq ashliq ziraetliri we paxta, üzüm, türlük méwe-chiwe qatarliqlar iqtisadiy ziraetliri bolghan. Turpandin chiqidighan paxtining sorti nahayiti ela bolup, etraptiki ellerge meshhur idi. Turpanda östürülidighan üzümning türi nahayiti köp bolghan hem bu yerdin chiqirilidighan üzüm haraqliri özining xushbuyliqi we süpitining yaxshiliqi bilen etraptiki ellerde dangq chiqarghan. Buningdin bashqa yene charwichiliq hem qol hünerwenchilikmu iduqqut uyghur élide nahayiti tereqqiy qilghan. Bu eldiki atlarning nesli nahayiti yaxshi bolup, ottura asiya we ottura tüzlenglikke meshhur idi. Charwichiliq igiliki iduqqut uyghur élide nahayiti muhim orunda turatti. Tengritaghning jenubi we shimalida bipayan yaylaqlar bolup, at, kala, qoy, töge, éshek qatarliq ö haywanlirini béqishqa tolimu mas kéletti. Uyghur éti özining ela nesli bilen qedimdinla meshhur bolup, ottura tüzlenglik xelqining alqishigha sazawer bolghan, mundaqche éytqanda uyghur atliri ottura tüzlenglik bilen bolidighan sodidiki asasliq tawar idi. Tarixta uyghur éli bilen ottura tüzlenglik otturisida zor kölemlik at sodisi üzülmey kelgen, az bolghanda birerming, köp bolghanda nechche ming at sodisi bolghan. Tarixiy matériyallarda xatirilinishiche, kölimi eng zor bolghan bir qétimliq at sodisi miladi 1085-yili( yuenféng seltenetining 8-yili ) qilin'ghan bolup, 20ming uyghur éti sung sulalisige élip bérilip soda qilin'ghan. Miladi1206-yili témurchin ghonan deryasi(onan deryasi?)Ning bash éqinida mongghul aqsöngeklirini qurultaygha chaqirip özini «chinggizxan»,élini«yeke mongghul ulus ,Yeke Mongghul Ulusyeni büyük mongghul éli»dep atidi. Chinggizxan dölet qurush bilen bille yene mongghul élining mingbégi, yüzbégi, himatchi qoshun, darughach , jasaq qatarliq birqatar tüzümlirige asas sélip berdi. Chinggizxan öz'élini qurup uzaq ötmey ilgir-axir tengritaghlirining jenubi we shimalini hemde gherbiy lyaw sulalisi hökümranliqidiki rayonlarni boysundurup andin tangghutlarni boysundurdi. Mongghul éli qurulghan deslepki chaghlarda iduqqut uyghur élining iduqquti(barchuq'art tékin) chinggizxan'gha bey'et qilip mongghul aqsöngeklirining chongqur'ishenchisige érishti hemde chinggizxan uruq-taipilerni özige oghul qiliwalidighan aditi boyiche iduqqut uyghur élining iduqqutini özige «5-oghul»qiliwaldi we melikisi(chong oghli jujining qizi) altan békeni uning nikahigha berdi. Uyghurlar köp qétim jaza yürüshige atlinip mongghul qoshunliri bilen bille ottura asiya, tangghutlarni boysundurushta katta töhpilerni yaratti. Shu seweblik bolsa kérek, tarixta chinggizxanning iduqqut uyghur éli bilen bashqa boysundurulghan ellerge tutqan muamilisimu oxshimighan idi, yeni iduqqut uyghur éli dawamliq türde mongghul élining hamiyliqidiki dölet süpitide saqlinip qaldi. Uyghurlarning medeniyet sewiyesi mongghul aqsöngekliridin xélila yuqiri bolghanliqtin mongghul hökümranliri uyghurlarni nahayiti etiwarlidi. Mongghul éli qurulghan deslepki chaghlarda mongghullarning yéziqi yoq idi, shunga nurghun uyghur baxshiliri mongghul élining hakimiyet qatlimigha qobul qilinip ularning eqil-parasiti jari qilduruldi, yene bezi uyghurlar chinggizxanning hozurida baxshiliq(oqutquchiliq) qilishqa élip qélindi, hetta beziliri chinggizxanning xas mushawurliqigha élip qélindi. Mesilen uyghur baxshi tatatonga«pem-parasetlik,sözmen,öz'élining til-yéziqigha pishshiq»bolghanliqtin deslepte nayman ordisida tayanxanning möhürdari we xezinichisi bolghan. Chinggizxan nayman élini boysundurghanda tutqun qilin'ghan , bu zatning parasiti we özining xanigha sadaqetmenliki chinggizxan'gha yarap qalghanliqtin chinggizxan uni oghullirigha uyghur yéziqida mongghul tilini yézishni ögitishke buyrughan(5). Mongghullar ottura tüzlenglikni qoligha élip yuen sulalisini qurghandin kéyin uyghur aqsöngekliri we ziyaliylirining siyasiy qabiliyiti we yoshurun iqtidari toluq jari qilduruldi hemde ilgir – axir 17 neper uyghur yuen sulalisining qaradiwan mehkimiside wezipe ötidi, bularning ichidiki üch kishi qaradiwan mehkimiside solqol wezir ( resmiy 1-derije )likke,yene 20adem qétim qaradiwan mehkimiside xanliq muekkili [diwan wazaret muekkili] (qoshumche1-derije)lik wezipisige,alte adem qétim ongqol wezir we solqol wezir( resmiy 2-derije)likke, besh adem qétim dölet ishliri boyiche muawin wezir(qoshumche2-derije) likke qoyuldi(6). Uyghur aqsöngekliri yuen sulalisining siyasiy sehniside yaratqan töhpiler ularning aile muhiti we yüksek medeniyet sapasi bilen munasiwetliktur. Mesilen, arghun salini alayluq, uning bowisi ata sali budda ilmide kamaletke yetken bolsa , atisi qut sali triptaka(budda nomlirining jem'iysining nami) ni toluq tefsir qilalaydighan yétük alim idi, shunga u miladi 1275-yili(jiyuen seltenetining 12-yili)«budda tefsir mehkimisining aliy bashqurghuchisi, kahinlar kéngishining bégi, bash chawush mehkimisining yardemchi emeldari, chawush bégi »bolghan. Mushundaq katta mertiwilik, aliy melumatliq aile muhitida ösken arghun sali«bala chaghliridila eqilliq bolup, dölet ustazi baspadin ilim ögen'gen, u birnechche döletning tilini pishshiq igiligen, padshah uning yene nom – desturlargha tebir bérish,tarixshunasliq, munejjimlik, kaléndarchiliq ilmi, ölchesh- sizish ilmi, tébabetchilik , dorigerlik ilmi , kütünüsh ilmi qatarliqlargha pishshiq ikenlikidinmu xewer tapti(7). Lyen shishyenning atisi burulmish qaya xojayinigha egiship chinggizxan'gha bey'et qilghandin kéyin chinggizxanning xas qoruqchisi bolghan. Chinggizxan gherbke yürüsh qighanda burulmish qaya qoshun bilen bille yolgha chiqqan, burulmish qaya qorqunchni, charchashni bilmeydighan batur ezemet bolghachqa chinggizxan uni tarttuqlap qoy, at we chédir'in'am qilghan hemde qitan melikisi yeni görxanning qizi shimoshini nikahlap bergen. Sibanning atisi kölbiöz(yuen sulaliside ötken dangliq uyghur san'ghun) «chinggizxanning jaza yürüshi qilishqa atlan'ghinini anglap, qol astidiki leshkerlirini bashlap chinggizxan'gha bey'et qilidu hemde musulman uyghur élini élishta birnechche qétim töhpe yaritidu»(8). Uyghurlardin yene tabin chinggizxan jaza yürüshige atlan'ghan chaghdiki mongghul qoshunlirining wehshiylerche yürgüzgen qanxorluqlirini körüp qattiq qayghurghan we ökün'gen hemde mongghul qoshunidiki leshkerbeglirige nesihet qilghan hem agahlandurup : «puqra döletning huli, bundaq qirghinchiliq qilishning döletke néme paydisi? »Dégen, uning bundaq puqraperwerlikini körgen chinggizxan uni katta in'amlar bilen tarttuqlighan (9). Chinggizxan uyghur élini tizginlep turush üchün nurghun uyghurdarughach ( darughach ------ yerlik leshkiriy, mülkiy emeldarlarni üstidin nazaret yürgüzidighan eng aliy emeldar) ,uyghur bash jaza bégi qatarliqlarni ewetken.Qublayxan yuen sulalisini qurghan chaghda uyghur aqsöngekliri we yuqiri tebeqelirimu muhim rol oynighan. Burulmish qayaning oghli lyen shishyen bala chaghliridin bashlapla ailide yaxshi terbiye alghachqa budda desturliri we tarixnamilerni sherhliyeleydighan qabiliyet yétildürüp «lyen méngzi» dégen ataqqa nail bolghan. Miladi 1249-yili lyen shishyen atisi burulmish qayagha egiship xanbalixtiki qublay hozurigha tawabqa barghan hemde tawabtin kéyin xanbalixta qélip qublay ordisida xizmette bolghan, kéyin u özining qabiliyiti arqiliq ongqol wezir, xanliq muekkili qatarliq wezipilerde bolghan. Kéyinki künlerde qublay büyük xanliq textige olturghanda shenshi-gensu rayonliridiki eli buqa( erkbugh ? Arigh böke?---- Terjiman) guruhining tesirini tazilash qatarliq bir qatar weqeler we mongghullar, rengdar közlükler we xenzular jem'iyitini maslashturush jehetlerde lyen shishyen qatarliq uyghur aqsöngekliri intayin muhim rol oynighan(10). Miladi 1269-yili qaydu yuen sulalisige qarishi topilang kötürgende iduqqut uyghur éli mongghul aqsöngeklirining jaza yürüsh urush meydanigha aylandi. 1275-Yili iduqqut uyghur élining astanisi iduqqut shehiri munqerz bolup puqralar terep-terepke köchüp ketti, igilik weyran bolup dölet zawalliqqa yüzlendi. 1283-Yili iduqqut uyghur élining xan jemeti gensuning yungchang aymiqigha köchüp ketti, turpan rayonida uyghur xan jemeti bilen zich alaqisi bolghan budda dinimu xarablashti. Miladi1346-yili tughluq tömür chaghatay xanliqining textige olturghandin kéyin islam dini sherqiy tengritagh rayonidiki turpan, beshbalix qatarliq jaylarda tedrijiy hökümran orun'gha ötti. Ming sulalisi yunglé seltenetining 12-yili ( miladi 1414-yili ) chén chéng ottura asiyadiki hérat, semerqend qatarliq jaylargha elchilikke bérish yolida turpandin ötkende bu yerde «buddagha étiqad qilidighanlarning barliqini, rahib we butxanilarning köplikini», emma rahib we butxanilarning soghuq muamilige uchrap «chölderep» qalghanliqini körgen. 15-Esirning otturilirigha kelgende eslidiki iduqqut uyghur éli zémini teltöküs islamliship bolghan(11). Dunxuang(desht'ata) tarixida uyghurlar nechche esir paaliyet qilghan,hettabu yerde yerlik hakimiyetmu qurghan. Miladi1-esirdin étibaren uyghurlarning ejdadi bolghan télilar we qangqillar bu yerde makanlashqan.9-Esirning otturilirida shimaliy chöllük( orxun) uyghur qaghanliqining yimirilishi zor türkümdiki uyghurlarning jenubqa köchüshige seweb boldi, yeni bu chaghda zor birtürküm uyghurlar gensuning jangyé, desht'ata (dunxuang), wuwéy, xélenshen, tyenshüy, érguna deryasi wadisi, jyuchuen qatarliq jaylirigha kélip makanlashti(12). Yuqiriqi rayonlar xéshi etrapida (xuangxéning gherbi rayoni) bolghachqa tarixiy eserlerde bu rayon'gha makanlashqan uyghurlarmu birdek «xéshi uyghurliri», dep ataldi. Xéshi uyghurliri ichide genju uyghurlirining küchi hemmidin zor bolghan. Bu uyghurlar deslepte tübütlerge qaram bolghan, emma tang sulalisining axirqi yilliridiki jang yichaw guaju, shaju, iwirghol, suju, pshamshan, genju qatarliq 11aymaqqa hérawul bolup turghan chaghlarda waqtinche bir mezgil jang yichaw hakimiyitige qaram bolghan. Jang yichawning xéshi rayonidiki küchi tang sulalisining axirqi birnechche yilighiche mewjud bolup turghan. Besh dewr mezgilide tübütler zawal tépip uyghurlar bash kötürüshke bashlidi hemde ordisini genjugha qararlashturdi. Kéyinki tang sulalisi tyenchéng seltenetining 3-yili (miladi 928-yili) yéngila textke chiqqan adoyü tékin(yaghlaqar uriqidin bolghan qaghan) tang mingzung ordisigha nahayiti chong bir elchiler ömiki ewetken, tang mingzung bu elchiler ömikini shexsen özi qobul qilghan hemde adoyü tékin'ge«itaetmen qaghan»dégen otughat nami bergen. Guaju, shaju qatarliq aymaqlar jang yichawning qolidin jang féngning ilkige ötüp jang féng özini «altuntaghdiki aqyekteklik tengrining oghli»dep atiwalghan. Del shu zamanda genju uyghurliri ichkirige baridighan yolni tizginliwalghan bolghachqa altuntagh beglikining esheddiy reqibi bolup qalghan. Bu «tengri oghli» bilen uyghurlar arisida uzun'gha sozulghan urush bolup, axirqi hésabta uyghurlar ghalib kelgen hemde sülhi tüzülüp jang féng uyghur qaghanini «ata» tutqan. 10-Esirde genju uyghurlirining 300ming ahalisi barliqi xatirilen'gen. Bu mezgildiki genju uyghurliri féodal patriarxalliq jem'iyette idi, xéshi uyghurliri hakimiyitining aliy hökümrani qaghan idi. Qaghanning astida wezir, tékin, buyruq, tutuq (basqaqbeg) , san'ghun qatarliqlar bolghan. 10-Esirning axirlirida xéshi uyghurlirining küchi tedrijiy zoriyip desht'ata(dunxuang) rayonini ilkige éliwalghan, miladi 1068-yili tangghut leshkerliri bu rayon'gha omumiyyüzlük hujum qozghighan'gha qeder uyghurlar bu rayondiki asasliq siyasiy küch bolup qalghan(13).Miladi 1259-yili mönggüxan text ötküzüp bérishi bilenla eli buqa( erkbugh ? Arigh böke?---- Terjimandin) topilingi partlap uyghurlar yéri uda birnechche yil balayiapet patqiqigha pétip qaldi. Qublay eli buqani tinchitqandin kéyin yuen ordisi nahayiti tézla uyghur yérige bolghan hökümranliqini eslige keltürüp qochqar tékinni dawamliq iduqqutluqqa teyinlidi. Uzaq ötmey ogdayning ewladidin bolghan qaydu leshker tartip tepriqichilik (bölünmichilik) yürgüzdi, shimaliy chöllük bilen pütkül gherbiy shimal qaytidin urush patqiqigha pétip qaldi. Jiyuen seltenetining 12-yili yeni miladi 1275-yili duwa leshker tartip qochuni muhasirige éliwaldi, iduqqut uyghur élining iduqquti qochqar tékin astanini 6 ayghiche qattiq saqlighan bolsimu axir ozuq – tülük üzülüp urushiwérishke majali qalmighanda qiz bérip sülhi qilishqa mejbur bolup duwani muhasirini boshatquzdi. Jiyuen seltenetining 14-yili yeni miladi 1277-yili iduqqut uyghur élining iduqquti qochudin waz kéchip qamil (qumul) gha köchti(14). Aridin uzaq ötmey duwa yene leshker tartip qamilgha hujum qilghanda qochqar tékin urushta qaza qildi, qochqar tékinning oghli nurin tékin leshker – awamlirini bashlap sherq taman yürüp gensuning yungchang aymiqigha ketti, shuni jezmleshtürüshke boliduki , bu köchkün awam arisida nurghun buddist uyghur awam bar idi(15). Qandashliq we medeniyet jehette iduqqut uyghurliri bilen zich munasiwiti bolghanlardin yene qaraxanilar döliti bar. 9-Esirning axiridin 13-esirning bashlirighiche mewjud bolghan qaraxanilar döliti tarim oymanliqining gherbi, pamirning shimali we yettesu wadisidiki uyghurlar qarluq we bashqa türkiy qewmlerni birleshtürüp qurghan hakimiyet. Bu xanliqning hakimiyet béshidiki tebiqining yadrosi uyghurlarning yaghma qebilisi. Qaraxanilar xanliqining qurghuchisi köl bilge qadirxandur. Qaraxanilar xanliqi güllen'gen dewrde zémini tarim oymanliqining ottura we gherbiy qisimini, ili derya wadisini we balqash kölining jenubi, chu derya wadisini öz ichige alghan, gherbiy chégrisi hetta sir deryasi bilen amu deryasining ottura éqinidiki rayonlarghiche sozulghan. Qaraxanilar xanliqi bilen iduqqut uyghur élining chégrisi kucha bilen bügür ariliqigha toghra kelgen. Qaraxanilar xanliqining siyasiy we iqtisadiy tüzümi köp tereplerdin qarluq, yaghma qebililirini öz ichige alghan uyghur we bashqa türkiy qewmlerning en'enisige warsliq qilish asasida shekillen'gen, shuning bilen bille yene samaniylar qatarliq islam ellirining ijtimaiy tüzüm qurulmisining tesirigimu uchrighan. Sultan satuq bughraxan seltenet sürgen dewrde xanliq omumiyyüzlük ronaq tapqan, islam dini omumiyyüzlük qobul qilin'ghan. Miladi 955-yili yeni hijriye 344-yili sultan satuq bughraxan wapat bolghandin kéyin text warisi ---- chong oghli baytash textke chiqip özini arslanxan, dep atighan hemde 960-yili islam dinini dölet dini , dep jakarlighan. Netijide ereb – parslarning islam medeniyiti we ottura asiyaning buxara, semerqend, xarezm qatarliq jayliridiki türk islam medeniyitining tesiri qattiq kücheygen⒃. Haron bughraxanⅡtextte olturghan mezgil (miladi 1074-yildin 1102-yilghiche) dölet muqim bolghan, igilik güllen'gen, medeniyet we ilim – pen tereqqiy qilghan dewr bolghan. Qaraxanilar xanliqi shimaliy sung sulalisi, iduqqut uyghur éli, tangghutlar bilen siyasiy, iqtisadiy we medeniyet jehette izchil alaqe we bérish – kélish qilip kelgen. 12-Esirning 20-,30-yilliri ariliqida qaraxanilar xanliqi qitanlar hamiyliqidiki döletke aylinip qaldi, bu hal taki mongghul küchliri ottura asiya we kashigheriyege kirgen'ge qeder dawamlashti(17). 2. Uyghurlarning medeniyiti Iduqqut uyghur élining jughrapiyilik orni qedimqi sherq-gherb medeniyiti uchrishidighan muhim jayda bolup, turpan bilen desht'ata(dunxuang) yipek yolidiki muhim siyasiy, herbiy, iqtisadiy we soda merkizi bolush süpitide sherq bilen gherbning türlük medeniyiti bilen dinliri öz'ara almashturulidighan tügün bolghan. Uyghur medeniyiti ottura tüzlenglik, hindi, iran hemde ottura asiyadiki türkiy qewmlerning medeniyetliri bilen mushu yerde öz'ara tesir körsitiship birikip, uyghurlarning öz medeniyitini rawajlandurushigha yaxshi muhit hazirlan'ghan. Yillar qismiti, urush malimanchiliqining gumran qilishi we sün'iy buzghunchiliq tüpeylidin eyni chaghdiki iduqqut uyghur élining astanisi bolghan iduqqut shehiri alliqachan xarabelikke aylan'ghan, öz waqtida jahan'gha nami pur ketken iduqqut shehirining awat, güllen'gen menzirisidin esermu qalmighan idi. Arxéologiyilik qézilma matériyalliri we tarixiy wesiqilerde xatirilinishiche hazir saqlinip qalghan qedimiy sheher xarabisi iduqqut uyghur éli dewride tang sulalisi dewridiki iduqqut shehiri asasida özgertip we kéngeytip qurulghan. Sheher xarabisi orda qel'esi, ichki qel'e we tashqi qel'ege ayrilghan. Tashqi qel'e aylanmisining uzunliqi texminen 10klométir bolup, tashqi qel'ening sherqiy jenubi bilen gherbiy jenubigha heywetlik ibadetxana, soda rayoni we qol sanaet rayoni jaylashqan. Sheher sépili égiz, qélin hem heywetlik bolup, sépil ulining kengliki 12métir, saqlinip qalghan sépil xarabisining égizliki 5métirdin 11.5Métirghiche kélidu, sépil témi topini chingdap qopurulghan, hazir saqlinip qalghan chingdalghan sépil témi xarabisining qélinliqi 8santimétirdin 12 santimétirghiche bolup, bezi jaylirigha anche- munche kések qisturup qopurulghan. Hazir saqlinip qalghan xan ordisining xarabisining jenubtin shimalgha sozulghan uzunliqi 60 métir, sherqtin gherbke sozulghan kengliki 30métir bolup, yer üsti we yer astidin ibaret ikki qewetke bölün'gen. Ichki qel'ening shimalida égiz bir qel'e istéhkami bar, qel'e istéhkamining gherbiy shimalida 15 métir égizlikte bir budda ibadetxanisi munari bar. Qel'e ichide qurulush kölimi 10ming kwadratmétirche kélidighan bir ibadetxana bar. Sheher sépilining etrapi mudapie xendiki bilen oralghan bolup, iznaliri hélihem saqlinip qalghan(18). 9-Esirning bashliridin (belki uningdinmu baldur bolushi mumkin) 13-esirning bashlirighiche bolghan mezgil iduqqut uyghur élide budda dinining güllen'gen dewri bolghan. Budda dini güllen'gen dewrde iduqqut uyghur éli hökümranliri bashlamchiliq bilen budda dinigha étiqad qilghan we budda dinining tereqqiyatini pütün küchi bilen qollighan, netijide turpan rayonida nechche esirgiche bolghan tarixiy dewr budda medeniyitining güllen'gen dewri bolghan. Hazirqi waqitta turpanning yarghol qedimiy shehiri, iduqqut qedimiy shehiri, bézeklik, tuyuq, singgim qatarliq jaylardiki ming'öy (tashkémir)xarabilirining kölimi nahayiti heywetlik, bu xarabiliktin tépilghan nefis tam resimliri we lay heykeller nahayiti köp, mana bular bizning eyni chaghdiki iduqqut uyghur élide budda dinining qaysi derijide güllen'genlikini tesewwur qilishimizgha yéterlik. Meselen bézeklik ming'öyi turpan shehirining sherq shimaligha 50nechche klométir kélidighan murtuq jilghisining künpétish qirghiqidiki tik yarda bolup, hazir 80nechche tashkémir saqlinip qalghan, bu yerdiki eng baldurqi tashkémir tang sulalisi dewride yasalghan bolup, mutleq köpchiliki uyghurxanliqi dewrige mensup, sel kéyinrek yasalghanlirimu yuen sulalisi dewrige mensup. Kémirning shekli asasen töt chasa kémir, uzun chasa kémir we merkiziy tüwrüklik kémirdin ibaret. Tam rasimliri asasen mahayana desturliridiki mezmunlar téma qilinip sizilghan. «Özgertilme»resimlirimu, sewebiyet hékayetliri eks ettürülgen resimlermu, yene beziliri kishiler teripidin saxawetchi, dep qaralghan resimlermu bu yerge sizilghan. Tam resimliride nurghun saxawetchi shexslerning obrazi yaritilghan bolup, adette tashkémir ishikining ikki teripidiki tamgha sizilghan, buning ichide saxawetchi uyghurlarning resimliri hemmidin köp. Saxawetchi erler yumulaq yaqiliq uyghur toni kiygen, belbagh baghlighan, béshigha tajsiman bash kiyim kiygen, bomba saqalliq kishiler bolup, resimlerge uyghurche béghishlima yézilghan. Uyghur saxawetchilerning ichide nurghun uyghur aqsöngekliri, rahib kalanlar, budda ehkamlirini qoghdighuchi tutuq rahiblar hemde ottura asiya qatarliq jaylardin kelgen herqaysi ellerning aqsöngekliri, saxawetchi teqsir-xanimlarmu bar(19).Uyghur élining yazliq astanisi beshbalixmu uyghurlardiki muhim budda dini paaliyetliri rayoni bolup, tengritaghning shimalidiki budda dini merkizi. 1979- Yili junggo ijtimaiy penler akadémiyisi arxéologiye teqiqat orni shinjangning jimsardiki beshbalix qedimiy shehiride iduqqut uyghur éli dewrige tewe bir budda ibadetxanisi xarabiisini bayqidi, qéziwélin'ghan tépindilarni 14C bilen éniqlash we qalduq izlarni analiz qilish hemde tarixy matériyallardiki yazma menbelerge sélishturp höküm qilish arqiliq bu ibadetxanining qurulghan dewrining texminen 10-esirning 80-yillirigha toghra kélidighanliqi we qaydu topilingida weyran qilin'ghanliqini delillidi. Jimsardiki uyghur budda ibadetxaniliridin zor miqdardiki uyghur saxawetchilerning resimi we uyghurche béghishlima bayqaldi, bu béghishlima mezmunidin uyghur xaqani, uyghur melikisi we dorghablirining resimini perqlendürgili bolidu, yene téxi beshbalix shehirining yazliq astane ikenliki, ibadetxana orni we kölimi hemde heykel-tam resimlirining nefslik derijisi qatarliq amillargha asasen tehlil qilip buning iduqqut uyghur élining xan jemeti ibadetxanisi ikenliki delillendi. Chong qesirning jenubidiki yol aghzidin xéli chong bir parche tam resimining parchisi tépilghan bolup buningda uyghur iduqquti saxawetchisining resimi, uyghur iduqqutining yaysiman altun taj taqighanda mürisige chüshüp turghan qara chéchi, qangsharliq burni, saqili , yumilaq yaqiliq, tar yenglik nimcha kiygen, uzun gholluq altun'gülni köksige bésip kötürüwalghan teswirimu sizilgha. Uyghur qaghanining ong teripidiki aq qalghan yerge «kün-ay tengride qutbolmish el arslani, tengrim öz panahida saqlighan danishmen iduqqutning resimi»(20). Dégen uyghurche béghishlima qara siyahda üch qur qilip yézilghan. Ibadetxana yan sariyining shimal teripining kün chiqish uchidiki S105 nomurluq sarayda saqlinip qalghan kemtük tam resimide birparche jeset küli talishiwatqan resim bar, «jeset küli talishish» budda desturlirida yene «sekkiz padshahning jeset küli talishishi» mu déyilidu, yeni budda nérwanagha yetkendin kéyin etraptiki eller leshker tartiship jeset külige érishmekchi bolghanliqi heqqidiki hékaye közde tutulidu. Beshbalix budda ibadetxanisi xarabisidiki jeset küli talishiwatqan resimde hazir peqet birnechche padshahliqning kushinagara élige yürüsh qiliwatqanliqi, kushinagara shehirige hujum qiliwatqanliqi hemde brahman muriti runnaning qollirigha jeset küli qutisi éliwalghan sekkiz el padshahliri bilen bille turghan körünüshila saqlinip qalghan. Mutexesislerning analizi qilishiche, bu resim roshen uyghurche alahidilikke ige iken, pérsunajhlar obrazi pütünley dégüdek uyghurlashturuwétilgen bolup, budda dinining mezmuni uyghurlarning turmushi bilen zich birleshtürüwétilgen iken(21). Sung sulalisi teyping shinggo seltenetining 6-yili( miladi 981-yili) sung teyzung xadim'agha wang yendé qatarliqlarni iduqqutqa elchilikke ewetken. Yungshi seltenetining tunji yili (miladi 984-yili) 4-ayda wang yendé sung ordisigha qaytip barghandin kéyin elchilik jeryani bayan qilin'ghan «wang yendéning uyghur élige sayahet xatirisi»ni yézip chiqqan, buning qismen parchiliri «sung tarixi»qatarliq kitablarda saqlanmaqta. Iduqqut rayonining budda ibadetxaniliri heqqide wang yendé«tang sulalisidin qalghan budda ibadetxanisidin 50nechchisi bar iken, ibadetxanilirida” gadinjor nomi“ (” tripitaka “) ” tang ahangliri “ ,” sözler jewhiri“ , ” sutraswada “ qatarliq budda desturliri bar'iken» dep yazghan. Bu shuningdin bisharetki, eyni chaghdiki iduqqut uyghur élidiki ibadetxanilarda zor miqdardiki xenzuche budda desturliri saqlan'ghan, shundaqla yene xenzu tilining qapiye sözlikige ait eserlermu saqlan'ghan. Xenzular rayonidiki budda desturliri we bashqa medeniyetke ait kitablar iduqqut uyghur élide tarqilishi uyghur budda medeniyiti tereqqiyatining muhim arqa körünishi bolup qalghan. Gérmaniyede saqliniwatqan turpandin tépilghan xenzuche qalduq nom-sutralargha jem'iy 7ming nomur sélin'ghan bolup, asasen budda desturlirining qalduqliridur, mezmuni asasen budda dinidiki nom,qanun(winaya),muhakimedin ibaret "gadinjor nomi" (" tripitaka ") ni asas qilghan. Bu budda nomlirining qalduqliri éhtimal eyni yilliridiki iduqqut uyghur élining budda ibadetxanilirida saqlinip kelgen kitablarning ming yillar mabeynidiki qismetlerni bashtin kechürgenlikidin peyda bolghan qalduq bolsa kérek(22).
3.Uyghurlarning yéziqi    
      Uyghur tili altay tili sistémisi türkiy tillar ailisige tewe. Uyghurlar nahayiti burunla yéziq ijad qilip uyghur tilini yazghan. Bayqalghan wesiqilerdin höküm qilishqa boliduki, uyghurlar ilgir-axir türk-runik yéziqi, mani yéziqi, uyghur yéziqini qollan'ghan. Buning ichide mani yéziqini asasen mani dinigha kirgen uyghurlarla qollan'ghan. Yuqiriqi uch xil yéziqta qaldurulghan wesiqiler(yazma höjjetller) birqeder köp bolup, uyghurlarning tarixi, medeniyiti we dinini tetqiq qilishta tolimu muhim ehmiyetke ige. Buningdin bashqa yene brahman yéziqi , süriye yéziqi, baspa yéziqi we tibet yéziqimu nahayiti tar dairide uyghur tilini yézish üchün qollinilghan(23).      Uyghurlar eng deslepte qedimqi türk yéziqini qollan'ghan , bu yéziq shekil jehettin qedimqi shimaliy yawropa milletliri ishletken runik yéziqigha oxshiship ketkenliktin türk-runik yéziqimu déyiliwatidu. Orxun uyghur xanliqining qaghani qara qaghan (moyonchur qaghan, miladi 747-yilidin 759-yilighiche textte olturghan) menggü téshi mushu yéziqta (türk-runik yéziqi) xatirilen'gen. Adette türk-runik yéziqining kélip chiqishi qedimqi ottura sherqtiki arami yéziqi bilen zich munasiwetlik, bu xil yéziq aldi bilen parslar arqiliq ottura asiyadiki pars tilliq milletlerge tarqilip andin shular arqiliq türklerge tarqalghan, dep qaralmaqta. Türk-runik yéziqi herp we boghum öz'ara arilash bolghan ebjesh yéziq bolup, 38~40 herp bar, 5 herp arqiliq 8 sozuq tawush ipade qilinidu; 8Üzük tawush jümlide kélidighan fonétik (tawush)muhitqa asasen ikki yürüsh oxshashmaydighan herp arqiliq ipade qilinidu. Sozuq tawush herpliri daim jümle otturisi we jümle axirida qisqirap kétidu. Türk-runik yéziqi adette ongdin solgha yézilidu. Yensey wadisidin bayqalghan türk-runik yéziqidiki menggütashlarda soldin onggha yézilghanlirimu bar. Söz-jümliler adette qoshchékit (:) arqiliq ayrilghan(24). Uyghurlar iduqqut uyghur élining deslepki dewride türk-runik yéziqini qollan'ghan.      Uyghurlar soghdi yéziqi asasida yéngi bir yéziq ijad qilghan, bu yéziq uyghurlar ilgiri qollan'ghan bashqa yéziqtin perqlendürülüsh üchün adette uyghur yéziqi, dep ataldi.       Uyghur yéziqining ishlitilishke bashlighan dewri toghriliq éniq yazma xatiriler yoq, emma mueyyenleshtürüshke boliduki, miladi9-esirning aldi-keynige ait köpligen yazma höjjetler mushu yéziqta xatirilen'gen. Uyghur yéziqi kéyinki birnechche esirde izchil türde iduqqut uyghur élining yéziqi bolup, qaghanliqning emir-permanliri, diniy desturlar, puqralar ara iqtisadiy élim-bérim höjjetliri, edebiy eserler, tébbabet we dorigerlikke ait wesiqiler qatarliqlarni xatirileshte qollinilghan. Uyghur yéziqi ottura asiyadiki bashqa türkiy xelqlerning medeniyitigimu xéli zor tesir körsetken. Uyghur yéziqi13-esirdin15-esirgiche bolghan dewrde altun orda xanliqi(qifchaq xanliqi), tömüriyler impériyisi we chaghatay xanliqining yéziqi bolghan. 11-Esirdiki meshhur uyghur mutepekkuri, shairi yüsüf xas hajipning shahane esiri«qutadghu bilig» namliq esirining 1439-yili bashqilar teripidin mushu uyghur yéziqida köchürülgen nusxisi dewrimizgiche yétip kelgen. Turpan rayonida bu yéziq 15-esirgiche qollinilghan. 20-Esirning bashlirida gensu ölkisining jyuchuendiki sériq uyghurlar rayonida 17-esirde köchürülgen uyghurche«altun önglüg yarugh yaltiraghliq qopta kötirilmish nom iliki atligh nom bitik»(«altun yaruq»)ning nusxisi tépildi.       Uyghurlar qarluq qatarliq qebililer bilen birliship qurghan qaraxaniylar teserrupida 10-esirde islam dini qobul qilin'ghandin kéyin ereb yéziqi asasidiki xaqaniye türk yéziqi qollinilishqa bashlidi, bu kéyinki dewrde chaghatay yéziqi shekillinishining muhim asasi bolup qalghan. Uyghur yéziqi qaraxanilardimu qollinilghan, bu yéziq iduqqut uyghur élining küchi ajizliship taki turpan qatarliq jaylar teltöküs islamlashqan'gha qeder qollinilghan, 15-esirge kelgende chaghatay yéziqi tedrijiy uyghur yéziqining ornini alghan. Uyghur yéziqi herplik yéziq bolup, 19~20herptin terkib tapqan. Herplerning bash herp, ottura herp we axirqi herptin ibaret oxshashmighan shekli bolghan. Deslepte uyghur yéziqi ongdin solgha toghrisigha yézilghan bolsa, kéyinche soldin onggha tik(yuqiridin töwen'ge) yézishqa özgertilgen. Uyghur yéziqi özining xettatliq sheklige asasen tézyazma nusxisi, yazma nusxisi, nom-sutra nusxisi we oyma metbee nusxisidin ibaret nechche xil shekildin terkib tapqan. Adette qoshchékit(:) yaki tötchékit(::) tinish belgisi qilin'ghan. Bezi nom-sutra yazma nusxilarda daim yuqiriqi tinish belgiliridin bashqa yene qizil, qara chemberlermu qollinilghan.Yéziq ishlitishke bashlighandin kéyinki herqaysi dewrlerde uyghurlar özining edebiy tilini tereqqiy qildurushqa alahide ehmiyet bergen. Nechche esirge sozulghan tarixiy dewrde uyghur edebiy tili uyghurlarning ichkiy qisimidiki alaqe qorali bolupla qalmastin yene izchil türde ottura asiyadiki türkiy xelqlerningmu qobul qilip qollinishigha érishken. Iduqqut uyghur . Éli bilen qaraxaniylar teserrupidiki uyghur edebiy tili hemde xarezim türkchisi edebiy tili (xaqaniye türkchisi bilen xarezim türkchisining edebiy tili) mongghul yuen sulalisi dewrining axirqi mezgilide shekillen'gen ottura asiya türkiy edebiy tili bolghan chaghatay tilining ikki menbesidur.Uyghur élipbe jedwili(1) (nom-sutra nusxisi asas qilin'ghan):Uyghur yéziqida sozuq tawush o (o) herpi bilenu (u)herpi we ó (ö) herpi bilen ú (ü) herpi tékistte perqlendürülmigen .o Herpining keynige sozuq tawush herpi y (y) herpini qoshush arqiliq ó bilen ú herpi ipade qilin'ghan. ó Bilen ú soz - jümlining birinchi boghumida yérim sozuq tawush y we üzük tawush k we    g din kéyin kelse u yaki o la yézilip yérim sozuq tawush bolghany chüshüp qalghan (qisqartilghan); Söz béshi yaki birinchi boghumdiki üzük tawushtin kéyin (yéérim sozuq tawushy we üzük tawushlardin k bilen g din bashqiliri ) kelgen yérim sozuq tawush herpi y qisqartilmighan.Üzük tawushlardin b(b) herpi bilen p (p)herpi shekilde oxshash bolup, perqlendürülmigen. Üzük tawushlardin s (s)herpi bilenš(sh) herpi shekil jehettin oxshash bolsimu emmaš ni ipade qilidighan herpning bashqa bir özgergen shekli bolghan, yeni s ning ong teripige ikki chékit qoyush arqiliq ipade qilghan. q (Q) herpi bilen γ (gh) herpi shekil jehettin perqlendürülmigen bolsimu emma q ning yene birxil özgirish shekli bolghan, yeni qning sol teripige ikki chékit yaki bir siziq qoshush arqiliq ipadiligen .Söz otturisida we söz axirida kelgen i(i) bilen y (y)tawushi yéziqta perqlendürülmigen.4.Uyghurlarning tilshunasliq bilimliriUyghurlar qedimqi sherq-gherb medeniyiti öz'ara uchrishidighan gherbiy   yurtta yashighan , qedimqi junggo medeniyiti , hindistan medeniyiti , pars – ereb medeniyiti, türk islam medeniyiti we uyghur medeniyiti bilen bu yerde öz'ara tesir körsitishken. Manamushundaq medeniyet muhitida uyghurlar sherq bilen gherbning türlük medeniyet jewherlirini qobul qilip, mol alahidilikke ige uyghur medeniyitini shekillendürüp we rawajlandurup, sherq bilen gherb otturisida medeniyet tarqitish we almashturushqa muhim töhpilerni qoshqan. Buning ichide uyghurlarning tilshunasliq jehettiki muweppeqiyetliri kishilerni bekrek jelp qilidu.Wéy-jin dewridin süy-tang dewrigiche bolghan gherbiy yurtta buddizm taza ronaq tapqan, iduqqut, küsen, sullagh(kashigher yéngisheher), udun (xoten) qatarliq jaylar eyni zamanda budda medeniyitining merkezliridin idi. Ottura tüzlengliktin gherbke nom istep kelgen fashyen, shuenzang, yijing qatarliq rahiblar buddizmning junggodiki tereqqiyati üchün ghayet zor töhpe qoshqan. Toxaristan, arsak (buxara), kanjut (soghdiyana), hindistan qatarliq ellerdin sherqqe kélidighan rahiblarning ayiqi üzülmigen, ularning beziliri ottura tüzlengliktiki xan jemeti we budda dini sahesining teklibige binaen junggoning ichkiri jaylirigha budda eqidilirini terjime-terghib qilishqa kelgen bolsa, yene beziliri öz aldigha jahan kézip ottura tüzlengliktiki budda dini sahesidikiler bilen budda eqidiliri heqqide tejribe almashturush bahaniside hindistan we gherbiy yurtning budda desturliri, ilmiy nujum ilmi (astronomiye ilmi), teqwimchilik ilmi(kaléndarchiliq ilmi), tlshunasliq ilmi, tébabet ilmi, astrologiye ilmi(yultuzlarning jaylishishigha qarap kélechekke pal échish ilmi) qatarliqlarni tarqitish üchün junggoning ichkiri jaylirigha kelgen. Ularning ichidiki nurghun kishiler budda dinining junggogha tarqilishida alahide töhpe yaratqini üchün tarix sehipisidin orun alghan. Mesilen enetkekning ottura qisimidin(ottura hindistandin) kelgen sramanalardin(rahiblardin) kasyapamatan'ga, diharmaratna, diharmaraksa, gherbiy yurt rahibliridin judali, srokasha, séxar, arsaktin(buxaradin) kelgen parthamasirs, küsenlik komrajiwa, shimaliy enetkeklik(shimaliy hindistanliq) buddirutchi, sullaghliq(kashigherlik) xuylan, hindistanliq munejjim( astronomiye alimi) kasyapa, gautama, shahzade komara qatarliqlar junggoning budda dinini tereqqiy qildurushida alahide töhpe qoshqan hindistan we gherbiy yurtluq rahiblardur. Ular budda nomlirini köplep terjime qilish arqiliq budda ehkamliri we budda telimatlirini uyghur yéri we junggoning ichkiri rayonlirigha tarqitipla qalmastin belki qedimqi hindistan, ottura asiyaning tilshunasliq bilimlirinimu uyghur yéri we ottura tüzlenglikke tarqitip, qedimqi junggoning tilshunasliqi üchün muhim tesir körsetken.        Qedimqi hindistanda tilshunasliq nahayiti tereqqiy qilghan, brahman muritliri nom-sutralarning mukemmelliki we toghriliqini saqlap qélish üchün ular nom-sutralarni éghizdin qulaqqa yetküzüp oqushta qattiq tedbir qollinip, yéziq, fonétika(tawush) we grammatika üstqde izdinishke alahide ehmiyet bergen. Qedimqi hindistanning töt xil maharitining biri bolghan «awaz mahariti» yeni tilshunasliqqa ait bilimi mushundaq ijtihat bilen izdinish netijiside tereqqiy qilghan. Qedimqi hindistanning tilshunasliq nezeriyiside fonétika, söz yiltizi (söz tomuri), söz türligüchi qoshumchilar, sözyasighuchi aldi qoshumchilar, söz arqa qoshumchiliri, yasalma söz we birikken sözler nahayiti etrapliq hem inchike tehlil qilin'ghan. Hindistanliq tilshunas panini(Panini)qedimqi hindistanning tilshunasliqini sistémiliq yekünlep zor muweppeqiyet qazan'ghan esiri«panini grammatikisi» ni yézip chiqip, kéyinki esirlerdiki tilshunasliqqa nahayiti zor tesir körsetken. Hindistan tilshunasliqidiki fonétikagha ait bilimlerning qedimqi junggoning fonétika ilmigha bolghan tesiri nahayiti zor bolghan.        Sherqiy xen sulalisidin kéyin budda nomlirining terjime qilinip junggogha kirishige egiship xenzular rayonidiki ilim saheside tarqalghan«siddam» sansikrit tilining qoldin qolgha ötüp shekillen'gen sozuq tawush we üzük tawush boghum jedwilidur. «Siddam» junggogha kirgendin kéyin budda dini sahesidikilerla sansikrit tilining fonétika qanuniyitini chongqur tetqiq qilish üstide izdinip qalmastin belki ilim sahesidikiler, ziyaliylar we ediblermu «siddam»telimatigha alahide köngül böldi. Hazir bizgiche yétip kelgen eng baldurqi sansikritche kitab«siddam teleppuzi desturi» bolup, tang sulalisining tang dézong dewran sürgen jén'guen selteneti mezgilliride(miladi 785~805-yilliri) yézilghan, démek tang dewridikiler «siddam» shekli(üzük tawush herpliri) ning tesirige uchrighan hemde tibet yéziqi herpliri tizisliri boyiche xenzu yéziqigha herp ijad qilishqan. 20-Esirning bashlirida dunxuangdin bayqalghan wesiqiler ichidin mushuninggha ait ikki parche kemtük jild tépildi, buning biri «30herpke tewe misallar», yene biri«showwén qapiyelirining kemtük jildi»din ibaret.      «Siddam» telimatining tesiride, ottura tüzlengliktiki xenzular rayonida tengdash qapiyeshunasliq ilmi barliqqa kélip, tengdash qapiye qollanmiliri yézilghan. Tang dewride, ilim sahesidikiler xenzu tilining oqulush teleppuzigha alahide étibar bergen, budda ilim ehliliri bolsa «qapiye ilmini étikapta olturup, pütün eqil-idrakini yighip öginip», sansikrit, xenzu yéziqining tawush qurulmisini tetqiq qilishqa alahide ehmiyet bergen. Mesilen tang sulalisining deslipidiki rahib yijing yazghan«sansikritche-xenzuche ming sözlük maqaliler»(25), chuenjénning «sansikritche-xenzuche maqaliler»ning hemmisi xenzuche-sansikritche sélishturmisi bolghan sansikritche oqushluq.        «Siddam» telimati yene dawamliq sherqqe tarqilip yaponiyegiche barghan, 8-esirning otturilirida, yaponiyelik rahib enren 880-yili (yaponiye yuenching seltenetining 4-yili) yazghan 8jildliq «siddam desturi»da sansikrit yéziqi herplirining shekli, tertipi, oqulush teleppuzi hemde herpni zorlap qoshushning ehmiyiti qatarliqlar tepsiliy bayan qilin'ghan(26).      Junggoning budda rahibliri bilen ziyaliyliri sansikrit tilining fonétikiliq transkripsiye qaidisidin ilhamlinip xenzuche xetlerni transkripisiye qilip yézishta qollinilidighan transkripsiye qaidisini ijad qilghan(27). Sung sulalisi dewridiki jéng chyaw yazghan«omumiy tezkire»36-jildining «7 tawushning birinchisi» de : « yette xil tüp tawushtin terkib tapqan oqush herpi gherbiy yurtta barliqqa kélip kéyinche ottura tüzlenglikke kirgen, hindistanliq rahiblar bu oqush usulidin paydilinip dunya miqyasida din tarqitish yüzisidin bu kitabni yézip chiqqan. Gerche nahayiti murekkep bolghan tüptin oxshimaydighan tillar bilen terjime qilinip chüshinish bek qiyin bolsimu emma xetning oqulushi we menasi boyiche tarqalghan, ottura tüzlenglik rahibliri mushuninggha asasen yette xil tawushni qaytidin sélishturup 36 xil eng asasiy oqush usulini belgilep chiqqan, jarangsiz tawush, yénik tawush, jarangliq tawush, titrenggü tawush qatarliqlar öz qanuniyiti bilen alemdiki barliq shey'iler chiqarghan tawushni ipade qilghili bolidu» dep yazghan bolsa yene 64-jildning «deslep ögen'güchiler'üchün tawush wezni»de« oqulush belgisi bilen tawush belgilesh gherbiy yurttin kirgen bolup, uzundin béri dawam qilip kelgen 14 xet bilen barliq tawushni ipadilesh usulidur, qollinilghan yéziq (oqulush belgisi) nahayiti ixcham bolsimu emma ipade qilghan tawushlar nahayiti köp bolghan, bu brahman desturi, déyilidu, halbuki tawushqa belge qoyush usulini mukemmel , dep ketkilimu bolmaydu, sel kéyinrek 36oqulush belgisi herpi barliqqa kelgendin kéyinla oqulush belge sistémisi we uning nezeriyesi andin mukemmelleshti» dep yazghan.        Budda nomlirining terjime qilinishi budda idiyisi, budda telimatining tarqilish asasi. Shunga uyghur rahibliri budda heqiqitige érishish üchün bes-beste sansikrit tilini ijtihat bilen tetqiq qilip, sansikrit tilidin nahayiti köp muhim budda nomlirini terjime qilghan. Zor miqdardiki sansikritche budda desturlirining uyghur yerlirige tarqilishi we sansikrit tilining uyghur budda ibadetxanirigha kirishi buddda dinining sansikritche esliy desturlirini uyghur buddistliri ichide keng tarqilishigha asas yaritip béripla qalmastin belki uyghur rahiblirini hindistanning tilshunasliq bilimlirini öginish pursitigimu érishtürdi.        10-Esirdin kéyin islam dinining kirishige egiship ereb tilshunasliqimu ottura asiya we qaraxanilar tewelikige hem uyghur yerlirige tarqaldi. Kashigheriyening ilim-pen we medeniyitide misli körülmigen derijide güllinish barliqqa keldi, mekteblerde «qur'an kerim», hedis, ereb tili, pars tili, islam eqidiliri nezeriyisi, islam qanunshunasliqi, matimatika we ilmiy nujum(astronomiye) dersliri ötüldi. Netijide türk islam medeniyiti ronaq tépip, tilshunasliqqimu yüksek ehmiyet bérildi. Bu mezgillerde bir türküm meshhur alimlar arqa-arqidin meydan'gha keldi, ular islam eqidilirige ait eserlerni terjime qilip we sherhlep, ölmes edebiy eserlerni ijad qilip, nurghun tébbiy, astronomiye eserlirini yézip wujudqa chiqardi, yene téxi shu chaghdiki tillar üstide neq meydanni tekshürüp, türkiy tillar we shéwilerni toplap, shu zamandiki tilshunasliq nezeriyesi boyiche türkiy tillarning qurulmisini omumiyüzlük tetqiq qildi. 11-Esirdiki uyghur alimi mehmud kashigheri del shularning büyük wekilidur.       Kashigher shehiride tughulghan mehmud kashigherining bowisi we atisi qaraxaniylar xanidanliqining xanzadiliridin bolup, qaraxanilar hakimiyitini tikligen haron bughraxanlar jemetining ewladi. Baliliqi we yashliqida öz yurtida yaxshi terbiye körgen mehmud kashigheri eyni zamandiki islam medeniyet merkizi bolghan baghdadqa barghan hemde kéyinche türkiy qewmler olturaqlashqan yurtlarni arilap chiqqan, tarim oymanliqi, yettesu wadisi, ili yaylaqliri, mawarraunnehr, deshti qifchaq türkiy qewmliri arisida türkiy tillarning herqaysi tarmaqliri we shéwisini nechche yillap neq meydanda tekshürüp, zor miqdardiki til, tarix, el éghiz edebiyati, jughrapiye we örp-adetke ait matériyallarni toplap, 1074-yili yeni hijiriye 464-yili qamus kebi shahane eser «türkiy tillar diwani»ni tamamlidi.        Mehmud kashigheri tekshürüp matériyal topllashtin burun etrapliq tilshunasliq nezeriyisini igilep, nahayiti yuqiri ilmiy sapa hazirlighan, shunga u uyghur tilini öz ichige alghan herqaysi türkiy tillarning fonétika we sözliklirini toghra xatiriligen, hetta uning «diwan»diki fonétika we grammatika üstide yürgüzgen tehlil-yekünliri, türkiy tillar üstidiki ajayib chongqur we etrapliq tetqiqati hazirgha qeder yiganiliqi bilen nahayiti zor ilmiy qimmetke ige.       Mehmud kashigheri bu lughetni tüzüshtin burun ereb tilshunasliqi we lughet tüzüsh jehettiki nezeriye hem emeliyiti heqqide etrapliq hem chongqur bilimge ige bolghan. U ereblerning lughet tüzüsh jehettiki usuli we tejribisi üstide izdinip, köp tereplerdiki artuqchiliqlarni qobul qilghan. «Türkiy tillar diwani»8jildqa bölün'gen bolup, herbir jildi yene aldinqi we kéyinki dep ayrimche ikki jildqa yeni imliq(静词) we péilgha ayrilghan, bu ayrimche jild yene körsetküchke(门)ayrilghan, herbir körsetküchtiki sözlükler sözdiki herpning az-köpliki boyiche yene ikki herplik sözler, üch herplik sözler, töt herplik sözler qatarliq türlerge ayrilghan. Herbir türdiki sözler yene söztürkümi(sözqurulmisi weshekli) we söz alahidiliki boyiche tizilghan. Muellip herbir sözning tawushini imkan qeder toghra sherhlep bergen, «diwan»da türkiy tillarning grammatikisi, sözyasighuchi qoshumchiliri we fonétikisigha ait chüshenche, izahat we sélishturmilar alaqidar bab-paragraf we sözlerning keynige bérilgen ; Qedimqi uyghur tili bilen bashqa türkiy qewmler tilining grammatikiliq haletlirini tehlil qilish we sélishturush jehette nahayiti yuqiri sewiyege yetken.             Uyghur tili heqqide toxtalghanda mehmud kashigheri «diwan»ning kirish söz qisimida: «uyghurlarning tili sap türkchidur,ularning ichkiy qisimda öz'ara qollinidighan yene bir tili bar. (Ular) birxil türk yéziqi qollinidu, bu yéziq 25herptin tüzülgen, bashta éytip ötkinimdek ular bu yéziq bilen yazidu, ularning chinningkige (junggoni démekchi)oxshap kétidighan yene bir yéziqi bar, ular buxil yéziqta imza qoyidu yaki tizimlaydu. Kapirlar we chinliqlardin bashqilar bu yéziqini bilmeydu»(28).Bu yerdiki«chinliqlarningkige oxshap kétidighan yéziq» xenzu yéziqi. Dunxuang we turpan rayonidiki uyghur budda ibadetxanilirida xenzu til-yéziqi muhim til-yéziq bolghan, nurghun uyghur rahiblar xenzu til-yéziqini puxta igiligen. Uyghur rahibliri yene xenzu yéziqini uyghur yéziqi herpi bilen transkripsiye qilghan, bu rayondin bayqalghan uyghur yéziqining herpi bilen transkripsiye qilin'ghan xenzuche budda nomliridin«tengri ibadetxanisidiki qut atligh nom»bilen«étikaptiki biksu(rahib)» hazir rosiye akadémiyisi sherqshunasliq tetqiqat ornining sankt-pétirburg shöbiside saqlanmaqta(29).        Gherbiy yurttiki öz'ara singiship ketken türlük tilshunasliq telimatining tesiride iduqqut uyghur éli we dunxuangdiki uyghurlarmu uyghur tiligha ait bilimlerni tereqqiy qildurghan. Hazirghiche bayqalghan uyghurche budda dinigha ait yazma yadikarliqlar ichide özgiche birxil mezmundiki yazma yadikarliq alahide diqqetke sazawerdur, bu xil yazma yadikarliqlarda uyghurche tékist arilirigha xenzuche xet yézilghan ehwal daim uchraydu.        Hazirghiche élan qilin'ghan yazma yadikarliqlar tehlilidin qarighanda, xenzuche xetlerni qisturup yézish hadisisi xenzuchidin terjime qilin'ghan uyghurche yazma yadikarliqlardila uchraydu. Bu türdiki yazma yadikarliqlarda xenzuche xetlerning tékisttiki roli we orni birnechche türge bölünidu. Buning ichide xenzuche xet qisturulghan birtürdiki xenzuche xet uyghurche tékist mezmunining ayrilmas bir terkibi bolup qalghan. Mesilen, uyghurche«abidarma kushawardi shashtirgha medhiye» bilen «tilawettiki budsatwa» qatarliqlarda bu hal köp uchraydu. Uyghurche«abidarma kushawardi shashtirgha medhiye»ning hazir sarqliniwatqini kemtük bir bet bolup, bashqa uyghurche yazma yadikarliqlar bilen birlikte tüplen'gen, 1907-yili mark awrél shtayin (siteyin) dunxuang tashkémirining nom saqlash xanisidin élip ketken, hazir britaniye kutupxanisida saqliniwatidu. Bu uyghurche yazma yadikiarliqning mezmuni uyghurlarning budda dinini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige bolupla qalmastin belki ottura esirdiki uyghurlarning tilshunasliq bilimlirini tetqiq qilishtimu muhim ilmiy qimmetke ige.       «Abidarma kushawardi shashtirgha medhiye»ning bu kemtük bétide jem'iy 13 qur uyghurche xet bolup, uyghurche qur ichige 127xenzuche xet qisturup yézilghan. Bu xenzuche xetler bilen uyghurche xetler ulap yézilghan bu kemtük bette xenzuche xet terjimisiz bolup, uyghurche jümlining ayriwetkili bolmaydighan terkibiy qisimi bolghan, yeni xenzuche xetning arqisigha uyghur tilining gramatika terkibini ulap yazghan, bundaq tékistte xenzuche xet uyghur tilidiki isim , tüp söz qatarliqlarning rolini oynighan, xenzuche xetning keynige ulap yézilghan uyghurche xet bolsa ashu isimning keynige ulan'ghan qoshumche yaki köplükning rolini oynighan, beziliride almash isim tewelik qoshumchisi we süpet yasighuchi terkibler qatarliq gramatikiliq yaki söz yasighuchi qoshumche terkiblerning ornida kelgen. Mesilen, (ikkinchi qur) 无病__ tag, buyerde bu xenzuche xet uyghur tilidiki«saq,saghlam»dégen söz yiltizining ornida kelgen(shu kemtük yazma yadikarliqning 2-qurida); 根_ lar, (4-,9-Qurda), bu xenzuche xet «yiltiz»dégen sözning ornida kelgen; Yene mesilen 良药-tag(4-qur), 惭愧-ta 6-qur, 相应-intin (6-,13-qur), 水-tin (7-qur), 色-li (7-qur), 心-taki (7-qur), 喻-I (10-qur), 毒药-tag(10-qur), 无记-ning(13-qur), 等起-si(13-qur) qatarliq xenzuche xetler tékistte uyghur tilidiki söz yiltizi yaki tüp sözning ornini alghan, bu xetler ipadiligen mena uyghur tilidiki sözning ipadilimekchi bolghan menasi bilen oxshash, démek, xenzuche xetler shekil we grammatikiliq iqtidar jehette uyghur tili bilen zich munasiwette bolghan. Bu kemtük yazma yadikarliq bétidin shuni bayqaymizki, uyghurlarning xenzuche xetlerge uyghur tilidiki söz yasighuchi yaki grammatikiliq terkiblerni qoshup yézish tehlili hazirqi zaman türk tilshunasliqining tüp prinsiplirigha uyghun. (7-Resim 81~82-betlerge chüshse muwapiq). Yene mesilen, pélliot saqlighan yadikarliqlar ichide bir parche uyghurche «istiqamettiki budsatwa»ning kemtük jildi bolup, hazir fransiye dölet kutupxanisidda saqlanmaqta, uning herbir bétide oxshashla uyghurche qurlar arilirigha xenzuche xet qisturup yézilghan. Biz yuqirida tilgha alghan«abidarma kushawardi shashtirgha medhiye»ge oxshashla tékisttiki xenzuche xetlerning héchqandaq uyghurche terjimisi yoq bolup, uyghurche jümlilerning ayrilmas terkibi qilin'ghan, xenzuche xetlerge ulap yézilghan uyghurche xetler uyghur tilining grammatikiliq yaki söz yasighuchi qoshumchiliri terkibi bolghan, xenzuche xet uyghur tilidiki isim yaki péil qatarliqlarning söz tomuriliq rolini oynighan(30).    Tilshunasliq bilimining tereqqiyati we omumlishishi arqiliq uyghurlar uyghur tilini tehlil qilip, söz yiltizi, tüp söz, türlük söz yasighuchi qoshumchilar yaki grammatikiliq ulanmilarni perqlendürüp, türlük sözlerge ulinidighan grammatikiliq iqtidarlargha bolghan chüshenchisini chongqurlashturghan. Biz hazirghiche uyghur rahiblirining budda nomlirini terjime qilghanda qandaq muddia-meqsette uyghurche nom tékistlirige xenzuche xet qisturup yézish sheklini bilmeymiz, shunga bu heqtiki tarixiy matériyallar yaki yazma yadikarliqlar bolmighachqa bu xil hadisige hazirche yekün chiqirishqimu amalsizmiz. Emma xenzuche xet qisturup yézilghan bu uyghurche yazma yadikarliqlar yene bir nuqtidin uyghurlarning uyghurche söz yasighuchi ulanmilardin janliq paydilinip öz tilini xenzuche xetke ulap yézish arqiliq chongqur idiyiwiy mezmunluq budda nomlirini ipade qilghanliqidek bir paktni hemde öz tilining qurulmisigha bolghan tonush sewiyisini eks ettürüp bergen.        Buningdin bashqa, uyghurche budda nomliri yadikarliqlirining basma nusxisi bilen köchürülme nusxisida uyghurlarning tüp söz axiri yaki söz yasighuchi qoshumchilarning béshida kelgen bezi üzük tawushning jarangliq, bom bolushtek alahidiliklirini ipadilesh üchün angliq rewishte tüp söz bilen söz yasighuchi qoshumchilarni ayrip yazghanliqini uchritimiz. Bundaq en'ene yenebir tereptin uyghurlar'öz tilining qurulmisi, mesilen péil qoshumchiliri, isim qoshumchiliri we süpet qoshumchilirining iqtidarini xéli burunla tonup yetkenlikini chüshendürüp béridu.        Miladi 10-esir bilen 11-esirning almishish mezgilliride iduqqut uyghur élide singqu seli tutung wekillikidiki bir türküm yétük ilim ehliliri meydan'gha kélip, budda nomlirini uyghur tiligha terjime qilish we uyghur tili wekillikidiki türkiy edebiy tilning tereqqiyati hem qéliplishishi üchün nahayiti muhim rol oynidi(31). Buddda nomlirini terjime qilish dawamida soghdi, toxar, xenzu tilliridin nurghun söz qobul qilip, uyghur tilining söz bayliqini téximu mollashturdi; Nom terjime tilining tawlinishi bilen uyghur tilining bayan qilish iqtidari sémantika(söz menaliri we ularning özgirishi) jehettin yenimu takamullashti, buning bilen uyghur tilining nezmiy we nesriy shekli tereqqiy qilip téximu yuqiri pellige kötürüldi.       Gerche iduqqut uyghur éli bilen kashigheriyeni merkez qilghan qaraxaniylar dölitining diniy étiqadi oxshimisimu emma qaraxaniylar dölitini qurghanlar we hökümranliq qiliwatqanlar oxshashla uyghur bolup, ularning tili xaqaniye tili, dep atalghan emeliyettiki uyghur tili idi(32).Xaqaniye tili bilen uyghur tilini sélishturidighan bolsaq, fonétika, bezi grammatikiliq söz yasighuchi qoshumchilar, shéwe amili perqi hem aldinqisining ereb-fars tilidin köprek söz qobul qilish xahishi qatarliq jehetlerde saqlan'ghan perqtin bashqa bu ikki til asasen bir milletning ------ uyghurlarning edebiy tili idi. Buningdin bashqa yene bu ikki rayonning yéziqimu oxshimaytti, aldinqisi ereb yéziqini qobul qilghan, kéyinkisi bolsa yenila uyghur yéziqini qolliniwatatti. Emma shunimu körüshimiz kérekki, uyghur yéziqi qaraxanilar dölitide yenila ereb yéziqi bilen bille qollinilghan, bu ehwal nahayiti uzun waqt dawam qilghan(33). Uyghurlar asasliq millet bolghan bu ikki rayonning diniy étiqadi oxshash bolmighini bilen oxshash bir millet otturisidiki alaqige tosalghu bolalmighan, mehmud kashigheri «türkiy tillar diwani»da iduqqut uyghurlirining tili we yéziqigha mexsus orun bergen. Mehmud kashigherining nezeride «uyghur tili eng sap türkchidur», u «diwan»da uyghur yéziqining hemmisini mexsus tizip tonushturup, qaraxanilar uyghurliri qolliniwatqan ereb yéziqi bilen sélishturghan, buningdin körüwélish mumkinki, mehmud kashigheri iduqqut uyghur élining ehwalini nahayiti pishshiq bilgen.         Shundaq qarashqa boliduki, gerche qaraxaniylar dölitidiki uyghurlar bilen iduqqut uyghur éli oxshashmighan din'gha étiqad qilsimu emma ikki el puqraliri bilen ilim sahesidikiler ara nahayiti qoyuq alaqe saqlinip kelgen. Iduqqut bilen desht'ata(dunxuang) diki uyghur rahiblirimu mehmud kashigherining tilshunasliq jehettiki muweppeqiyetliridin xewerdar bolghan bolushi mumkin, chünki bu uyghurlarning öz millitining til alahidilikige uyghun kélidighan mix metbee herplirini keshp qilishining muhim aldinqi sherti.
5. Uyghurlarning dini  
 Iduqqut uyghur éli hakimiyet tikleshtin burunla turpan rayonida mani dini bilen budda dini taza güllen'gen. Kyu jemeti xanidanliqi(鞠氏王朝) dewride bu yerde budxanilar köplep qurulghan bolup, gherbiy yurttiki meshhur budda dini merkizi bolup qalghan. Turpandin tépilghan wesiqilerge asasen biiz turpan rayonidila kyu jemeti xanidanliqi dewride 150 nechche budda ibadetxanisi barliqini bilimiz(34).Qochudiki ibadetxanilarda herqaysi milletlerning rahibliri öz'ara öginip, budda ehkamlirini birlikte mutalie qilghan.        Gherbiy yurttiki muhim sheher desht'ata(dunxuang) bilen turpan rahiblarning gherbtin budda nom-ehkamlirini élip kélishide ötüdighan jay bolghan, mesilen xéshiliq sraman shi tenshö qatarliq 8 rahib udun'gha(xoten'ge) bérip budda desturlirini tawab qilghan hemde«bes-beste ghuzche mutalie qilip, xenzuche tefsir bérip, rawan hem pasahetlik terjime qilip, herqaysisi igiligenlirini jild qilip qochugha qaytqandin kéyin jem'iylep kitab qilghan»(35).        «Shuenzangning terjimihali»da xatirilinishiche, tang sulaliside ötken rahib shuenzang gherbke nom alghili méngip, qowuqtin chiqip iwirgholgha kelgendin kéyin shimaliy yol arqiliq mangmaqchi bolup bu yerdiki qaghanliqning qaghanbut shehiridin egip ötüp gherbke mangghan. Idiuqqut uyghur élining qaghani bu xewerni ishtkendin kéyin wezirlirini aldigha chiqip kütüwélishqa ewetip, shuenzangni iduqqut shehirige élip kelgen hemde bu tang rahibini iduqqutta élip qalmaqchi bolghan. Qaghanning teklibini qet'iy ret qilip, achliq élan qilish arqiliq gherbke bérip nom ekilish iradisini namayan qilghan shuenzang iduqqut uyghur éli qaghanining hozurida«diyanetlik rajening prejnasi»nomidin bir ay sawaq bérip, iduqqut qaghani kyüwintay(鞠文泰) bilen agha-ini bolup andin gherbke yolgha chiqishni wede qilghan. Künwintay qaghan shuenzangning nomdin telim bérishidighan orni qilish üchün mexsus chédir tiktürgen, «chédirgha 300din köp adem sighatti, xanishtin bashqa yene buyruq-tutuqlar,tarxanbegler öz ret-tertipliri boyiche orun élishqan, her qétim sawaq bashlinish aldida qaghan tekellub salam-sahetliri bilen qarishi alghili chiqip méni ornumgha teklip qilatti, qaghan téxi ibadette yene yükünüp hörmet bilen olturatti, bu resmiyet her küni shundaq dawam etti»(36). Künwintayning tang rahibi shuenzanggha tutqan pozitsiyesidin qaghanning qanchilik teqwadar buddist ikenliki we budda dinining iduqquttiki ornining qanchilik yuqiri ikenlikini chüshiniwélish mumkin.       Miladi7-esirning aldinqi yérimida budda dini uyghurlargha xélila zor tesir körsetken, «kona tangname. Uyghurlar tezkirisi»de xatirilinishiche, uyghur qaghani sukun érkin« budsatwadek danishmen bolghachqa qebililer danishmen bilip bash qilghan», bu yerde déyiliwatqan «budsatwadek» dégini budda dinidiki «rehimdil, diyanetlik» adem , dégenliktur, buningdin bu uyghur qaghanining ismining budda dini bilen munasiwetliklikini biliwélish mumkin. Orxun uyghur qaghanliqi qurulushtin ilgiri budda dini türk qaghanliqida tarqalghan, tang sulalisining deslipidiki shakrematal (shifalin, 释法琳) yazghan «budda ehkamlirigha ispat»ning 3-jildida shimaliy ju sulalisining padshahi tey zuwén yeni yu wénteyni« qaghanliqning büyük inan qaghani üchün türk ibadetxanisi saldurup bergen»dep xatiriligen. «Süyname. Türkler tezkirisi»de:«chi beglikidiki sraman xuylin türkler élige bulap kélin'gende u tasbarqaghan'gha‹chi begliki qudretlik el, budda eqidisi hökümrandur›dégende, taspar qaghan uning sözige ishen'gen...        Iduqqut uyghur éli dewride bu yerde budda dini téximu zor tereqqiyatlargha érishken, shuning bilen bille mani dinimu uyghurlar'ichige tarqilip kirip uyghur xan jemeti we aqsöngekliri arisida qollashqa ériship budda dini bilen bille uyghur jem'iyitide mewjudliqini saqlap kelgen. Bu dewrde uyghurlarning budda medeniyiti we sen'iti taza ronaq tapqan, buning bilen uyghurlar junggo, hindistan, ottura asiya, iran medeniyitining jewherlirini qobul qilip özgiche xas birxil medeniyet yaritip, sherq-gherb medeniyitining tarqilishi we almashturulishida muhim rol oynighan.           Mani dini xenzuche tarix kitablirida«yoruq din»dep atalghan, bu dinni pérsiyilik mani miladi 3-esirde zoroastér(ateshperest) dini asasida xristyan, budda dini we néstoriyan mezhibi ehkamlirini yughurup özige xas étiqad we telimat shekillendürüsh arqiliq barliqqa keltürgen. Bu din miladi3-esirdin 15-esirgiche asiya, afriqa we yawropaning nurghun rayonlirigha tarqalghan. Bir mezgil iran sasaniylar xanidanliqining hökümrani shapurⅠ (miladi 241-yildin 272-yilghiche textte oturghan) teripidin qoghdalghan. Kéyinche wellamⅠ ning ziyankeshlikige uchrighan. Uzaq ötmey mani dini yene bir qétim ziyankeshlikke uchrap, manining özi behramⅠ teripidin dargha ésilghan, uning muritliri ottura asiya we turpan qatarliq jaylargha qéchip kélip panahlan'ghan, hetta beziliri junggoghiche qéchip bérip panahlan'ghan. Mani dini 9-esirning bashlirida orxun uyghur xanliqining dölet dini bolghan, mani rohaniyliri qaghanliqta hetta hakimiyet qatlamlirighiche kötürülgen. Uyghur qaghanimu mani muritlirigha yüksek imtiyazlarni bérip mani ibadetxanilirini saldurghan, ularning din tarqitishini pütün küchi bilen qollighan. Li jaw yazghan«tang sulalisi tarixigha toluqlima»ning 9-jildida:«uyghurlar adette mani rohaniyliri bilen hakimiyet ishlirini kéngishetti, ordubalixta mani ibadetxaniliri qurup bergen idi. Mani ehkamida etigen we kechtila ghizalinish, suni ulughlash, toxu-ördek , béliq yéyish terghib qilinatti, süt-qaymaq men'iy qilinatti. Manining aliy rohaniysi nechche yilda bir junggogha bérip turatti»dep xatirilen'gen.          Mani muritliri ottura tüzlenglik rayonliridimu nahayiti janlan'ghan bolup, paal din teshwiq qilip, ibadetxana sélip, qedemlirini changjyangning jenubighiche kéngeytken.«Kitablar jewhiri. Xarji wezirliki mehkimisi. Ötünüshname» de xatirilinishiche, yuenxé seltenetining 2-yili(miladi 803yili) «uyghur yalawachliri‹elchiliri› xénen mehkimisi bilen teyyuen mehkimisidin üch jayda mani ibadetxanisi qurup bérishni ötün'gen» yene «budda buzurugliri omumiy tezkirisi» ning 54-jildida xatirilinishiche, tang sulalisi dali seltenetining 6-yili(miladi 771-yili)«uyghurlar jing, yang, xung, yö qatarliq aymaqlarda yoruq bulut ibadetxanisi qurup bérishni ötün'gen, bu din muritliri aq libas, aq taj kiyetti» déyilgen.      Mani dini iduqqut uyghur élide dawamliq hamiyliqqa érishken bolup, xan jemeti, orda ehli we aqsöngekler tebeqiside nurghun muritliri bolghan. Mani dini iduqqut uyghur élining siyasiy turmushigha mueyyen tesir körsetken, qaghanliqning nurghun muhim siyasiy we xarji qararlirini kéngishishke mani rohaniyliri ishtrak qilghan. Iduqqut uyghur qaghanining ottura tüzlenglikke ewetken yalawachlirigha köpinche mani rohaniyliri bash bolghan. Sung sulalisi dewrige kelgendimu mani rohaniyliri uyghur qaghanining elchisi bolghan ehwallar körülidu. Sung sulalisining iduqqut uyghur élige ewetken elchisi wang yendé özining elchilik xatiriside«...Qel'ening arqisida mani manastiri bar iken, iran rahibliri öz qanunlirining mezhibini qoghdaydiken» dep yazghan. Iduqqut uyghur élide mexsus mani ibadetxaniliri bolghan, mani dini sülüki nurghun térilghu yer, üzümzarliq we charwigha ige bolghan. Mani dini sülükining ichkiy qismida qattiq derije we tebeqe tüzümi bolghan, bular mani kahinliri, mani teptishliri, mani chopan rahibi, saylighuchi bodun qatarliq tebeqilerge bölün'gen (37).Desht'ata(dunxuang) bilen iduqqut rayonida mani dinining nurghun nadir desturliri uyghurchige terjime qilin'ghan.Hazirghiche bayqalghan uyghurche mani dini desturliridin «mani muxlislirining töwinamisi», «yoruq-zulmet desturi»qatarliqlarbar(38). Uyghur mani muxlisliri mani dini desturlirini uyghurche we maniche yazghan. Hazir saqliniwatqan uyghurche mani dini wesiqiliridin muhimraq bolghanliri««mani muxlislirining töwinamisi» bolup, buning deslepki esliy nusxisi ottura qedimki dewrdiki iran tilida yézilghan bolushi mumkin, hazirghiche buning soghdi tilidiki kemtük parchisi bayqaldi. Mezmuni mani muxlislirining gunahigha töwe qilidighan töwinamidin ibaret. Hazirghiche bu wesiqining oxshashmighan köchürülmisi bayqaldi, buning ichide muhimraqi üch xil bolup, birinchi xili mani yéziqida yézilghan yögime shekildiki uzunluqi 454santimétir, égizliki 10.5Santimétirliq köchürülmisi. Buninggha qattiq qelemde mani yéziqidiki mani desturi eqidiliri nahayiti chirayliq we retlik qilip yéziylghan. Bu yögime kitabning axirqi bétide yekke siziq bilen sizilghan mani muxlisining resimi bar. Mushu yögime kitab tékistining aldinqi qisimining arqa yüzige uyghurche«bitigim(a?) »(méning mani desturnamem) dégen béghishlima yézilghan. Buningdin mani yéziqida köchürgüchining uyghur til-yéziqidin xewiri barliqi melum. Éhtimal köchürgüchi bu mani desturini mani yéziqida köchürgen bolushi mumkin, shuningdek yene soghdi yéziqi asasida ijad qilin'ghan uyghur yéziqi arqiliq ijtimaiy alaqe qilghan bolushimu mumkin. Bu köchürülgen nusxini awrél shtayin (steyin) dunxuangdiki tashkémirlerning nom-destur saqlaydighan xanisidin bayqighan, hazir britaniye kutupxanisiida saqlanmaqta. Ikkinchi xili charrosiyening shinjangda turushluq konsuli diyakow 1908-yili turpan astanidin bayqighan uyghurche yézilghan nusxisi, bu nusxa hazir rosiye penler akadémiyesi yiraq sherq tetqiqat ornining sankt-pétirburg shöbisi qolyazma bölümide saqlanmaqta. Üchinchi xili gérmaniye arxéologiye etriti 1907-yili turpandin qéziwalghan nusxa (39).      Arxéologiyilik qézilmilarning tehlil qilinishiche, turpandiki ighuqqut qedimiy shehiri, yarghol qedimiy shehiri, bézeklik tashkémiridiki 52kémir, singgim éghizi tashkémiri, tuyuq qatarliq jaylarda tang sulalisining axirqi mezgilige ait mani xarabisi saqlan'ghan. Gérmaniye arxéologiye etriti 20-esirning béshida iduqqut qedimiy shehiri xarabisidin mani dini ibadetxanisini bayqighan hemde mani dinigha ait qolyazma chesiqiler bayqalghan, bularning ichide manichilirimu, uyghurchilirimu bar. Buningdin bashqa yene mani dini ibadexanisining tugh-elemliri, mani dini mezmunidiki shayi resim we tam resimlirimu bayqaldi. Mani ibadetxanisining orunlashturulushi we tam resimliri mezmunini tehlil qilghanda, mani dini bu yerde budda dini bilen nahayiti zor derijide bir gewdiliship, bu ikki din inaq mewjud bolup turghan, arxéologlar yarghol qedimiy sheher xarabisidinmu mani dini wesiqilirining kemtük parchilirini tapqan(40).     Genju, shaju we dunxuanglardiki uyghurlar mani dinigha étiqad qilghan. Uyghurlar guruhi bu yerlerning hökümran yadrosigha aylan'ghandin kéyin uyghur xan jemeti, aqsöngeklirining zor küch bilen qollishi we puqralirining omumyüzlük budda dinigha étiqad qilishi bilen dunxuangdiki budda dini dawamliq tereqqiy qilghan, uyghur aqsöngekliri mogaw tashkémiri qurush we budda dinining türlük ishlirini zor küch bilen qollighan, netijide zor miqdardiki budda nomliri uyghur tiligha terqime qilin'ghan, nurghun tashkémirler yéngidin yasalghan, tam resimliri sizilghan we rémont qilin'ghan. Dunxuangdiki nom-sutra saqlash öyide saqlan'ghan zor miqdardiki budda nomliri, mogaw gharidiki uyghurche béghishlimilar hemde uyghur xan jemeti bilen munasiwetlik tam resimliri qatarliqlar bu yerdiki uyghurlarning budda dinigha étiqad qilghanliqining delilidur.      Dunxuang tashkémir ibadetxanisidiki bir qisim tashkémirler uyghurlargha tewe tashkémirlerdur. Mogaw ghari tashkémirliridiki uyghur saxawetchilerning resimliri we béghishlimiliri bu yerning uyghurlargha tewe ikenlikining eng biwasite we eng qayil qilarliq asasidur. Yene bezi tashkémirlerdiki uyghur sen'iti alahidilikliri we uslubi eks ettürülgen tam resimlirimu buning muhim delilidur. Shuningdek yene tashkémirlerning shekil qurulmisi we tam resimliride eks ettürülgen uyghur budda sen'iti hemde uningdiki milliyche alahidilik we dewr amili bularning uyghurgha tewe ikenlikining muhim asasidur. Alaqidar tetqiqatchilar yuqiriqi alahidiliklerge asasen mogaw ghari, künpétish ming öy, qarayaghachliq ghari qatarliq jaylardiki kémirlerni uyghurlargha tewe, dep ayridi. Deslepki tetqiqatqa asaslan'ghanda, mogaw gharidiki 306-, 307-, 308-, 363-, 399-, 418-, 244-(ötüshme yol), 409-, 237-(ötüshme yol we dalan), 148-(ötüshme yol we hujra öyning yérimi), 309-, 97-, 330-, 310-, 245-, 207-, 464-qatarliq tashkémirlerning uyghur dewrige ait ikenlikini tehqiqligen. Yene künpétish ming öydiki 4-, 9-, 10-(ötüshme yol), 12-, 13-din ibaret besh ghar we qarayaghachliq gharidiki 21-(dalan öydiki ötüshmeyol),39- qatarliq gharlarningmu uyghur dewrige tewe ikenlikini tehqiqlidi. Dunxuangdiki uyghurlargha tewe gharlarda nurghun uyghur saxawetchilerning resimi bolup, bular bu gharlarning tolimu muhim alahidilikidur. Uyghur saxawetchilerning resimide uyghur xani yaki atamanining resimi hem uyghur xanishining resimi bar. Mesilen, 100-gharning künchiqish témida «□ tengri qunchusi(melikisi) genju uyghur qaghanining ...» We «xatun genju qaghanining tengri melikisi bilen bille xeyrixah boldi» dégendek béghishlima bar. Bu béghishlimilarning mezmunidin uyghur aqsöngekliri we yuqiri tebeqeliridikilerning budda dinigha köngül bölgenlikini körüwélish mumkin(41).      Miladi 11-esirde, uyghurlarning qoshnisi bolghan tangghutlarmu budda dinini zor küch bilen tereqqiy qildurup, chong tiptiki ibadetxana salghan, budda nomlirini terjime qilghan. Uyghur rahibliri tangghut xan jemetining teklipi boyiche tangghut élige bérip budda nomlirini terjime qilish, budda ibadetxanilirini sélish qatarliq budda dinini güllendürüsh ishlirigha qatnashqan. Uyghur rahibliri tangghut élide nahayiti yuqiri nopuzgha ige bolghan. Tangghut xanliqining ikkinchi xani tyenyu chuyshéng seltenetining tunji yili(miladi 1050-yili) qishta tangghut éli tengri mediti ibadetxanisi (chéngtyensi)ni sélishqa bashlighan, bu ibadetxana pütkendin kéyin uyghur rahibini ibadetxana munarigha chiqip nom oqup bérishke teklip qilghan, tangghutlarning aliy hökümrani xanish mosang bilen téxi balaghetke yetmigen text warisi lyang zo daim kélip nom tingshighan. Uyghur rahibning yéngidin pütken ibadetxanigha teklip qilinip nom oqughanda dölet anisi bilen bala weliehd qedem teshrip qilip nom anglishidin uyghur rahibning alahide hörmetke sazawer ikenlikini körüwélish mumkin. Yene mesilen«tangghut xatiriliri»ning 11-jildide xatirilinishiche, tangghut élining ibadetxaniliri«uyghur rahiblirini köplet teklip qilip nom tékistlirige sherh yazduratti, nom terjime qilduratti». Tangghut élining hökümrani (yizung) lyang zo hakimiyet yürgüzgen zamanda lyaw sulalisi bilen budda telimatliri almashturghan, lyaw sulalisigha uyghur rahiblirini, altun butlarni we brahmanche nom qatarliqlarni teqdim qilghan. Buningdin körüwélish mumkinki, uyghur rahibliri tangghut élide nom terjime qilish, nom-sutralargha tepsir-sherh yézish bilenla qalmay yene téxi ikki el bilen bolghan bardi-keldide«sowghatliq» süpitide lyaw sulalisige yollan'ghan (42).      Uyghurlar budda dinigha étiqad qilghan birqanche yüz yilda uyghur rahibliri we teqwadar buddistliri sansikrit, toxar, xenzu, tibet tilidin zor miqdardiki budda nomlirini terjime qilghan. 19-Esirning axirqi yilliridin 20-esirning bashlirighiche rosiye, en'gliye, gérmaniye, fransiye, yaponiye qatarliq döletlerning arxéologiyilik tekshürüsh etretliri turpan, kucha qatarliq jaylarda zor kölemde arxéologiyilik qézish arqiliq on nechche xil til-yéziqtiki nurghunlighan qedimiy wesiqilerge érishti, buning xéli köpliri uyghurche wesiqiler idi(43). Bu uyghurche wesiqiler hazir asasen rosiye akadémiyisi yiraq sherq tetqiqat orni sankt-pétérburg shöbiside, gérmaniye bérlin akadémiyisi, bérlin hindistan sen'et muzéyi, fransiye dölet kutupxanisi, parijh guymét muzéyi, en'gliye kutupxanisi, yaponiye longgu uniwérsitéti kutupxanisi, yolingguen kutupxanisi, tyenli uniwérsitéti kutupxanisi qatarliq jaylarda saqlanmaqta(44).      Hazirghiche bayqalghan uyghurche wesiqilerdin qarighanda, budda dini hinayana mezhibi bilen mahayana mezhibining asasliq desturi (baldurqi budda dini mezhibi dewridiki sudur aghiliq nom bilen abidaram aghiliq nomnimu öz ichige alidu), nom tepsirliri, budda rahiblirining terjimihali we ottura tüzlengliktiki xenzular rayonida barliqqa kelge«gumanliq saxta sutra»(mesilen«ilahi efsun sutrisi»)larning hemmisi dégidek uyghurchigha terjime qilinip qolyazma yaki basma shekilde uyghur yéride keng tarqalghan.Uyghurchige terjime qilin'ghan bu budda nomlirining ichide sansikritchidin biwasite terjime qilin'ghanlirimu, toxar tili we xenzuchidin terjime qilin'ghanlirimu bar, mexpiyet mezhibige ait yene bir qisim wesiqiler tibetchidin terjime qilin'ghan. Buning ichide qolyazma nusxilarmu, basma nusxilarmu bar. Töwende birnechche xil muhimraq uyghurche wesiqiler tonushturuldi:      1.«Maitri simit»      Bu budda dinidiki serwaste wade mezhibining wipeshyin desturi bolup, kelgüside yaralmish maitrining ish izliri bayan qilin'ghan. 20-Esirning bashlirida gérmaniyening arxéologiyilik tekshürüsh etriti turpan singgim éghizidiki budda tashkémiri xarabisi bilen murtuq jilghisi qatarliq jaylardin bu wesiqining nechche xil qolyazma nusxisini bayqighan(45).1959-Yili qumulda yehya rehim dégen padichi uyghurche«maitri simit»ning 586 betlik kemtük jildini tépiwalghan. Bu nusiining uyghur tiligha terjime qilin'ghan waqti birqeder burun bolup, toxar tilidin uyghurchigha terjime qilin'ghan, shuni qeyt qilish zörürki, hazirghiche bayqalghan nusxilirining hemmisi 9-esirning otturiliridin burunqi dewrge tewe.      2. «Wajra sutrisi»     Bu nomning hazir saqliniwatqanliri asasen dégidek kemtük jild. Gérmaniye turpan arxéologiye etriti qéziwalghan wesiqiler ichide bu nomning türlük hejimdiki 8parche kemtük jildi bar(46).      3.«Altun yaruq»      Toluq nami«altun önglüg yaruq yaltiraghliq qopta kötürülmish nom iliki atligh nom bitik» bolghan bu wesiqe tang dewride yi jing teripidin xenzuchige terjime qilin'ghan, besh dewrning kéyinki tang dewride(miladi923~936-yilliri) beshbalixliq uyghur budda alimi séngqu seli tutung teripidin uyghur tiligha terjime qilin'ghan. Bu nomning bir böliki, mesilen birinchi jildi tibet tilidin terjime qilin'ghan. Bu nomning birinchi jildining xatimiside terjiman séngqu seli tutung:«   män Tübüt tilindin Uyγur tilingä äwirdim» dep yazghan(47).Bu hazirghiche bayqalghan uyghurche wesiqiler ichidiki hejmi birqeder chongraqi bolup, chünki hazirghiche bu türdiki wesiqilerning birqanche xil qolyazma nusxisi we basma nusxisi bayqaldi. Bu nomning eng mukemmel nusxisini rosiyelik türkolog malow 1910-yili gensu ölkisining jyuchüen wilayitidiki sériq uyghurlar rayonidin(yügu rayonidin) sétiwalghan 1687-yili(ching sulalisi kangshining 26-yili) köchürülgen jem'iy 397yapraq(bet)liq nusxisi bolup, hazir rosiye akadémiyisi sherq tetqiqat orni sankt-pétérburg shöbisi qolyazma bölümide saqlanmaqta(48). Buningdin bashqa yene gérmaniye turpan arxéologiye etritimu turpandiki budda xarabilikidin«altun yaruq» ning kemtük jildidin birnechche xilni tapqan bolup, shularning ichide oyma metbeede bésilghan kemtük betmu bar(49).       4.«Emitayur-diyana sutra»        Budda dinidiki sukaweti mezhibi(pak alem qarishidikiler mezhibi) ning üch bölümlik desturining biri bolghan «emitayur-diyane sutre»diki nom nami«emitayur»----- amitaba budda bolup, bu nomda sakyamonining magat élining xanliq sediqe qorghinining sherqiy shimalidiki qumay(tazqara ----- bürküt) téghigha erwahlargha sediqe bergili chiqqanda 1250 neper shagirtigha we 32ming shepqetchi(budsatwa)ge xanliq sediqe qorghinida yüzbergen orda ishlirining kélip chiqish sewebliri heqqidiki bayani mezmun qilin'ghan. Bu nomning nesriy we nezmiydin ibaret ikkila xil shekli uyghurchige terjime qilin'ghan, bularning hem qolyazma nusxisi hem basma nusxilirining nechche xil kemtük jildi bar. Bularning köpinchilirini gérmaniyening 2-qétimliq arxéologiye etriti 1904~1905-yilliri ariliqida turpandiki singgim éghizidiki tashkémir xarabisidin élip ketken; Yene bir qisim kemtük jildlirini yaponiyening otani bashchiliqidiki3-qétimliq arxéologiye etriti 1908~1909-yilliri ariliqida turpandin élip ketken(50).       5. «Budsatwaning büyük tang élidiki tripitaka charyasining terjimihali» (qisqartip«shuenzangning terjimihali»mu déyyilidu)        Bu shuenzangning shagirti xuy lining ustazining hayati heqqidiki bayani bolup, miladi 10-esirning aldinqi yérimida uyghur budda alimi séngqu seli tutung teripidin uyghurchigha terjime qilin'ghan. Qolyazma nusxisi 1906-yili shinjangda bayqalghandin kéyin bir qisimini fransiyilik pélliot fransiyege élip ketken, hazir parijhdiki guymét asiya sen'et muzéyida saqlanmaqta; Bir qismini yeni 204parche yapraqni chingxua uniwérsitétining proféssori yuen fuli ependi sétiwélip béyjing kutupxanisining saqlishigha hediye qilghan. 1951-Yili proféssor féng jyashéng buni retlep chiqqandin kéyin junggo penler akadémiyisi bilen béyjing uniwérsitéti birlikte faksimil nusxisini neshir qilghan. Yene bir qisimi hazir rosiye akadémiyiisi sherq tetqiqat orni sankt-pétérburg shöbisining qolyazmilar bölümide saqlanmaqta, bu jem'iy 94 yapraq bolup, 1991-yili tugushéwa teripidin retlinip neshir qilin'ghan(51).      6.   « ManjuŠrinamasamgiti Nomi » («manchushri atliq nom bitik »)       Bu bir mexpiy destur. Bu nom yuen sulalisi dewride ötken uyghur budda alimi jarunadas teripidin miladi 1302-yili uyghur tiligha terjime qilin'ghan, hazir bu nomning nechche xil kemtük jildining basma nusxisi hem qolyazma nusxisi bolup, gérmaniye turpan arxéologiye etriti turpandiki uyghur budda ibadetxanisi xarabisidin bu nomdin xéli köp tapqan, nöwette hemmisi gérmaniye bérlin akadémiyiside saqlanmaqta(52).        7. «Buddaning büyük choqqisigha telpün'gen ulugh dereni nomi»       Hazirghiche bu nomning nechche xil kemtük jildi bayqaldi, buning ichide basma nusxilirimu, qoloyazma nusxilirimu bar, emma yenila basma nusxisi köprek. Basma nusxisining kemtük jildi asasen gérmaniye bérlin akadémiyiside saqlanmaqta. Az birqisim qolyazma nusxisi rosiye akadémiyisi sherq tetqiqat orni sankt-pétérburg shöbiside saqliniwatidu. Xuang wénbi ependi turpandin tapqan kemtük yapriqimu birnechche xil bolup hazir béyjingda saqlanmaqta(53).      8.«Abidarma kosha shastraning sherhi»      Abhidharma    Dégen bu söz sansikrit tilida nuqsansiz qanun, tengdashsiz qanun, büyük qanun, dégenliktur. Eslisi miladi5-esirde hindistanliq budda alimi anxuy teripidin yézilghan bolup, budda dinidiki serwasti wade mezhibige ait muhim yadikarliq. Uyghurchigha terjime qilghuchi terjiman namelum. Dunxuang tashkémirining nom saqlash öyide saqlan'ghan bolup, kéyin awrél shtayin(steyin) en'gliyege élip ketken, hazir britaniye kutupxanisida saqlanmaqta. Kitab sheklidiki bu wesiqe ikki kitabche qilip tüplen'gen, birinchi kitabchisi 67 yapraq(bet), ikkinchi kitabchisi 82 yapraq bolup, buning birinchi kitabchisidiki 12 yapraq bashqa bir uyghurche wesiqe«awaluksuwaraning teqezzaliq heqqidiki pendi-nesihetliri»dur. Bu qolyazmigha turghan tömür dégen kishining ismi yézilghan. Bu uyghurche wesiqining herbir bétide awwal xenzuche xet(söz) yézilip, andin shuninggha munasip uyghurche terjime tékisti yézilghan(54).       9.«Budda telimatida ersh-pershtiki sekkiz quyash ilahining epsun nomi»        Esliy menbesi xenzuche bolghan bu nom budda dini saheside gumanliq saita nom, dep qaralmaqta. Emma bu nom uyghurlar ichide nahayiti keng tarqalghan bolup, budda dinidiki alte esliyet, sekkiz niyet qatarliq uqumlar hem bu nomni«oqush,köchürüsh»ning sawabliri mezmun qilin'ghandin bashqa yene junggoning en'eniwiy medeniyet étiqadchiliqidiki yerlik körüsh ilmigimu xéli köp   orun bérilgen. Junggoning qedimqi zaman pelisepesidiki muhim mezmunlarning biri muzekker-muennes besh anasir telimatidur. Muzekker-muennes besh anasir telimatidiki yerlik körüsh ilmi(yer sharaiti ilmi, sinchiliq ilmimu déyilidu) bir xil qoru-jay, qebre yérining jughrapiyilik sharaitini we etrapidiki muhitini közitip, bu yerlerning yaxshiliq, bext-saadet, yamanliq, balayiapettin bisharet béridighan ilim bolup, eyni zamandiki orda we pütkül jem'iyet buninggha nahayiti köngül bölgen hemde buni kishilerning kündilik turmushi, ölüm-yétim, toy-tökün adetliridila emes belki jem'iyetning güllinishi we xarablishishi, döletning emin-asayishliqi hem zawalliqi üchün nahayiti muhim, dep bilgen. Buningdin bashqa yene bu nomning uyghurche terjimiside qedimqi iranning nahayiti qoyuq ateshperestlik(zoroastér)dinining amilliri bar, bu uyghurlarning diniy idiyisining tereqqiyatini tetqiq qilishta muhim paydilinish qimmitige ige. Hazirghiche bu nomning 70 nechche xil türlük kemtük jildliri tépildi, buning ichide qolyazma nusiimu, oyma metbeede bésilghan nusxisimu bar. Buning eng mukemmel nusxisini awrél shtayin(steyin) dunxuangdiki mogaw tashkémirining nom saqlash öyidin bayqighan qol yazma nusxisi bolup, yil dewrimu birqeder burun, hazir britaniye kutupxanisida saqlanmaqta. Bu wesiqining arqa teripide türk-runik yéziqida«(menki) qughur köchürgen» dégen söz yézilghan(55).        Awaloksuwaragha ait desturlarmu uyghurlarda nahayiti kengri tarqalghan, awaloksuwaragha ait desturlarmu nahayiti köp, uyghurlarda eng köp hem keng tarqalghini«saddarma pundarika sutra»diki «awaloksuwara budsatwa sutrisi», bu peqet uyghurlar arisidila tarqalghan bolup «awaloksuwara sutrisi»mu déyilidu, awaloksuwara dégen bu nam sansikrit tilidiki«Avalokitešvara »ning uyghurche atilishidur. Budda dini desturigha asaslan'ghanda, awaloksuwara hemmige qadir budsatwa bolup, adem qiyametke yoluqqanda«awaloksuwara budsatwa» dégen isimni chaqirsila bu budsatwa awazni anglap qiyamette qalghan kishini qutquzghili neq meydanda teq bolarmish. Bu nomning uyghurche nusxisi zamanimizghiche yétip kelgen bolup, turpandin tépilghan, hazir rosiye penler akadémiyesi sherq tetqiqat orni sankt-pétérburg shöbisining qolyazma bölümide saqliniwatidu(56).       Mushu esirning béshida en'gliye, fransiye, gérmaniye, rosiye qatarliq döletlerning arxéologiyelik tekshürüsh etretliri turpandiki qedimiy xarabiliklerdin we dunxuang tashkémiridin sansizlighan nomlarning kemtük jildlirini qéziwalghan. Bu wesiqilerning xéli köp qisimi uyghurche yézilghan, bularning ichide qolyazma nusxilarmu, basma nusxilarmu bar. Buningdin bashqa yene fransiyening arxéologiyilik tekshürüsh etriti dunxuang tashkémirliridin nahayiti nurghun uyghurche yaghach mix metbee herpi qéziwalghan. Bu yaghach mix metbee herpi hazir dunya boyiche eng burunqi mix metbee téxnikisining maddiy pakiti, bu junggo we dunya mix metbee téxnikisining ijad qilinishi we tereqqiyatini tetqiq qilishtiki tolimu qimmetlik matériyal bolup, nahayiti muhim ilmiy qimmetke ige, mana bu kitabimizda nuqtiliq muhakime yürgüzülidighan mezmunlarning biridur.
Ikkinchi paragraf  Uyghurlarning oymametbeesi
1.Uyghurlarning oyma metbeeside bésilghan wesiqiler xatirisiOttura tüzlenglikning oyma metbee téxnikisi gherbiy shimaldiki uyghur we tangghutlar rayonlirighimu tarqalghan. Uyghurlar rayonidiki oyma metbee basmichiliqining tereqqiyati budda dinining uyghurlar arisidiki tesiri bilen zich munasiwetlik.Dunxuangdiki uyghurlarning qachandin bashlap oyma metbee téxnikisini qollan'ghanliqi toghrisida hazirghiche éniq yazma tarix matériyali bayqalmidi. Emma dunxuangdiki mogaw tashkémiridin bayqalghan xenzuche wesiyetnamiler ichide nurghun oyma metbeede bésilghan maddiy buyumlar hem oyma metbee basmisigha ait qismen yazma xatiriler bar. Bu matériyallar élimizning qedimqi oyma metbee téxnikisining gherbiy shimal rayonida qollinilghanliq ehwalini tetqiq qilishta muhim ilmiy qimmetke ige bolupla qalmastin belki oyma metbee téxnikisining gherbiy shimaldiki uyghurlargha tarqalghanliqi we bu téxnikini uyghurlarning qollan'ghanliq dewrini tetqiq qilishta muhim örneklik ehmiyitige ige.En'gliyidiki awrél shtayin (steyin) yighip saqlighan buyumlar ichide birnechche parche xenzuche basma buyumi bar, buning yil dewri xélila burun bolghachqa metbee téxnikisining dunxuang rayonidiki tarixini tetqiq qilishta nahayiti muhim ilmiy qimmetke ige. Mesilen ilim sahesige melum bolghan tang sulalisi shyentung seltenetining 9-yili(miladi 868-yili) bésilghan«wajra sutra» yette waraq qeghez tutash chaplinish arqiliq yögime tüplen'gen bolup, bu yögime jildning bash-axiri mukemmel saqlan'ghan. Birinchi wariqining béshigha uzunluqi 48.8Santimétir uzunluqta, 30.5Santimétir égizlikte qisturma resim sizilghan. Titoligha étikapxanida aqsaqal subutining sakyamonidin telim sorawatqanliq resimi oyma basmida bésilghan, bu resim nahayiti nefis oyulghan bolup, oymichi ustining pichaq ishlitish maharitining kamaletke çšyetkenlikini körüwalghili bolidu, sutra tékistining her bir qurigha 19xet oyulghan. Jildning axirqi wariqigha«shyentungning 9-yili 4-ayning 15-küni, wang jyé ikkinchi qérindishigha éhtram bilen teqdim qildi» dégen xet yézilghan. Bu hazirqi künde saqlinip qalghan éniq yil, ay, kün pütülgen, nefs titol we qisturma resim ishlen'gen eng burunqi basma kitabtur.   En'gliyide saqliniwatqan wesiqiler ichide yene dunxuangdiki heqiqetke qaytqan leshkerlerning hérawuli saw yuenjung ( miladi 974-yili ölgen qaza qilghan) saxawet körsitip oydurup basturghan birnechche xil kemtük jild bar, buning ichide budda, budsatwa, ersh shahi qatarliqlarning resimi oyulghan yaghach oyma metbeede bésilghan basma nusxisi bar, bularda buddaning resimi otturigha, bashqa resim üstige, tékist astigha bérilgen, resim ichide béghishlima bar. Alayluq, G8087 dégen nomur sélin'ghan awaloksuwara(shepqetchi mebude) ning resimi awaloksuwaraning desturdin kalam bériwatqan resimi bolup, sol teripige «heqiqetke qaytqan leshkerler hérawuli mupettish xelpetbeg saw yuenjung hezretning saxawiti bilen sizdurulghan» dégen béghishlima yézilghan. Béghishlimining 13-qurigha heqiqetke qaytqan saw yuenjungning töhpiliri yézilghandin kéyin«keyyünning 4-yili7-ayning 15-küni» dégen yil, ay, kün éniq yézilghandin bashqa yene basma ishchisining «basquchi léy yenméy»dégen xetmu yézilghan.Yene bir parche parijhda saqliniwatqan «wajra chédika prajna paramita sutra»ning kemtük jildidiki béghishlimida«heqiqetke qaytqan leshkerlerning hérawuli mupettish xelpetbeg saw yuenjung hezretning saxawitide basturuldi»dep yézilip«tyenfu seltenetining 15-yili yeni 6-toxu yili 5-ayning 15-küni» dégen yilname yézilghan. Bu miladi 949-yili 6-ayning 14-künige toghra kélidu. Buningghimu «léy yenméy ustam basti» dep yézilghan. Bu yerde léy yenméy ishchiliqtin hérawul mehkimisi basmixanisining ustikari yeni mes'uliqqa östürülgen(57).       Yuqiriqi matériyallardin körüwélish mumkinki, dunxuang rayonida miladi 9-esirning otturiliridin kéyinki mezgilde metbee téxnikisi xélila omumlashqan, bésish téxnikisidimu zor ilgirileshler bolghan. Saw yuenjung qisqa waqittila zor miqdarda budda nomliri, budda resimliri jildlirini basturghan hemde mehkimiside basma zawutimu qurghan. Mana bu biz hazirghiche bilgen hem zor miqdardiki metbee buyumi zamanimizghiche yétip kelgen dunya boyiche eng baldurqi basma zawutidur. Bu basmixanining barliqqa kélishi éniqki, dunxuang rayonidiki basmichiliq ishlirini yükseldüreüshke nahayiti zor tesir körsetken. Bu hem oxshashla dunxuang rayonida yashawatqan buddist uyghurlarning özlirining metbeechilik ishlirini tereqqiy qildurush, uyghurche oyma metbee téxnikisidin paydilinip uyghurche budda nomliri we resimlirini bésishi üchün yaxshi medeniyet we téxnika muhiti bilen temin etken, bularning uyghurlarning metbeechilik ishlirigha tesir körsetmesliki mumkin emes. Dunxuangdin tépilghan xenzuche oyma metbee buyumlirining yil dewri buddist uyghurlarning dunxuang bilen turpanda oyma metbeechilik paaliyetlirining yil dewrige höküm qilishtimu wasitilik paydilinish asasliri bilen temin etti, körüwélish mumkinki, dunxuang bilen turpandiki buddist uyghurlarning oyma metbee téxnikisini qollinishqa bashlighan waqtimu anche kéyin emes. Dunxuang bilen turpan rayonidiki uyghurlarning oyma metbeesige tesir körsitishi mumkin bolghan yene bir amil tangghutlardur. Mesilen mushu kitabning 2-babida bayan qilin'ghinidek(uyghurchigha bu babi terjime qilinmidi)tangghutlar oyma metbee téxnikisi bilen kitab bésishqa nahayiti ehmiyet bergen, hazirghiche tépilghan tangghutche oyma metbeede bésilghan kitablar nahayiti köp bolup bular ichide budda nomlirining trajhi hem türimu nahayiti köp,uning üstige sewiyisimu xélila yuqiri. Hazir saqliniwatqan tangghutche oyma metbee buyumlirining nurghunlirigha nahayiti éniq béghishlima we yil dewri yézilghan, mesilen daenning 11-yili(miladi1084-yili) gha tewe «budsatwa amita sutra», tyenyomin'enning 5-yili(miladi1094-yili) oyma metbeede bésilghan «mahayana büyük aparimitayursutra» we jén'guenning birinchi yili(miladi 1106- yili) oyma metbeede bésilghan «wimalakirti nirdésha sutra» qatarliqlar buning misalidur. Bu tangghut rayonida eng kéyin bolghandimu 11-esirning bashliridila xélila güllen'gen oyma metbeechilikning barliqqa kelgenlikidin dérek béridu. Tangghutlar bilen dunxuang, turpan rayonidiki uyghurlarning siyasiy, iqtisad, din we medeniyet jehettiki alaqisi nahayiti qoyuq idi, shunga metbeechilik sahesidimu qoyuq almashturushning bolghanliqi tebiiy, tangghutlarning oyma metbee buyumliri teminligen alaqidar tarixiy matériyallar metbee téxnikisining uyghur yerlirige tarqalghanliqi we qollinilghanliqi toghrisidiki yil dewrige höküm qilishta oxshashla nahayiti muhim paydilinish qimmitige ige.Hazirgha qeder saqliniwatqan uyghurche oyma metbee buyumliri az, uning üstige bayqalghanliri toluq élan qilinmighachqa uyghurlarning oyma metbeede budda nomlirini we budda rresimlirini bésip tarqatqanliqini omumyüzlük sherhlesh qiyin. Shundaq iken uyghurlarning oyma metbeede budda nomlirini bésip tarqatqanliq ehwali we yil dewrige éniq höküm qilish téximu qiyin. Emma biz hazirghiche élan qilin'ghan uyghurche metbee buyumlirigha qaraydighan bolsaq, uyghurlarning oyma metbeede basqan kitablirining türi birqeder köp, mezmunimu budda dinining mahayana we nihayana mezhebliri hem xupiye mezhibi(mexpiyet mezhibi) , budda resimliri, ottura tüzlenglikning budda desturliridiki atalmish«gumanliq saxta nom»qatarliqlargha chétilidu. Dunxuang rayonidiki xenzuche oyma metbee ishlirining tereqqiyati, uyghurlargha qoshna bolghan tangghut oyma metbeechiliki qatarliq amillardin paydilinip tehlil yürgüzginimizde eyni chaghda uyghurlarning budda nomlirini, budda resimlirini oyma metbeede bésish ishlirining mueyyen derijide kölemleshkenlikige, yuen sulalisi dewrige kelgende tereqqiy qilip xéli yuqiri sewiyege yetkenlikige höküm qilalaymiz. Budda dinigha étiqad qilghan uyghurlar budda nomlirini terjime qilish, oyma metbeede bésish we tarqitishqa alahide ehmiyet bergen. Katta pezilet igiliridin bolghan rahib kalanlar nom terjime qilishqa we bésishqa aktip qatnashnanliqtin budda nomliri keng dairide tarqilip budda terghibati küchlük ilgiri sürülgen. Addiy puqralar buddadin özlirini öz panahida saqlashni tilep bolsimu sawab tépish üchün nom köchürüshke qatnashqan yaki pul chiqirip xettatlarni yallap köchürtküzgen. Uyghur hökümranliri we aqsöngekliri buddadin özlirini öz panahida saqlashni, höl-yéghinni tilep razimenliki bilen xeyr-saxawet körsitip usta xettatlarni teklip qilip nom köchürtküzgen yaki metbee oymichi ustilarni teklip qilip nom basturghan. 20-Esirning bashlirida turpandiki budda xarabilikidin tépilghan zor miqdardiki uyghurche bésilghan budda nomlirining kemtük jildliri bu nuqtini ispatlap turuptu. Turpandin qéziwélin'ghan bir parche oyma metbeede bésilghan budda nomining axirqi bétige : 11. y(ä)mä kim inčip ol 12. alqu yirtinčü-nüng adi manggal-i13. anaz umuγ-suz-lar-ning yolči-si yirč-si ::14. adi kötürülmiš burhan bahšimiz-ning :::15. altun aγizin nomlayu y(ä)rliqamiš :::: 16. alqu ada-lar-ta umuγ boltači ::17. arviš-lar iligi šita daptri sudur-uγ:::18. ayančang kirtgünč köngül-in m(ä)n kamala ačari19. aya yu yüz s äkiz kuun yaqturup ula yu tägindüm:::20. aniš ariγ bu nom- uγ yaqdurmiš buyan kučintä::: 21. alqu qamaγ t(ä)ngri-lär-ning ašilzun tängridäm kučläri( Terjimisi: andin kéyin, yene bu dunyadiki barliq bextsiz we ümidsizlen'gen xalayiqning yétekchisi, yolbashchisi bolmish igem budda altun aghzida yaman teqdirdin qutquzghuchi hem bext ata qilghuchi          <<arviš-lar iligi šita daptri sudur>>Atligh nomni oqudi, menki ixlasmen kamala acharya(hezret, ustaz) chin könglümdin töhpe qoshushni xalap, pütün séghinishim bilen 108 jild nomni oyma metbeede bésishni niyet qildim. Mushu ishni wujudqa chiqirishimgha tengrim özi medet bergey.)(58).        Bu xatimening mezmunidin bilish mumkinki, bu nomni basquchi «kamala acharya» bu nomning 108 jildini basqan. Diqqet qilishqa tégishliki shuki, axirqi bette uchrighan basma kespige ait«yaqturup» dégen bu uyghurche péilning söz tomuri «yaq» ning «bésish» dégen uqumni bildürüdighan metbee kespige ait mexsus atalghuning barliqqa kelgenlikini bilimiz.        Yene bir uyghurche wesiqining axirqi wariqining kemtük bétide:    2.[yaq-] turmiš buyan kučinta : alqu-nung a/ …3. qaγan han-imiz-nϊng : ančulayu oq                 4. qatun-nung altun ulug-lari-ning : ::              5. ada-lari tuda-lari amirilip usun yašap : alϊp bolγuluq6. burhan qutin bulmaq-lari bolzun :                      Terjimisi: (bu nomni oyup bésish arqiliq qilghan sawablirimning qaghanim bilen qatun hem ularning altun urughini yaman közlerdin néri qilishini, shum teqdirdin aman saqlishini tileymen, ulargha uzun ömürler nésip bolsun. Ulugh budsatwa ularni öz panahida saqlap saghlam ten we küch-quwwet ata qilsun.)       Bu bir abzasning mezmunidin bu nomni oyup bésishtiki meqset-muddianing hökümran yeni qaghan'gha we uning altun jemetige hemde xanishqa bext-saadet tilesh, ularni yamanliqtin saqlash, ulargha aman-ésenlik, uzun ömür tilesh shuningdek budsatwaning ularni öz panahida saqlishini ümid qilish ikenlikini körüwalalaymiz. Bu tékisttiki « yaqturmiš buyan kuçinta »                     (bésip sawap tépip) dégen sözdiki«-yaq» péil tomuri bolup,«bésish»menasida qollinilghan söz(59). Buningdin bashqa yene hazir yaponiyede saqliniwatqan bir parche oyma metbee buyumining kemtük bétining xatimiside nahayiti éniq qilip «qamçu-ta yaqduruldi» ( genjuda bésildi) dep yézilghan. Yuqiriqilardin körüwélish mumkinki, eyni zamanda uyghur tilidiki «-yaq » dégen bu söz tomuri «basmaq, bésish» uqumidiki muqim menadiki söz bolghan, yeni mundaqche éytqanda «bésish» dégen bu uqum uyghurlarda alliqachan mueyyen medeniyet we téxnika arqa körünüshige ige bolghan, démek oyma metbee téxnikisi uyghurlarda xéli zamanlardin béri nahayiti omumlashqan we kéngeygen.        Bérlinda saqliniwatqan bashqa bir uyghurche wesiqining xatimiside bu nomni oyup basquchi :“ ayaγuluq bahšim bahši ayaγqa tägimlik qutinga turkçča aqdarip tawγaçč-čça-sin turkça-sin tamγa-ta oydurup       ming wuu yaqdurup bišrundäči-larqa ulayu tägintim” ( Hörmetke sazawer ustazim baxshining heqqi-hörmiti we bexti üchün türk tiligha [uyghur tili közde tutulidu] terjime qildim, xenzuchisi bilen türkchisining oyma bétini oyup chiqip ming jild basturdum, bu péshwayi buzruglardin udum qalghandur) (60) . Bu xatimining tékistide uchrighan « tamγa-ta oydurup» ( tamghata oydurup) dégen sözdiki « tamγa» emeliyette «möhür»bolup, metbeechilikte némishqa bu sözning ishlitilgenlikini mena jehettin yenimu chongqurlap tetqiq qilip béqishqa erziydu. Turpandin qéziwélin'ghan yene bir uyghurche metbee buyumining kemtük jildining xatimisidimu« tamγa» dégen bu söz ishlitilgen(61).     Hazir yaponiyening kyotodiki yoling kutupxanisida saqliniwatqan bir parche budda nomining kemtük jildining mezmunidimu uyghurlarning metbeechilik ishlirigha ait yazma menbee bar, bu kemtük jildtiki töt qur uyghurche tékistke qarap baqayli: 1. –sizqa tükäl-lig bolzunlar :: t. 2. či čing bir otuzunč ud yil üčünč 3. ay bir yangi-qa qamču-da yaqdurulti :: 4.           sadu [s] adu ::        Terjimisi:          Sizge tügellik (muweppeqiyetlik) bolsunlar! jijéngning 21-yili, kala yili, 3-ayning 1-küni genjuda bésildi. Sadu, sadu(beriket yaghqay, beriket yaghqay)[62].            Bu yerdiki qamçu   eyni chaghda xuangxé deryasining künpétish teripidiki muhim sheher genju bolup , uyghur yerlirining biri idi, bu xatimede genjuning xéshi karidoridiki medeniyet merkizi ikenliki, budda nomliri bésilidighanliqi heqqide yil, ay, künlirigiche éniq melumat yézip qaldurulghan yeni bu dewr miladi 1361-yilgha toghra kelgen.Bu uyghurche kemtük jild yuen sulalisi dewridiki dunxuang uyghurlirining metbeechilikini tetqiq qilishta muhim tarixiy matériyalliq qimmitige ige.      Kitabimizning béshida bayan qilghinimizdek, yuen sulalisi dewride nurghun uyghur ziyaliyliri yuen sulalisi hakimiyitige xizmetke kirgen, yene zor miqdardiki uyghur hünerwenler ichkiri ölkilerge élip bérilghan, ottura asiyaning tedrijiy islamlishishi netijisidimu yene téximu köp uyghur buddistlar ichkirige köchüp bérip olturaqlashqan. Eli buqa( erkbugh ? Arigh böke?---- Terjiman) topilingidin kéyinyene téximu köp miqdardiki uyghur aqsöngekliri hem ularning puqraliri jemet-jemeti boyiche ichkirige köchüp ketken. Bular asasen ixlasmen buddistlar bolup, budda nomlirini köchürüsh, bésish we terghib qilish jehette zor muweppeqiyetlerge érishken, shu seweblik yene xéli nurghun budda nomliri astane yuendadu(xanbaliq ---- béyjing) we bashqa jaylarda bésilghan.      Yuen sulalisi tarix kitablirida uyghur rahiblirining ordida budda ishliri bilen meshghul bolghanliqi heqqide yazma menbeler bar, mesilen, tyenli seltenetining birinchi yili(miladi 1328-yili) 8-ayda « iduqqutluq rahib yenchün qesrining budda ishlirigha riyasetchilik qilishqa teyinlen'gen». Shu yili 12-ayda « iduqqutluq rahib bawsi qesrining budda ishlirigha riyasetchilik qilishqa teyinlen'gen»(63). Yene mesilen tyenli seltenetining 2-yili(miladi1329-yili) 10-ayda «800 uyghur rahib shingshéng qesrige budda ishliri bilen meshghul bolushqa ewetilgen», körüwélish mumkinki, eyni chaghda uyghur rahibliri astanide nahayiti köp idi hem yuen sulaliside alahide étibargha élinatti(64). Astane xanbaliqtiki nurghun muhim ibadetxanilarda uyghur rahiblar paaliyet qilghan, mesilen «herqaysi dewr budda pirkamillirining terjimihali» 22-jildida «shélenlen, iduqqutluq rahibedur. Iduqqut beshbaliqqa tewedur. Teyzuxan iduqqutqa barghanda iduqqut qaghani pütkül élini bashlap xan'gha bey'et qilghan, xan uning sadaqetmenlikidin söyünüp uni herqaysi xanliq we qebilelerning béshigha qoyghan hemde uni özining küy'oghlidek körgen. Qaydu topilingida iduqqut éli jenubqa köchkende shélenlen aran sekkiz yashta idi, umu urugh-tughqanlirigha egiship xanbaliqqa kelgen hemde xanishning yénida xizmetke kirgen. Xanish uning chiwer- eqilliqliqidin söyünüp uni tolimu etiwarlap uni yaxshi ibadetxanigha orunlashturghan. Bu mezgildeu aghiliq nomlar(ghezinidiki nomlar) din prejna(eqliyet)ni 8ming pare, penjderme dernedin(besh hamiyliq nom)on nechche jild, xenzuche «awatamsaka sutra»we «suranggamasutra»,uyghurche«saddarmapundarika sutra»,«altun yaruq» qatarliqlarni altun hel bilen köchürüp chiqqan. U yene xanbaliqning künpétish teripidiki shishende(gherbiy taghda) longchüen ibadetxanisini qaytidin yasitip, nilufer kölining üstige rawaqlar saldurghan.Tibettiki besh ibadetxana, iduqquttiki chantal ibadetianisi, xanbaliqtiki wen'en ibadetxanisi qatarliq ibadetxanilargha chiragh, küje-isriq yandurush üchün xezinidin pul-mal seplitip bergen. Yene téxi sengge(rahib) lar üchün nechche yüz yürüsh lazimetlikler teyyarlitip bashqa ellerdiki rahiblargha hediye qilghan» , dep xatirilen'ge(65).       Hazirghiche bayqalghan wesiqiler we tarix matériyallirini tehlil qilishtin qarighanda, xanbaliqtiki(béyjing) xungfasi ibadetxanisi ichkirige köchken uyghurlarning metbeechilikide nahayiti muhim orun tutqan. Mesilen hazir bérlinda saqliniwatqan bir parche uyghurche nom basma nusxisining xatimiside:“Čongdu baliq-ta hungwasi atliγ sangaram-taki inban-tin … yaqturu tägintim ”Terjimisi:[ jungdu baliqtiki xungfasi ibadetxanisining basmixanisida nom bésishni arzu qilimen](66). Bu yerdiki «jungdu baliq» yuen sulalisining astanisi xanbaliq yeni béyjing, «xungfasi ibadetxanisi» eyni chaghdiki xanbaliqtiki eng dangliq budda dini merkizi bolup, qitan xanliqi(lyaw sulalisi) dewridila budda nomi basidighan oyma metbee basmixanisi bolghan. Mesilen«sakyamonining mahayanada sirliq iqtidargha medhiye heqqidiki bayani» ning 10-jildida«yenjingdiki xungfasi ibadetxanisida bésildi» dégen titol sözi yézilghan. Altan xanliqi (altun xanliqi ,jin sulalisi) dewridimu xungfasi ibadetxanisi altan xanliqi astanisi bolghan jinjungdu(xanbaliq , béyjing) diki muhim ibadetxana bolghan. Mesilen«yuen sulalisining omumiy tezkirisi»de«jindading seltenetining 18-yili lujuluq suy jinning qizi fajén ordigha hediye qilindi, fajén ordining permani boyiche shéng'ensi ibadetxanisida bikuni(rahibe) boldi. Dadingning 21-yili fajén xanbaliqqa ewetildi. Dadingning 23-yili fajén orda teripidin sösü ton bilen tartuqlinip xungfasi ibadetxanisida nom-destur yighip saqlashqa qoyuldi» dep xatirilen'gen. Béyjing altan xanliqi dewridimu jungdu, dep atalghan. Mushu abzastiki yazma xatirilerni tehlil qilghanda altan xanliqining astanisi bolghan jinjungdudiki xungfasi ibadetxanisida zor miqdarda budda nomlirining basma nusxisi saqlan'ghan bolup, xungfasi ibadetxanisi budda nom-desturlirini bésish jehette nahayiti meshhur bolghan. Bashta bayan qilghinimizdek uyghurche nom basma busxisining xatimisini tehlil qilghinimizda, yuen sulalisi dewride bu yerdimu uyghurche budda nomi basmixanisi bolup, zor miqdarda uyghurche budda nom-desturliri bésilghan.
2. Uyghurche basma nusxidiki wesiqiler we yaghach oyma metbeede bésilghan budda resimliri     20-Esirning bashlirida gérmaniye , fransiye , en'gliye , rosiye we yaponiyening arxéologiyilik tekshürüsh etretliri turpan, dunxuangdin qolgha chüshürgen qedimqi wesiqiler ichide nurghunlighan uyghurche metbee buyumlirining kemtük jildliri bar, turpanda qézilghan herbir yerdin dégidek zor miqdardiki metbee buyumi bayqalghan. Bu metbee buyumliri mundaq birqanche türlerge bölünidu: birinchi türdikiliri qisturma resimi bolmighan budda nomliri; Ikkinchi türdikiliri qisturma resim kirgüzülgen uyghurche budda nomliri. Bu türdiki budda nomlirida qisturma resim bilen tékist oxshash bir betke bérilgen bolup, resim üstige, tékist astigha bérilgenlirimu, tékist üstige, resim astigha bérilgenlirimu, sol terepke resim, ong terepke tékist bérilgenlirimu bar. Buning ichide resim üstige, tékist astigha bérilgen budda nomlirida resim bilen tékist herqaysisi oxshash orunni igiligen. Mesilen gérmaniyede saqliniwatqan uyghurche wesiqiler ichide üstige resim astigha tékist chüshürülgen toghrisigha sel kengrek bir parche wesiqe bolup, resimde on nechche adem yaki étikapta olturup nom oquwatqan yaki at miniwélip pillarni heydewatqan türlük siyaqtiki obrazlar nahayiti janliq teswirlen'gen. Bu türdiki wesiqiler ichide yene qisturma resimler nom tékistliri arilirigha kirishtürüp bérilgen bolup igiligen ornimu birqeder kichikrek. Bu qisturma resimlerning mezmuni xilmuxil bolup, obrazlar rasttekla janliq, oyulushi nepis bolup, oymikarlarning yuqiri mahariti gewdilendürülgen(67).Buningdin bashqa yene birtürdiki budda nomining basma nusxisi bolup, uningda resim bilen köp xil yéziqtiki budda nomi tékisti bir betke orunlashturulghan, mesilen«muqeddes nijadkar awaloksuwara budsatwa ana hörmitige oqulidighan 21xil ibadet sutrisi» (hazir béyjingda saqlanmaqta) qatlima shekilde bésilghan bolup, üsi bilen astigha konchuk(toghra siziq) bérilgen, bet yüzi toghrisigha üchke bölün'gen, resim üstinki qismidiki üchtin bir qisim bet yüzini igiligen, nom tékisti üchtin ikki qisim orunni igiligen, otturidiki üchtin bir qisim ston'gha sansikritche bilen tibetche nom tékisti bérilgen, astinqi üchtin bir nisbettiki ston'gha uyghurche nom tékisti bérilgen. Yene bir türdikisi titoligha(bash bétige) resim bérilgen yögime nom bolup, bu nomning bash bétige resim bérilgen, mesilen turpandin tépilghan«佛说大白伞盖总持陀罗尼经» yögime nom bolup, bash bétide budsatwaning ikki parche resimi bar. Bérlindiki hindistan sen'et muzéyida saqliniwatqan bir parche turpan bézelik tashkémir xarabilikidin tépilghan uyghurlarning resimi oyulghan yaghach oyma resimigimu budda nomining titoligha bérilidighan oyma resim, dégen arxéologiyilik yekün chiqirilghan. Buningda nom tékisti bolmighachqa qaysi nom ikenlikige höküm qilghili bolmidi. Bu resimde uyghur xan jemeti ezalirining buddagha tiwiniwatqandiki obrazi ipadilen'gen. Herbir resimning astigha shu kishining ismi yézilghan. Bu kemtük resimde az dégendimu uyghur xan jemeti ezaliridin 47 kishi bar, mesilen yuen sulalisigha wezir bolghan mingsers(resimde mingsese, dep yézilghan) hem uning xanimi quteylön qatarliqlar(68).Hazirghiche bayqalghan uyghurche basma nusxidiki budda nomining köpinchisi yögime shekilde tüplen'gen budda nomlirining kemtük jildi bolup, shuning bilen bille yene qismen palma yapriqisiman shekilde bésilghan budda nomimiu bayqaldi.       Uyghurche budda nomining qisturma resimliri we titol resimlirining bet shekli, mezmuni we béghishlima orunlashturush jehette dunxuang we ichkiridiki bashqa jaylardiki oyma bet qisturma resimlirige oxshap kétidighan nurghun jayliri bar. Bu yene bir nuqtidin uyghurlar qollan'ghan oyma bet metbee téxnikisi bilen dunxuang we ottura tüzlenglik metbee téxnikisining mueyyen alaqisi barliqini chüshendürüp béridu(69).      Xewer qilinishiche, 1980~1981-yilliri arxéologlar turpan bézeklik tashkémir xarabilikini tazilighanda yene oyma bette bésilghan but we budsatwa resimining kemtük parchilirini bayqighan. Buning bir parchisidiki bir but bilen ikki budsatwaning uzunliqi texminen 28.5Santimétir, égizliki 20.5Santimétir bolup, resim 9x9 santimétir katekchige chüshürülgen, herbir katekchige étikapta olturghan but, butning ikki teripige tik turghan budsatwa sizilghan, herbir katekchige sizilghan mezmun oxshash bolghan. Resimni sizishta awwal oyma bette inchike qara siziq bilen resim sizilip andin qizil, séghizreng, saghuch qizil reng qatarliqlar bilen boyalghan, herbir resimning yüzi saghuch qizilrenglik siziq bilen ayrilghan. Kemtük resim yüzini tehlil qilghanda, resimning asti bilen üsti azdégendimu üch qewetke bölün'gen. Ong-sol teripige üch qur katekche sizilghan. Buningdin bashqa yene bir parchisida but, budsatwa we muritning resimi bolup, oyma bette bésilghan inchike qara siziq bilen sizilghan, hazir saqlinip qalghan kemtükining uzunliqi 26.5 Santimétir, égizliki 16santimétir kélidu. Resim yüzi yiqiridin töwen'ge üch qewet bolup, ong-sol teripide 6katekchige sizilghan, resimning otturisigha étikaptiki but sizilghan bolup, qolida kakkere(qeley halqiliq hasa)siman dermeger tutqan, dermeger uchidin nur parqirap turghan, uchida sayiwenlik bar, ong terepte béshigha taj kiygen budsatwa yükün'gen, solda kasaya yépinchaqliwalghan bir murit yükün'gen. Tetqiqatchilar bu resimning mezmuni we bashqa qéziwélin'ghan medeniyet yadikarliqliri üstide tetqiqat yürgüzgendin kéyinki yekün'ge asasen bu ikki parche oyma bette bésilghan resim sung dewride bésilghan, dep höküm chiqirildi. Gerche kmtükila saqlinip qalghan bolsimu emma u nahayiti nefis oyulghan bolup qedimki turpan rayonining metbeechilik sewiyisini bilishte muhim qimmetke ige(70).       Uyghurche basma nusxidiki wesiqilerning mezmuni budda dinidiki bezi muhim nom-desturlarnimu öz ichige alidu, mesilen « wajra sutrisi » (71) , « buddining tepsirge olturushi » (72) , «佛顶心大陀罗尼»(73), «八阳神咒经»(74), « 80 jildliq buddawatam saka mahawaypulya sutra»(75), «muqeddes nijadkar awaloksuwara budsatwa ana hörmitige oqulidighan 21 xil ibadet sutrisi»(76), « amitayur-diyanasutra»(77),«佛说大白伞盖总持陀罗尼经»(78),«佛顶尊胜陀罗尼经»(79) we bezi mexpiyet mezhibige tewe wesiqilermu bar. Hazir gérmaniyede saqliniwatqan uyghurche wesiqiler ichide oyma metbeede bésilghan«altun yaruq»ning birnechche yapriqi bar(80).
      Turpandiki qedimiy xarabiliktin metbee buyumliridin bashqa yene metbee basmichiliqida ishlitilidighan güllük teglik we resimlik basmida ishlitilidighan metbee béti we metbee qoralliri tépildi.        20-Esirning béshida, gérmaniyening arxéologiyilik tekshürüsh etriti singgim éghizidiki tashkémir xarabilikidin metbeechilikte ishlitilidighan basma taxtisini bayqighan, bular hazir bérlindiki hindistan sen'et muzéyida saqlanmaqta. Buning ichidiki bir bsma taxtisining uzunluqi 103millimétir, kengliki 175 millimétir kélidighan kwadrat shekillik bolup, nurghun tekshi qur siziqliri oyulghan, ong-sol ramka siziqining del otturisigha bir tik siziq oyulghan. Yene yarghol qedimiy shehiridin tépilghan basma taxtisi tik töt tereplik bolup, uzunluqi 56 millimétir, kengliki 28millimétir kélidu, buninggha nahayiti nefis hem inchke qaynam shekillik resim oyulghan, qapartma shekilning yuqirisining arqa teripige köpinki tutquch chiqirilghan bolup, tutquchta ésip qoyidighan bir töshük bar. Yene bir basma taxtisi qochu qedimiy shehiridin tépilghan bolup, bu qéniq béghirreng yaghach üjhme yaki qarayaghachtin yasalghan bolushi mumkin. Uzunliqi 134millimétr, kengliki 95millimétrliq bu basma taxtisigha güllük teglik resimi oyulghan bolup, oyma nahayiti nefis ishlen'gen, qapartma yéziqmu oyulghan. Turpandin mushundaq nefis güllük teglik oyulghan oyma bet taxtisidin on nechchisi tépilghan bolup, hemmisi bérlindiki hindistan sen'et muzéyida saqlanmaqta. Nefis qapartma yéziq oyulghan bundaq basma taxtisi turpanliqlarning oyma bet metbee téxnikisidin omumyüzlük paydilan'ghanliqini chüshendürüp béridu, bu oyma metbee taxtisidiki murekkep hem nefis oyulghan resimlerdin körüwélish mumkinki, turpan uyghurlirining oyma bet metbeechiliki nahayiti yuqiri sewiyege ige bolghan(81).
Üchinchi paragraf Uyghurche mix metbee herpining bayqilishi1. Uyghurche mix metbee herpining bayqilishi we saqlinishi     1908-Yil 2-ayning 25-küni fransiyelik xenzushunas paul pélliot (Paul Pelliot) bashchiliqidiki fransiyening ottura asiyani arxéologiyilik tekshürüsh etriti dunxuanggha kelgen, uning hemrahliridin ölchesh ustisi luis waylant(Louis Vailant) bilen fotograf charliz nowétté(Charles Nouvette) mu uning bilen bille idi. Ular dunxuangdiki tashkémirlarni omumyüzlük ölchep we tekshürüp, mogaw gharidiki barliq tashkémirlargha nomur saldi, zor miqdardiki tam resimlirini süretke aldi, tashkémirdiki xenzuche, uyghurche, tibetche we bashqa yéziqtiki béghishlimilarni birmu bir köchürüwaldi. Ular nomxana ghojidari wang rahibning ishenchige érishiwalghandin kéyin nom saqliniwatqan tashkémirlerge xalighiniche kirip-chiqip, u yerlerdiki wesiqe we resimlerning hemmisini birmu bir körüp chiqti. Pélliot budda dinining «nomlar diwani(üch aghiliq nom bitigler)» gha kirgüzülmigen budda wesiqiliri, éniq yil dewri yézilghan höjjetler we shayi qeghezge sizilghan resim qatarliqlarni nuqtiliq tallap erzan bahadila sétiwaldi. Pélliot yene mogaw gharining shimaliy rayonidiki 181-nomurluq tashkémir(dunxuang akadémiyisining salghini464-nomur) diki qum döwisidin nurghun uyghurche, tangghutche we tibetche wesiqilerni hemde uzundin béri ilim sahesining diqqitini jelp qilip kelgen uyghurche mix metbee herplirini bayqidi(82).     Mogaw gharining shimalidiki 181-tashkémir tangghut dewride yasalghan, yuen sulalisi dewride qayta rémont qilin'ghan. Tashkémir yumulaq torusluq bolup, jenub, shimal we gherb témigha but tekchisi oyulghan. Dalan torusining pes teripide yuen sulalisi dewride sizilghan ming butning resimi bar. Jenubiy we shimaliy témida yuen dewride sizilghan resimlik hékaye bar, bu tashkémirning gherbiy teripi yuen dewridila péchetliwétilgen. Dalandin saraygha ötüshidighan korédorning torusida yuen dewride sizilghan ming butning resimi bar, shu korédor témining pes teripide tangghut dewride sizilghan budsatwaning resimi bar. Jenub we shimal témida yuen dewride sizilghan töt budsatwaning resimi bolsimu emma kemtükila qalghan. Saray kémirning torusida nefis bézelgen gül neqishidin sizilghan budsatwaning yükünüp nom oquwatqan chaghdiki resimi bar, uning töt teripige yükünüp olturghan birdin budsatwaning resimi sizilghan. Gherb tereptiki tamgha sekkiz qanatliq shirma sizilghan bolup, uninggha «awaloksuwara budsatwa pumonpin»mezmun qilin'ghan budsatwa, murit, ersh muekkili, xormuzta tengri(qabil alem ilahi) bir gewdileshtürülgen upasakaning nom oquwatqan halettiki resimi sizilghan. Jenub tereptiki tamgha alte qanatliq shirma sizilghan bolup, uninggha xormuzta tengri, wajra, ersh muekkili, murit birgewdileshtürülgen upasakaning nom oquwatqandiki resimi sizilghan. Shimal témigha alte qanatliq shirma sizilghan bolup, uninggha budsatwa, ilahlar, ersh muekkili, xormuzta tengri birgewdileshtürülgen upasakaning nom oquwatqan chaghdiki resimi sizilghan, sherqiy témidiki alte xetlik hékmetler yézilghan, jenub tereptiki tamning ul teripige tangghut dewrige ait neqish chüshürülgen. Ong-sol tamlirigha uyghurche béghishlimilar yézilghan)83).      Pélliotning arxéologiyilik tekshürüsh etriti fransiyege qaytip barghandin kéyin yighip kelgen buyumliri arisidiki wesiqe-matériyallarning az bir qisimini guymét muzéyigha saqlashqa bergendin bashqa qalghanlirini fransiye dölet kutupxanisi sherq bölümining saqlishigha bergen. Güzel sen'et eserlirini deslepte parijh lüfu sariyining(rufél sariyining fransuzche atilishi ----- terjiman) saqlishi üchün bergen bolsa kéyinche parijh guymét asiya sen'et muzéyi (töwende guymét muzéyi, dep élindi) gha ötküzüp bergen(84), dunxuangdin tépilghan uyghurche mix metbee herpimu shu chaghda mana mushu guymét muzéyining saqlishigha bérilgen. Guymét muzéyi kutupxanisining bashliqi fghangsowa makuwen (Francis Macouin---- uyghurchisi fransuz tilidiki teleppuzi boyiche élindi) ependining tonushturushiche, guymét muzéyida saqliniwatqan bu uyghurche 960tal mix metbee herpi deslepte laygha mileglik péti muzéyning ambirida saqlinip keleen iken, kéyin u herbir herptiki laylarni pakiz tazilap herpning chong-kichiklik nisbiti boyiche yaghachtin nefis qap yasitip muhim yadikarliq qatarida saqlap keptu. Hazir bu mix metbee herpliri nahayiti nefis ishlen'gen üch tartmiliq ashu yaghach qapta saqlanmaqta. Saqlinish nomuri MG25507(MG fransuzche    Musée Guimet yeni guymét muzéyining qisqartip yézilishi) . Yaghach qapta yene eyni yili pélliot bu mix metbee herpini sinaq qilip bésip baqqan xatirining bir wariqida on nechche mix metbee herpining basmisi saqlanmaqta. Pélliot özining«dunxuang tashkémiri xatiriliri»de bu mix metbee herplirining bayqilish jeryanini xatirilep:        « 1908-Yil 5-ayning 23-küni, shenbe, 181-nomurluq tashkémirde basma üchün ishlitilidighan nurghun chasa shekillik mongghulche mix metbee herpi tépildi, shuning bilen bille yene tangghutche basma buyumlirining kemtüklirimu tépildi»(85)dep yazghan.        Eyni chaghda pélliot dunxuangda arxéologiyilik qézish bilen shughullan'ghanda aldirighinidin bu mix metbee herplirining uyghurche herp ikenlikini oylap baqmayla yuqiriqi neq meydan xatirisini qaldurghan. Shuningdin kéyin pélliot bu mix metbee herpini tetqiq qilish uyaqta tursun hetta retlepmu baqmighan.
2.Uyghurche mix metbee herplirige bolghan ilgiriki qarash     1925-Yili amérikiliq metbee tarixi mutexesisi kartér özining «junggoda metbee téxnikisining keshp qilinishi we uning gherbke tarqilishi» namliq meshhur esiride tunji qétim 4tal mix metbee herpining basmisini élan qilghan hem buni uyghurche herp, dep éniq békitken. Bu 4 tal herping basma süriti nurghun eserlerde neqil qilin'ghan. Ademni oygha salidighini shuki, kartér tallap basqan bu 4tal uyghurche mix metbee herpi del söz birlik qilin'ghan herptur. Kartérning uyghur tili heqqidiki bilimi tolimu kemchil bolghanliqtin eyni chaghdiki yawropa ilim sahesi uyghur tili tetqiqatini chongqurlashturghan bolsimu dunxuangning qedimiy tarixi we bu yerdin tépilghan wesiqilerni tetqiq qilish jehette deslepki tonushqila ige idi. Shunga kartér gerche özining mol bilimi we ilimdiki ötkürliki arqiliq bu mix metbee herplirining dunya metbee tarixidiki orni hem ilmiy qimmitini körsitip bergen bolsimu emma ashu nechche tal mix metbee herpidin wang jén keshp qilghan söz birlik qilin'ghan mix metbee herpi qatarida dunxuangdin tépilghan uyghurche mix metbee herpining xaraktérige xata yekün chiqardi. U özining tesiri nahayiti zor bolghan«junggoda metbee téxnikisining keshp qilinishi we uning gherbke tarqilishi» dégen kitabida:       «Uyghur yéziqi arami yéziqidin kelgen herplik yéziq. Uyghurlar mix metbeeni qollinishqa bashlighanda derhal yekke herplik mix metbeening ewzellikini tonup yetken, bu sistéma junggomix metbeesidin köp qolayliq idi. Dunxuangdin tépilghan mix metbe herpi pütünley söz birlik qilin'ghan mix metbee herpliridin terkib tapqan, u pütünley junggoning mix metbeesidin dorap yasalghan. Belkim ularning(uyghurlarni démekchi ------- aptor) herplik yéziq mix metbeesi bolghan bolushi mumkin, emma bizde hazirghiche bu heqtiki yazma menbee yoq, shuningdek herplik yéziq mix metbeening maddiy pakitinimu bayqimiduq. Dunxuangdin tépilghan mix metbee herpi(uyghurche mix metbe herpi közde tutulidu----- aptor) yenila junggoningkini dorap yasalghan,u herplik yéziq mix metbee herpi bolmastin belki birbirige ulap yasalghan mxi metbeedur»(86).Kartér bu sahening nopuzi bolghachqa uningdin kéyinki nechche on yilda kartérning bu bir abzas sözi üzlüksiz neqil qilinip, kishilerni bu uyghurche mix metbee herpi söz birlik qilin'ghan, herp yaki boghum birlik qilinmighan, uning xarktéri xuddi ottura tüzlenglikte ixtira qilin'ghan xet(söz)birlik qilin'ghan mix metbeege oxshashtur, deydighan xata qarashqa keltürüp qoydi. Téximu heyran qalarliqi shuki, eyni chaghdiki kartérning esirideangliq yosunda söz birlik qilin'ghan ashu töt tal herp tallan'ghan, söz birlik qilin'ghan bu töt tal herpning süriti köp xil eserlerge neqil qilinip, emeliyette ilim saheside xata yétekchilik rol oynighan. Hetmmige melumki, kartér uyghur tili jehettiki mutexessis emes, téximu toghrisini éytqanda u uyghur tilini qilche bilmeslikimu mumkin. Zadi qandaq nerse sherqshunasliq sahesidiki bir ewlad ilim gigantida mushundaq xataliq sadir qilghandu? Aridin nechche on yil ötkende biz bu qedimqi medeniyet miraslirigha qayta qarap chiqqanda we uni qayta tetqiq qilghanda eyni chaghda kimler kartérgha «yardemliship» bu uyghurche mix metbe«ewrishkisi»ni «talliship» we «perq étiship» bergendu? Zadi qandaq muddiada mexsus ashu 4 talla söz birlik qilin'ghan mix metbee herpi tallan'ghandu? Dégen bu ademni oylanduridighan soalni sorimay turalmaymiz. Kartérning esiri dunyagha kélip nechche on yildin kéyinmu ilim saheside tesiri bar bezi eserler yenila kartérning izidin méngip uning közqarshini yaqlimaqta. Hetta ilim saheside téxi birmehel bu bir türküm uyghurche mix metbee herpi yoqap kétiptudek, dégen ösek tarqaldi, mesilen en'gliyilik meshhur alim joséf nédham bash bolup tüzülgen «junggo pen-téxnikisi tarixi»dégen kitabning 5-tomining 1-qisimi bolghan«qeghez we metbee»(chyen sünshün qelem tewretken)de: «Uyghurche mix metbee herpini 1907-yili pélliot bayqighan, yéqinqi xewerlerge qarighanda bu bir yürüsh mix metbee herpini tapqili bolmighanmish»(87). Dep yazdi.       Emma, bu kitabning qelem tewretküchisi bolghan meshhur metbee tarixi mutexessisi chyen sünshün ependi uyghurche mix metbee herpi üstide toxtalghanda kartérning kona telimatini yaqlimay birqeder éhtyatchan pozitsiyede boldi. U yuqiriqi kitabta:«... Yenila dunxuangdin bir yürüsh uyghurche yaghachtin yasalghan mix metbee herpi tépildi, bu nechche yüzligen herpning yil dewri texminen 1300-yiligha toghra kélidiken.Bu , yawropa yéziqidin bashqa uyghur yéziqidek mushundaq herplik yéziqning oyma bet metbeesidin mix metbeege köchüshimu nahayiti tebiiy ikenlikini chüshendürüp béridu»(88).       Bu mix metbee herpi bayqilip 80 yilgha yéqin waqit ichidimu ilim sahesidikilerning bu mix metbee herpining heqiqiy ehwaligha bolghan tonushi izchil mujimel bolup keldi. Gerche bezi alimlar alaqidar eserliride bu uyghurche mix metbee herplirining tépilishi we saqlinish ehwali heqqide azdur-köptur tilgha élip ötken bolsimu emma chongqur tetqiq qilmidi, ularning bu uyghurche mix metbee herpining muhim ilmiy qimmitige bolghan tonushi yéterlik bolmidi, ularning bu mix metbee herpliri üstide sistémiliq we omumiy yüzlük tetqiqat élip bérip bu mix metbee herplirining dunya metbee tarixidiki orni heqqide toghra baha bérishidin éghiz échish téximu mumkin bolmidi(89). Bu hal bügünki kündiki junggo we chet'el ilim saheside dunxuangshunasliqning taza rawajlan'ghanliqidek yaishi weziyiti bilen zadila mas kelmeydu hem bu dunya metbee tarixidiki yéshilmigen bir sir bolup qaldi. Dunxuangdin tépilghan uyghurche mix metbee herpining ehwalini omumyüzlük igilesh üchün mushu kitabning aptori yasin hoshur eli b d t pen-maarip-medeniyet teshkilati pingshen yüfu (xrayama)yipek yoli tetqiqati mukapatigha érishkendin kéyin 1995-yili en'gliyide dunxuang wesiqilirini tetqiq qiliwatqan chéghida mexsus fransiye paytexti parijhgha bérip, dunxuangdin tépilghan bu uyghurche mix metbee herpining dérikini qildi, axiri parijh guymét asiya sen'et muzéyining medeniyet yadikarliqliri iskilatida 800yilliq tarixqa ige bu uyghurche mix metbee herplirini körüshke musherrep boldi hemde nechche yüz yil tarix tozandilirigha kömülüp yétip 20-esirning bashlirida yat elge élip kétilgen 960tal yaghachtin yasalghan mix metbee herpining hemmisini élimizde ishlen'gen chong besh waraq bambuk qeghizige bésip, bu yaghachtin yasalghan mix metbee herpi wekillik qilghan yéziq belgilirini nahayiti éniq namayen qildi.Hazir parijhdiki guymét muzéyida saqliniwatqan 960tal uyghurche mix metbee herpi eyni chaghda ishlitilgen mix metbee herpining bir qisimila bolushi mumkin, nechche yüz yil tashlinip andin tépilghiche bolghan uzaq tarix qismetliride zor bir qisimi yoqilip ketken yaki buzghunchiliqqa uchrighan. Bextke yarisha dunxuang gherbiy shimaldiki qurghaq kilimatliq jay bolghanliqtin, saqlinip qalghan bu nechche yüz tal yaghach mix metbee herpi chirip ketmey obdan saqlinip qalghan, bu belkim mushu yaghach mix metbee herpini yasighuchining mix metbee yaghach matériyallirini ximiyilik bir terep qilishtin ötküzgenliki bilen munasiwetlik bolsa kérek. Birnechche tal mix metbee herpidin bashqiliri nahayiti mukemmel bolup, xetliri we siziqliri shundaq nuqsansiz saqlan'ghan. Fransiyede ishlen'gen hökümet alaqiside ishlitilidighan suruxqa chilap élimizde ishlen'gen bambuk qeghizige bésip nusxa élin'ghanda ünümi nahayiti yaxshi bolghan, surux yéyilip ketmigen. Bésip chiqirilghan xet ochuq bolup, hazirghiche saqlinip kelgen uyghurche metbee buyumliri(heqiqiy buyum) bilen sélishturghanda ünümi yüzdé yüz oxshash bolghan, bu uyghurche mix metbee herplirining mezmunini tetqiq qilishqa nahayiti paydiliq.Dunxuang akadémiyisining tetqiqatchisi péng jinjangning tonushturushiche, uning riyasetchilikidiki tür tetqiqat guruppisi dunxuang tashkémiri shimaliy rayonidiki tashkémirlerni tazilighanda 48tal uyghurche yaghach mix metbee herpini (buning ichide shimaliy rayondiki 59-nomurluq tashkémirdin 16 tal, shimaliy rayondiki 162-nomurluq tashkémirdin 2tal, 464-nomurluq tashkémirning merkiziy kémiridin 2tal, 464-nomurluq tashkémirning sherqiy jenubidiki yan kémirdin 17tal, shimaliy rayondiki 56-nomurluq tashkémirdin 1tal, shimaliy rayondiki 163-nomurluq tashkémirdin 10tal) bayqighan, buninggha dunxuang akadémiyisining medeniyet yadikarliqliri iskilatida saqliniwatqan 6tal(bumu shimaliy rayondin tépilghan) mix metbee herpini qoshqanda jem'iy 54tal herp bolghan. Bular fransiyede saqliniwatqan mix metbee herpliri bilen oxshash bir türdiki herp bolup, hazirghiche dunyada saqliniwatqan uyghurche yaghach mii metbee herpi 1014ke yetken.Dunxuangdin tépilghan uyghurche mix metbee herpliridin bésip chiqirilghan mezmunni oqush we türge ayrish netijisidin qarighanda, bu mix metbee herpliri ottura tüzlengliktin tépilghan xenzuche we tangghutche mix metbee herpige zadila oxshimaydu, xenzuche we tangghutche mix metbee herpliride xet(söz) birlik qilin'ghan, halbuki uyghurche mix metbee herpliride bolsa söz, boghum, tawush birlik qilin'ghan bolup, ariliq tawush birlik qilin'ghan mix metbee herpliri bilen xenzuche mix metbee xéti ariliqidiki herplerdur, bu nahayiti muhim ilmiy tetqiqat qimmitige ige. Dunxuangdin tépilghan uyghurche mix metbee herpliri mix metbee tarixini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige bolupla qalmastin belki mix metbee téxnikisi hem uning idiyisining özgirishi hemde mix metbeening junggodin gherbke tarqilish yolliri we usuli üstide izdinishte mölcherligüsiz qimmetke ige.