Vergaderd in geloof

laatste bewerkingsdag: 29 nov 2015

door Frits Stoffels

De Hervormde Grote of Sint-Nicolaaskerk te Elburg in 2010
op het orgel was Geurt Stoffels - zie onder - in de negentiende eeuw vaste bespeler

     De Familie Stoffels was, in Elburg, vanouds protestants en lid van de Nederlandsche Hervormde Kerk. In de negentiende eeuw beginnen er echter wat zaken te verschuiven onder enkele kinderen van Evert Stoffels (1809-1901) en Metta Everharda van Leeuwen (1802-1876). Er is een zekere onvrede bespeurbaar over de gang van zaken in de Hervormde Kerk.

Schoenmaker Heimen Stoffels en zijn vrouw Dirkje Bullink, omstreeks 1874

     De afstammelingen van oudste zoon Heimen Stoffels (1830-1913) kwamen veelal in de 'vergadering van gelovigen' terecht. De kinderen van zijn jongste broer Evert Jan Stoffels (1848-1921) belanden, via de 'oud gereformeerde' (niet te verwarren met de huidige Ledeboeriaanse Oud-Gereformeerden) kruisgemeente van de predikanten Van den Oever, bij de 'gewone' gereformeerden. De tussenliggende kinderen bleven overigens wat ze altijd al waren: Nederlandsch Hervormd.

Evert Jan Stoffels en Jantje Buis behoorden in Amsterdam tot deze 'Oud Gereformeerde Gemeente' van een der Van den Oeverpredikanten

kunstenaar Hendrik Hengeveld

     Een derde interessante figuur is Hendrik Hengeveld (1861-1927), kunst- en plateelschilder te Amersfoort, oomzeggende neef van Heimen en Evert Jan. Hengevelds atelier (waar vele mensen werkten die hij overal vandaan plukte) raakte kort na 1900 langzaam maar zeker vol van het geloof van de 'vergadering'. Vele jaren nadien, en zelfs nog lang na zijn dood, werden in zijn pand aan de Nicasiusstraat huisdiensten en bijeenkomsten georganiseerd:



     Hengeveld dreef zijn atelier aanvankelijk samen met zijn neef Eduard Stoffels, maar die vond al dat 'vergadering'- en evangelisatiegedoe wat al te gortig worden - haakte af, startte een eigen atelier (De Eereprijs) dat luttele jaren later vrijwel volledig afbrandde. Eduard had eerder al vervelende ervaringen opgedaan toen zijn verkeringsmeisje onder de invloed van het Leger des Heils raakte, en hiervan zodanig veranderde dat ze geestelijk onbereikbaar leek geworden.
     Op het atelier van Hengeveld werkte ook Jan Fijnvandraat, van de bekende evangelistenfamilie van die naam. Fijnvandraat trouwde met een dochter van Hendrik. Jaap Fijnvandraat schreef een aantal persoonlijke herinneringen (typ in zoekvak 'snel zoeken': Hengeveld) aan het atelier van Hengeveld.

Gerrit Jan Hengeveld en Jan Fijnvandraat traden jarenlang overal in den lande op als evangelisten- gelieve de half weggevallen T in de kop mee te lezen!

Jan Fijnvandraat trok jarenlang evangeliserend door het land; hier omstreeks 1935, met een evangelisatietent (niet zeker of Fijnvandraat ook bij deze actie betrokken was, en op de foto staat)

     Waarschijnlijk was Heimens zoon Eibert Stoffels (1860-1944) in Elburg al iets eerder aktief in de 'vergadering'. In alle overzichten wordt gemeld dat hij al in de jaren negentig van de negentiende eeuw bij de 'vergadering' geraakte, en in Elburg tot de oprichters en voormannen ervan behoorde. Ook Marinus Zwart (1862-1943), getrouwd met Metta Hengeveld, een dochter van Wijnanda Stoffels, speelde te Elburg, én landelijk, een rol. Hierover valt meer te lezen in 'Gij zijt allen broeders' van Dr W.J. Ouweneel. Zwart is ook een der afgebeelde mannen op de omslag van het boek.


Eibert Stoffels stelde zijn huis met schoenmakerij, op Beekstraat 1 in Elburg, jarenlang ter beschikking aan de 'vergadering van gelovigen' aldaar. Zijn zoon Frank Stoffels zette hier deze traditie voort, en bood ook onderdak aan een vrije evangelische gemeente: het huis was blijkbaar groot genoeg! Foto: Karel Rouw, omstreeks 1955


Ouweneels boek, uit 1980

     Hendrik Hengeveld - zoon van Heimens en Evert Jans zuster Wijnanda Stoffels, en broer van Metta - was een sociaal zeer vaardige man, met vele kontakten in de familie, en die dan ook in familiekringen en hierbuiten wervend optrad voor de 'vergadering'.

     Interessant is dat Hengevelds zoon Gerrit Jan Hengeveld in de Eerste Wereldoorlog onder naar Nederland gevluchte Belgen ging evangeliseren. Er waren zo'n miljoen Belgen, vooral naar Nederland, gevlucht, en die zaten hier onder meer in vluchtelingenkampen op de Noordelijke Veluwe. Gerrit Jan was een suksesvol evangelist onder de Belgen. Dit liep hier op uit, dat hij na de Eerste Wereldoorlog, in 1919, door de 'vergadering' werd uitgezonden naar België. Hij vestigde zich in Gent, waar hij een Christelijke Boekhandel en Uitgeverij startte. Hij stichtte er een gemeente van de 'vergadering', en was in 1934 een van de voornaamste oprichters van een protestants-christelijke basisschool in Gent, de Gaspard-de-Colignyschool, die nog steeds bestaat, een paar jaar geleden een jubileum vierde en een gedenkboek uitgaf. In de directiekamer van de school hangt nog altijd een portret van Gerrit Jan Hengeveld.

Twee bladzijden uit 'Gids voor de Levensreis', een na 1919 door Gerrit Jan Hengeveld te Gent uitgegeven boekje; mogelijk, maar niet zeker, door hemzelf geschreven en verlucht

      Even terug naar Heimen Stoffels (1830-1913). Hij was oorspronkelijk Nederlands Hervormd, maar na 1850 sloot hij zich aan bij de Afscheiding. In de jaren vijftig keerde hij echter, na een 'ernstig gesprek' met de kerkeraad terug in de moederschoot van de Hervormde Kerk. Dit geeft aan dat hij voortdurend op het randje balanceerde, iets zocht, maar nooit helemaal vond.
     Uiteindelijk vertrouwde hij het liefst op zijn eigen bevindingen; hiervan getuigen de brieven die hij op het eind van zijn leven schreef. Hij spreekt er over 'telkens nieuwe openbaringen' (lees: inzichten) die hij opdoet bij het lezen en overdenken van de Bijbel.
Die brieven zijn hier te raadplegen.

Johanna/Jantje Buis, geschetst door haar zoon Hijme Stoffels

      Zijn broer Evert Jan kwam, vermoedelijk via zijn vrouw Johanna Buis, terecht bij de 'oud gereformeerden'. Dit leverde de unieke brievenreeks aan mijn grootvader op. Jantje Buis kwam uit Enkhuizen, waar sinds 1868 zo'n 'oud gereformeerde' gemeente bestond. Evert Jan en Jantje trouwden ter plaatse in 1873. Bij de 'oud gereformeerden' werd de 'Tale Kanaäns' gesproken. Deze taal ontstond uit de omgang met de aloude Statenvertaling van 1637 en de nog oudere psalmberijming van Datheen ui 1566, maar nam ook tal van versteende zegswijzen en uitdrukkingen uit het achttiende-eeuwse Nederlands op. De 'Tale Kanaäns' is dermate complex en veelzijdig dat er 'woordenboeken' en 'grammatica's' van zijn verschenen, zoals in 1972 'De weg in woorden' van C. van de Ketterij, die in dit boek een moedige poging ondernam niet alleen de taalstructuur, maar ook het achterliggende 'geloofssysteem' van de 'Tale Kanaäns' in één grote greep in kaart te brengen. Bij deze vorm van bevindelijk protestantisme behoorde ook het 'gezelschapsleven': groepjes 'ingeleiden' (gevorderden in de genade), die samen maaltijden met bijbellezing en psalmgezang nuttigden, en hun allerinnerlijkste geloofsroerselen, het liefst met veel gezucht, gekerm en geween, met elkaar bespraken.

Cornelis van den Oever was de stamvader van een predikantenfamilie die de 'oud gereformeerde' bevindelijkheid in het land verbreidde, en hierbij ook de Familie Stoffels trof; in 2011 verscheen dit boek over hem

      Er zijn al met al drie lijnen:
1 - Heimen Stoffels - balancerend tussen hervormd en gereformeerd, bij geen van beide helemaal thuis - zijn kinderen hakken die knoop door en gaan de (wat andere) richting van de 'vergadering' in
2 - Heimens zoon Eibert en neef Hengeveld die de familie evangeliseren tot de 'vergadering'
3 - de zuiver bevindelijke richting van mijn overgrootouders Evert Jan Stoffels en Johanna Buis, wier nazaten echter alle 'gewoon' gereformeerd worden.

brief uit 1873 van Geurt Stoffels aan zijn geliefde Heintje ter Beek

      Een laatste opmerkelijkheid is nog de brief, of eigenlijk twee brieven, van Geurt Stoffels over zijn beleving van het christelijk geloof. Geurt was ook een broer van Heimen en Evert Jan. Diepgravende stof van een knappe autodidact. In die zin ook weer tekenend voor de Familie Stoffels.


'De helpende Heiland', vervaardigd door mijn grootvader Hijme Stoffels in 1927. Dat de prent wellicht wat 'rooms'
aandoet, hoeft niet te verbazen: ondanks al het hier geschetste protestantse gemillimeter werkte
mijn grootvader, als rechtgeaard protestant, toch veelal voor rooms-katholieke kerkelijke ateliers, zoals
Brom in Utrecht.
Van deze ontwerptekening werd een tegeltableau vervaardigd voor de Dr Henri Piersonschool
 aan de Prinsegracht in Den Haag, een protestants-christelijke lagere school voor kinderen  met een verstandelijke beperking.

      Bij alles speelt voortdurend het sociale karakter van de geloofsbeleving mee. Heimen Stoffels was een moeilijke, stugge man, maar nam via diaconie en familie wél voortdurend pleeg- en zorgkinderen in zijn huis op. Zijn zoon Eibert ging naar de 'vergadering' over omdat hij - evengoed geen heel gemakkelijke man - toch de warmte van het samenzijn bij het breken van het brood in kleine kring zocht, tegenover de veronderstelde kilheid van de Hervormde Kerk. Eiberts broer, molenaar Geurt Stoffels, gold als 'lastig' en 'hard', maar introduceerde wél EHBO in Witmarsum, en redde er verscheidene malen mensenlevens. Overigens bleef hij ondanks tal van bezwaren Hervormd (omdat hij in het principe van een volkskerk voor ieder geloofde), maar had hij wel veel op met de wederkomst van Christus en de Maranatha-beweging van Johannes de Heer. Neef Hengeveld had een kunstatelier, maar plukte ook daklozen van de straat die hij leerde tekenen en schilderen, en nam kinderen op in zijn atelier om die op te leiden.