ROMENCE’DE KAC TURKCE SOZCUK VAR?


Sezai ARLI

 

Sizce Romence’de kac Turkce kokenli kelime var? On mu? Cikin cikin! Yuz mu? Cikin cikin! Bin mi? Cikin cikin! Romen bilimadami Alexandru Cioranescu’nun Etimolojik Romence Sozlugu’ne (“Dictionarul Etimologic Al Limbii Romane”) gore, bu sozcuklerin sayisi tami tamina 1’911 (yaziyla bindokuzyuzonbir). Bu sozcuklere, Arapca kokenli 237 sozcuk ile Tatarca kokenli 16 sozcugu de ekledigimizde sayi 2’164’e cikiyor!

 

Turkce kokenli sozcuklerin Romence’ye girisi farkli zamanlarda olmus. 14. yuzyilin sonuna kadarki Romence’ye girisler, bilimadamlari tarafindan Osmanli Oncesi (“Pre-Ottomanic”) olarak adlandiriliyor.

 

Osmanlilar doneminde Romence’ye giren sozcukler ise dogrudan iliskiler veya Bulgarca, Sirpca, Hirvatca, Yunanca uzerinden olmus.

 

***

Turani kokenli gocmen-savasci topluluklarin bugunku Romanya topraklarinda ilk goruldugu zaman 6. yuzyila kadar geriye gidiyor. Avarlar’la baslayan (6. yuzyil ile 8. yuzyil arasi) goc dalgasini, Pecenekler ve Uzlar (9. yuzyil ile 11. yuzyil arasi) ve 11. yuzyildaki Kuman istilasi izliyor.

 

Bu ilk goc ve istilalari 1240 ile 1241 yillari arasinda baslayan Tatar saldirisi izlemis. Romen tarihcilerin “Buyuk Tatar Istilasi” veya “Buyuk Mogol-Tatar Istilasi” olarak nitelendirdigi ve birkac yuzyil boyunca suren bu saldirilar ve istilalar sonunda Tatarlar bugunku Romanya’nin Karadeniz kiyisindaki Dobruca (“Dobrogea”) bolgesinde bir Tatar kolonisi kurmayi basarmislar. Bu Turk-Tatar toplumu (“Comunitatea Turco-Tatara din < namespace="" prefix="st1" ns="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags" xml="true">Romania”) bugun de Romanya’da yasamakta ve Romanya parlamentosunda temsilcileri bulunmaktadir.

 

Romanya topraklarina ilk Osmanli saldirisi ise, 1355 yilinda yine Dobruca’ya olmus. Bu ilk saldiriyi yaklasik 500 yil suren ve Romanya’nin bagimsizligini kazandigi 1877-1878 Osmanli-Rus harbine kadar devam eden cesitli saldiri ve isgaller izlemis.

 

***

“Pre-Ottomanic” donemde Romence’ye giren sozcuklere ornek olarak, Kumanlar tarafindan ismi konulan Romanya’da bugun de “Teleorman” olarak adlandirilan “Deliorman” bolgesi ve “Comana” (Kuman koyu) sayilabilir.

 

Osmanli Turkcesinden Romence’ye giren ve buyuk cogunlugu ile tipatip ayni anlamda kullanilan sozcuklere birkac ornek olarak “aba”, “abanoz”, “alay”, “balta”, “bardak”, “bereket”, “canta”, “cardak”, “cesme”, “cizme”, “coban”, “corap”, “corba”, “derbeder”, “divan”, “emanet”, “enginar”, “fabrika”, “faras”, “galos”, “gergef”, “gulle”, “hain”, “halka”, “hergele”, “kalabalik”, “kapak”, “kasap”, “katir”, “kazan”, “les”, “liman”, “mahmur”, “masa”, “misafir”, “moloz”, “mukallit”, “murdar”, “naz”, “paket”, “papuc”, “perde”, "peskes", “soba”, “surgun”, “tavan”, “tulumba”, “tutun”, “visne”, “zevzek” .. verilebilir.

 

Romence’ye Turkceden giren ancak anlam degisimine ugrayan sozcuklere ornek olarak da “mahalagiu” (mahalleli) sozcugu verilebilir. Bu sozcugun bugunku Romence’deki anlami “toplumun kenarinda kalmis, kaba, egitimsiz”. Bu tur sozcuklerden bir baskasi da “pehlivan” gunumuz Romencesindeki anlami “kurnaz, ama sevimli kisi”. Bu tur sozcuklere ucuncu ornek olarak “pezevenk” sozcugu verilebilir. Bu sozcugun bugunku Romence’deki anlami “mukallit, sakaci”.

 

Birden fazla kokeni olup, bunlar arasinda Turkce’nin de bulundugu sozcuklere ornek olarak da “becher” (bekar) sozcugu verilebilir. Sozcugun ortak kokenli (Turkce, Bulgarca, Yunanca) oldugu ve Romence’ye hangi dilden gectiginin bilinmedigi ifade ediliyor.

 

Sozcukler disinda, Romence’de Turkce kokenli bircok deyim de var. Bunlara ornek olarak, “Cozulmek” = “a se topi” (kaybolmak, erimek), “nallari atmak” = “a-si lepada potcoavele” (olmek), “tasma” = “guler tare” (birini sinirlamak), “sardalya gibi istif etmek” = “a sta inghesuit ca sardelele” (bircok insani dar bir yere sikistirmak).

 

Ayrica, iki toplum arasinda yuzyillara yayilan etkilesim sonucunda, Romenlerin Turklerle ilgili deyimleri de olusmus. Bunlara bir kac ornek olarak asagidaki deyimleri verebiliriz:

 

·        A sta Turceste (Turk usulu -bagdas kurararak- oturmak)

·        Cum e Turcul si pistolul (Turk nasilsa, tabancasi da oyledir)

·        Esti Turc, nu intelegi? (Turk musun, anlamiyor musun?)

·        A vorbi Turceste (Turkce konusmak –anlasilir tarzda konusmamak-)

·        Nu dau Turcii! (Turkler saldirmiyor! –acele etme-)

·        A fuma ca un Turc (Turk gibi tutun icmek –agir tiryaki olmak-)

·        Se bat Turcii la gura lui (Agzinda Turkler kavga ediyormus gibi yemek –ac gozluce yemek-)

·        Ce-ai facut? Ce-au facut Turcii la Plevna? (Ne elde ettin? Turklerin Plevne’de elde ettigini mi? –basarisizliga ugrayan kisiye soylenen-)

 

***

Hint-Avrupa dil grubunun Latin ailesi dillerinden olan Romence, belki de Latince’ye diger aile bireylerinden (Fransizca, Italyanca, Ispanyolca, Portekizce) daha yakin bir dil. Ancak, yuzyillar boyunca bir Slav ve Turani diller denizinin ortasinda kalmasi, dogal olarak bu dillerden giren pek cok sozcuk ve deyime acik hale gelmesine yol acmis.

 

Bugunku Romanya’da dokuzbinden fazla  Turk sirketi oldugu, Turk-Romen iliskilerinin her iki ulke tarihinde de esi gorulmemis olcude gelistigini dikkate alirsak, bu etkilesim daha da devam edecek gibi gorunuyor.

 

KAYNAKLAR:

 

(1)      “Etimologia si Limba Romana”, Ion Coteanu – Marius Sala, Editura Academiei Republicii Socialiste Romania, Bucuresti, 1987.

(2)      “Dictionarul Etimologic al Limbii Romane”, Alexandru Cioranescu, Editura Saeculum I. O., Bucuresti, 2002.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

(**) Ilk olarak burada yayinlaniyor (Haziran 2007).

 

 

 

BACK TO HOME PAGE