NE YANLIS GITTI? (*)


Sezai ARLI

 

ABD’nin unlu universitelerinden Princeton’da Yakin Dogu Arastirmalari profesoru olan ve “Orta Dogu: Son 2000 Yilin Kisa Tarihi”, “Modern Turkiye’nin Dogusu”, “Tarihte Araplar”, “Islam’in Avrupa’yi Kesfi” .. gibi Islam dunyasi ve Orta Dogu ile ilgili onemli kitaplarin yazari Bernard Lewis’in yeni kitabi “What Went Wrong? Western Impact and Middle Eastern Response (Ne Yanlis Gitti? Batinin Baskisi ve Orta Dogu’nun Cevabi)” baslikli kitabi cikar cikmaz – beki de 11 Eylul sokunun hemen ardindan cikmis olmasi nedniyle – ABD’de “bestseller” oldu. Unlu New York Times Book Review tarafindan “Orta Dogu Arastirmalarinin duayeni” olarak alkislanan Lewis’in kitabinin kapagini Dolmabahce Sarayi kolleksiyonu icerisinde yer aldigi ifade edilen Fausto Zonaro’nun II. Kayzer Wilhelm’in Sultan II. Abdulhamit’i ziyareti sonrasinda Dolmabahce rihtiminda saltanat kayigina binisini resmeden yagli boya tablosu susluyor.

 

Tamami 180 sayfadan olusan bu kucuk ama onemli kitapta Bernard Lewis, uzun zamandir genel olarak Islam dunyasinda, ozel olarak Orta Dogu’da sorulmakta olan “ne yanlis gitti” sorusundan yola cikarak Avrupa tarihinde “Ortacag” olarak adlandirilan, Antik donemin sonu ile Modern cagin baslangici arasindaki donemde ve ozellikle Islamiyetin ortaya cikisini takip eden 1000 yillik surecte Islam uygarligi bugun genel olarak Bati diye adlandirilan Hristiyan uygarliginin her alanda ilerisinde iken ne oldu da son 400 yillik surecte Bati’nin gerisinde kaldi ve giderek onun baskisi altina girdi.. sorusunun cevabini ariyor.

 

Uzunca bir “Sunus” yazisindan sonra, kitabinin “Savas Meydanlarindan Alinan Ders” baslikli birinci bolumunde Lewis, tarihe olan mazzam hakimiyeti ile Islam dunyasi ile Bati arasindaki askeri mucadeleleri detayli olarak ele aliyor ve Islam’in Bati karsisinda ilk yenilgisini savas meydanlarinda aldigini ve 1699’daki Karlofca Antlasmasinin bu surecte bir donum noktasi oldugunu belirtiyor. Lewis’e gore, basta Osmanlilar olmak uzere Islam dunyasinin Bati’nin ustunlugunun farkina varmasi ve “reform” ihtiyacini hissetmesi, Bati karsisinda aldigi askeri yenilgiler sonucunda ortay cikiyor.

 

Kitabin “Zenginlik ve Guc icin Arastirma” baslikli ikinci bolumunde Lewis, 18. yuzyila gelinceye kadar Turkler, Iranlilar ve diger Orta Dogu halklarinin Bati ile temaslari cok sinirli iken – bunun bir nedeni olarak Lewis, Islam’in Hristiyanligi yanlis bir inanc olarak gormesi ve bu din mensuplarini “kafir” olarak tanimlamasini one suruyor – Bati’nin tuccarlari, gezginleri, diplomatlari, daimi elcilikleri vasitasi ile Islam dunyasini yuzyillar oncesinden arastirip, tanidigi; Islam dunyasinda Bati’ya ve Bati dillerini ogrenmeye merak gelismemisken, Batililarin tam tersine Dogu dillerini ogrendikleri, Dogu’nun onemli eserlerini kendi dillerine tercume ettiklerine parmak basiyor. Bati karsisinda alinan askeri yenilgilerden sonra ihtiyaci hissedilen reformlarin matbaanin kullanilmasi, Bati dillerinden tercumeler, gazete cikarilmasi, telgrafin kullanilmaya baslanmasi, laik askeri ve sivil egitim kurumlarinin kurulmasi, Bati’nin siyasi kurumlarinin (anayasal demokrasi, parlamento..) taklit edilmesi ile devam ettigi, ancak hala daha Bati’nin gucunun temelinde yatan baska bazi faktorler olmasi gerektigini belirterek “Sosyal ve Kulturel Engeller” baslikli ucuncu bolumde “kadinlar, bilim-sanat ve muzik” gibi uc konuda iki dunya arasindaki yaklasim farkliliklarini detayli olarak ele aliyor.

 

Lewis’in aciklamalari “Modernizasyon ve Sosyal Esitlik” , “Laiklik ve Sivil Toplum”, “Zaman-Uzay ve Modernlik”, “Kulturel Degisimin Niteligi” baslikli - meraklisi icin gercekten ilginc bilgi ve gorusler iceren - bolumlerle devam ediyor. 

 

Kitabin “Conclusion” (“Sonuc”) baslikli son bolumunde Prof. Lewis Islam dunyasinin Bati karsisinda geri kalmasinin nedenleri olarak sunlari siraliyor:

 

  • Bati’da kilise ile devletin ayrilmasi ile laik hukuka tabi bir sivil toplum yaratilabilmisken Islam dunyasinda bu basarilamamistir.
  • Islam’in ilk ortaya cikis ve gelisme doneminde kadinlara Hristiyan dunyasina nazaran daha fazla hak ve ozgurluk taninmis iken, sonraki donemlerde kadinlar toplumsal hayatin disina itilmis, egitimsiz birakilmis; boylelikle toplumun yarisi ve yeni kusaklarin yetistiricisi olarak en onemli kesimi olmasina ragmen cehalete mahkum edilmis, adeta kole derecesine indirilmistir.
  • Bati’nin Umit Burnu ve Amerika’yi kesfi, degerli metalleri kesfi ve islemesi.
  • Orta Dogu’da yaygin olan akraba evliliklerinin nesillerin enerji ve zekalarina olumsuz etkisi.
  • Orta Dogu’da yaygin olarak beslenen kecinin ormanlara ve bitki ortusune zarar vermesi.
  • Orta Dogu’da tekerlekli araclarin kullaniminin yayginlasamamasi.

 Prof. Lewis son olarak, Islam dunyasinin  “kim bize bunu yapti?”  sorusu yerine “biz nerede yanlis yaptik?” sorusunu sormasi gerektigini ve bir zamanlarin dunyanin en buyuk, en gelismis ve en acik uygarligini tekrar yaratabilmesi icin sadece bir tek seye, ozgurluge;

 

  • Dusunce ozgurlugu (her turlu kisitlama ve tabulardan arinmis, soran, arastiran ve ifade eden),
  • Serbest ekonomi (her turlu baski ve rusvetci yonetimden arinmis),
  • Kadinlarin ozgurlugu (erkek baskisindan uzak),
  • Yurttaslarin ozgurlugu (baskici rejimlerden kurtulmus yurttaslar),

 Ihtiyaci oldugunu; ancak bu yolun Batinin kendi deneyiminin de gosterdigi gibi cok uzun, cok zor ve engeller ve tuzaklarla dolu oldugunu.. belirterek bitiriyor.

 

 

(*) What Went Wrong? Western Impact and Middle Eastern Response, Bernard Lewis, Oxford University Press, 2002. 

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

(**) Ilk olarak 2 Subat 2003 tarihli Cumhuriyet Dergi’de yayinlanmistir.

 

 

BACK TO HOME PAGE